I OSK 8/24

I OSK 8/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-01-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-01-03
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik
Karol Kiczka /przewodniczący sprawozdawca/
Krzysztof Sobieralski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
III SA/Kr 1868/22 - Wyrok WSA w Krakowie z 2023-03-23
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2003 nr 228 poz 2255
art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Karol Kiczka (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Krzysztof Sobieralski Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 23 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1868/22 w sprawie ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 17 października 2022 r., sygn. akt SKO.NP/4115/339/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzje oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Gromnik z 18 sierpnia 2022 r. znak: ŚS.8252.23.2.2021; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz [...] kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 23 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1868/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 17 października 2022 r., sygn. akt SKO.NP/4115/339/2022, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Zaskarżoną do Sądu decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie (dalej też SKO) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Gromnik z dnia 18 sierpnia 2022 r. – wydaną na podstawie wskazywanej w niej norm (przepisów) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej też uśr) – odmawiającą [...] przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (dalej skarżąca kasacyjnie, skarżąca, wnioskująca) w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką [...]. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Kolegium stwierdziło, że z zaświadczenia wystawionego w dniu 28 grudnia 2021 r. przez KRUS Placówkę Terenową w Tuchowie wynika, że skarżąca w ostatnim okresie przed złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne podlegała ubezpieczeniom społecznym rolników od 6 września 2019 r. do 30 listopada 2021 r. z mocy ustawy w pełnym zakresie jako domownik sprawujący opiekę nad dzieckiem. W piśmie z dnia 8 grudnia 2021 r. skarżąca wskazała, że aktualnie odprowadza składkę na ubezpieczenie zdrowotne do KRUS. Jednak w rozpoznawanej sprawie, zdaniem Kolegium, nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy między koniecznością sprawowania opieki nad matką, a zaprzestaniem wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym przez skarżącą. Kolegium podniosło, że gospodarstwo rolne matki skarżącej nastawione jest na produkcję roślinną, zatem trudno uznać za wiarygodne twierdzenia skarżącej, że począwszy od 1 grudnia 2021 r. nie jest w stanie pogodzić opieki nad matką (wychowując przy tym także dwójkę małych dzieci) z pracą w gospodarstwie rolnym (polegającym na zarządzaniu nim), skoro w okresie największego nasilenia prac polowych w gospodarstwie nastawionym na produkcję roślinną była w stanie temu sprostać. Nadto skarżąca posiada jeszcze siostrę oraz brata. Zatem rodzeństwo może wspólnie realizować obowiązek alimentacyjny.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję wniosła [...].
Sąd I instancji uznał, że skarga jest nieuzasadniona. W ocenie Sądu, zasadnie Kolegium uznało, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż brak jest związku przyczynowo - skutkowego między rezygnacją z pracy lub innego rodzaju zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowanej opieki nad niepełnosprawną matką. Po pierwsze, prawidłowe jest stanowisko, że skoro matka skarżącej ma oprócz niej jeszcze dwoje dzieci – syna i córkę - którzy mają własne życie rodzinne i zawodowe, opiekują się członkami własnych rodzin, to nie stanowi to obiektywnej przesłanki (przeszkody) uniemożliwiającej im sprawowanie opieki nad matką. Wskazać należy, że okoliczność pozostawania w zatrudnieniu nie oznacza, iż pozostałe rodzeństwo jest zwolnione z obowiązku alimentacyjnego wobec matki, o którym mowa w art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, zwanej dalej w skrócie k.r.o.).
Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiodła [...] zaskarżając wyrok w całości i zarzucając:
1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:
a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą (rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym) a sprawowaniem przez Nią opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.
b. dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na Jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednemu z Nich pomimo spełnienia przez Niego wszystkich ustawowych przesłanek.
Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz zrzeczono się rozprawy.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., zgodnie z którym Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą jednak okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 - 6 p.p.s.a., należy zatem ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów zawartych w podstawach skargi kasacyjnej.
W rozpoznawanej sprawie powołano się na naruszenie norm (przepisów) prawa materialnego mogących mieć w ocenie skargi kasacyjnej istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozpoznając skargę kasacyjną wniesioną w tej sprawie należy stwierdzić, iż jest zasadna.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał zarzuty kumulatywnie bowiem wzajemnie się przenikają.
W środku zaskarżenia sformułowano wskazywane zarzuty naruszenia materialnego, przy czym za sporne w sprawie uznać należy zaistnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością rezygnacji przez skarżącą z pracy w gospodarstwie rolnym, a sprawowaniem stałej i długotrwałej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Rozstrzygnięcia również wymaga, czy podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego może być wskazywana przez organy i Sąd Wojewdzki okoliczność, że rodzeństwo strony (w równym stopniu zobowiązane do alimentacji względem niepełnosprawnej) opieki takiej nie podejmują. Nadto zakwestionowany w sprawie został zakres czynności opiekuńczych, które w podjętych rozstrzygnięciach uznane zostały za możliwe do pogodzenia z jednoczesną aktywnością zawodową strony.
W okolicznościach rozpoznawanej przez Naczelny Sąd Administracyjny sprawy przypomnieć trzeba, że stosownie do art. 17 ust. 1 uśr, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (por. K. Małysa–Sulińska, A. Kawecka, Komentarz, [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz. Redakcja naukowa K. Małysa–Sulińska, Warszawa 2023, s. 302–361).
Podkreślić należy za ugruntowanym głosem judykatury, że powołany wyżej przepis uśr określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, których spełnienie jest konieczne, by danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne (zob. wyrok NSA z dnia 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1627/23 i powoływane tam orzecznictwo, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl). Opisywana norma formułuje warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę przy ocenie spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W jej świetle przyjąć należy, że strona ubiegająca się o ustalenie tego prawa powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotną jest tu także ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie tej formy pomocy (zob. wyrok NSA z dnia 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1627/23).
Jednocześnie – zdaniem Składu orzekającego – w sprawie, bez znaczenia pozostaje przy tym, czy wnioskodawca zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca stronie podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 uśr, który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem.
Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Za zasadne uznać w tym kontekście należy prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 uśr odnosi się więc wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 uśr oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej regulacji brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp. Powyższe odnieść należy również do związku przyczynowo-skutkowego, dotyczącego rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym.
W tym miejscu przywołać należy art. 17 b ust. 1 pkt 1 i 2 uśr, który stanowi, że w przypadku, gdy o świadczenia z art. 16a i art. 17 uśr ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17 b ust. 2 uśr).
Biorąc pod uwagę ww. normy uśr, po pierwsze stwierdzić należy, że strona wypełnia wymagania podmiotowe konieczne do ustalenia wnioskowanego prawa. Skarżąca bezspornie jest osobą zobowiązaną do alimentacji matki i wykonuje względem niej czynności opiekuńcze; złożyła również przed organem I instancji, pod rygorem odpowiedzialności karnej, oświadczenie wypełniające dyspozycję art. 17b ust. 2 uśr, co wynika z akt sprawy.
Zauważenia w tym miejscu wymaga również, że na datę procedowania przez organy, wnioskująca nie wypełniała definicji rolnika, określonej w art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (na datę orzekania przez SKO: Dz. U. z 2022 r., poz. 1155 ze zm., dalej: "usr"), jako pełnoletniej osoby fizycznej, zamieszkującej i prowadzącej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osobę, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia. Podmiotem takiego ubezpieczenia, a więc rolnikiem w rozumieniu usr, nie jest w tej sytuacji właściciel lub posiadacz gospodarstwa rolnego, a wyłącznie osoba prowadząca osobiście i na własny rachunek działalność rolniczą w posiadanym gospodarstwie.
Analizując powyższe unormowanie i złożone na mocy art. 17b uśr oświadczenie Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarżąca kasacyjnie w czasie prowadzenia postępowania administracyjnego i następnie sądowego nie była już prowadzącym działalność "aktywnym zawodowo" rolnikiem, a opiekunem niepełnosprawnej matki.
W konsekwencji z treści uzasadnienia ostatecznej decyzji oraz zaskarżonewgo wyroku, co najmniej bardzo wątpliwym jest oparcie odmowy przyznania świadczenia na braku istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia w gospodarstwie rolnym a sprawowaniem opieki nad matką.
Uwypuklić należy, że odwołanie się przez Sąd I instancji do uchwały z dnia 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12 było w tej sytuacji nieuzasadnione. Dotyczy ona bowiem stanów faktycznych, gdy o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego stara się rolnik, a skarżąca kasacyjnie – od 1 grudnia 2021 r. rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne, nie jest. Jak wynika z akt strona skarżąca kasacyjne złożyła oświadczenie o zaprzestaniu od 1 grudnia 2021 r. pracy w gospodarstwie rolnym z powodu opieki nad matką [...]. Aktualnie posiada status ubezpieczeniowy jako domownik nie podlegający ubezpieczeniu rolniczemu. Ww. uchwała formułuje tezę, że: "prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.)." W przywołanych wyżej okolicznościach sprawy skarżąca nie może zaś być zaliczona do kategorii osób prowadzących działalność rolniczą.
Orzekając w sprawie tak organy, jak i Sąd Wojewódzki skoncentrowały się na argumentacji, że rezygnacja strony z zatrudnienia nastąpiła z innych przyczyn niż codzienne i stałe wspieranie niepełnosprawnej matki, a wnioskująca nie mogła zorganizować sobie pracy w sposób niekolidujący z opieką.
Naczelny Sąd Administracyjny ww. argumentacji nie podziela. Przesłankę rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sytuacji konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną oceniać należy każdorazowo w sposób zindywidualizowany. Istotne jest, by była to ocena aktualna, obejmująca walidację zakresu potrzeb podopiecznego i czynności, których wykonywanie jest konieczne w celach pomocowych oraz czasu, który wnioskujący o świadczenie poświęca na ich sprawowanie. Walidacja spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 uśr dotyczyć ma bowiem stanu aktualnego i oceny, czy w dacie procedowania, strona miała realną możliwość pogodzenia aktywności zawodowej z zakresem i czasem, koniecznym dla prawidłowego, zgodnego z potrzebami i uwzględniającego godność osoby niepełnosprawnej sprawowaniem opieki.
Poza jakimkolwiek sporem w sprawie jest, że niepełnosprawna matka skarżącej wymaga z pewnoscią stałej i długotrwałej opieki, co wynika jednoznacznie z akt sprawy, w tym zwłaszcza z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego.
Sąd wojewódzki zdaje się nie zauważać, że opieka nad osobą niepełnosprawną ruchowo to przede wszystkim działania wymagające stałej obecności i gotowości do świadczenia pomocy, mającej na celu umożliwienie podopiecznemu godne funkcjonowanie, polegające na działaniach wspierających (głównie fizycznie) i kompensujących braki wywołane takim uszczerbkiem na zdrowiu (zob. wyrok NSA z dnia 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1627/23). W sprawie konieczną jest pomoc matce skarżącej m.in. w przemieszczaniu się po pomieszczeniach mieszkalnych, a także w realizacji czynności samoobsługowych – w tym swobodnego załatwiania podstawowych potrzeb fizjologicznych. Bez wsparcia i stałej obecności opiekuna są one właściwie niemożliwe do samodzielnego zaspokojenia. Pomoc tego typu wymaga pełnego zaangażowania, dyspozycyjności i pozostawania w stałej – zależnej od sygnalizowanych w danym momencie potrzeb podopiecznej – gotowości do udzielania jej wsparcia. W związku z tym opieka absorbuje czas opiekuna w zakresie wykluczającym podejmowanie zatrudnienia. Opieka stała to również piecza nad niepełnosprawnym oraz gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko zaistnieje taka potrzeba. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w analizowanej sprawie, a więc opieka sprawowana przez skarżącą nad matką nosi z cechy opieki stałej i długotrwałej.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również poglądu Sądu I instancji, szeroko prezentowanego i wielokrotnie powielanego w orzecznictwie WSA w Krakowie, że strona wnioskująca, przed wystąpieniem o ustalenie prawa do świadczenia z uśr, ma obowiązek rozważyć alternatywne scenariusze opieki nad niepełnosprawnym – a w szczególności angażujące osoby w tym samym stopniu zobowiązane do alimentacji (w analizowanej sprawie: rodzeństwo wnioskujacwej).
Zauważyć trzeba, że art. 17 ust. 1 uśr jasno wylicza przesłanki podmiotowe i przedmiotowe warunkujące przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Sądu kasacyjnego sam zaś fakt istnienia innych zstępnych, posiadających potencjalną możliwość zapewnienia osobiście, bądź za pośrednictwem nakładów finansowych opieki niepełnosprawnej matce, nie przesądza, że strona może podjąć zatrudnienie, czy też nie musi z niego zrezygnować (zob. wyrok NSA z dnia 27 listopada 2024 r. sygn. akt I OSK 3105/23 i powoływane tam orzecznictwo, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zarówno skarżąca kasacyjnie, jak i jej rodzeństwo należą do grupy podmiotów w tym samym stopniu zobowiązanych do alimentacji matki. Są tym samym na równi uprawnieni do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przypomnienia wymaga, że art. 17 ust. 1 uśr nie określa, która z takich osób "powinna" sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. Wbrew poglądowi zaprezentowanemu w uzasadnieniu wyroku WSA w Krakowie, treść podejmowanego wyboru konkretnej osoby opiekuna oraz konieczność dokonywania jego oceny przez organ (albo Sąd) nie wynika z ww. normy prawa. W konsekwencji brak jest uzasadnienia dla przyznania waloru prawidłowości decyzji odmawiającej ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, opartej jedynie na braku poprzedzenia złożenia wniosku o to świadczenie uprzednim "wyczerpaniem" przez wnioskującego alternatywnych sposobów wsparcia osoby niepełnosprawnej – w tym polegających na udokumentowaniu (udowodnieniu) braku możliwości świadczenia pomocy przez inne osoby zobowiązane w tym samym stopniu do alimentacji (zob. wyrok NSA z dnia 27 listopada 2024 r. sygn. akt I OSK 3105/23 i powoływane tam orzecznictwo, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl).
Pomimo subsydiarnego charakteru świadczeń z uśr, nie można zapominać, że sam mechanizm ich przyznawania wynika bezpośrednio z norm tej ustawy, w konsekwencji czego – spełnienie przez stronę wnioskującą określonych przesłanek – skutkować winno przyznaniem określonej formy pomocy, bez wyznaczania dodatkowych, pozbawionych zakotwiczenia w uśr, warunków ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (jak w analizowanej sprawie).
Brak jest również zasadności odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla strony w oparciu o normę z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej krio), kształtującą obowiązek alimentacyjny. Decyzja, który z podmiotów uprawnionych (na mocy norm uśr) złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostaje bowiem w gestii tych właśnie osób (członków rodziny podopiecznego), co w następstwie - przy spełnieniu przez wnioskodawcę przesłanek z art. 17 uśr - wyłącza możliwość zgodnego z prawem podważania takiego wyboru przez organy, czy Wojewódzki Sąd Administracyjny. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które podjęło się sprawowania faktycznej i pełnej opieki nad rodzicem, rezygnując przy tym z kontynuowania zatrudnienia/lub z tej przyczyny nie podejmuje pracy, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie można pozbawiać go tego prawa uzasadniając decyzję odmowną istnieniem innych dzieci – obciążonych w równym stopniu obowiązkiem alimentacyjnym i posiadających możliwości sprawowania opieki nad matką. Kluczowym w sprawie jest więc, że przepisy krio nie regulują wymogów koniecznych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a dotyczących pierwszeństwa pomiędzy rodzeństwem – wskazują jedynie na konieczność korelacji ustalania tego prawa z obciążeniem obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnego członka rodziny. (zob. wyrok NSA z dnia 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1627/23 i powoływane tam orzecznictwo, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl).
Niedopuszczalne jest więc wprowadzanie przez organy administracyjne i późniejsze sanowanie przez Sąd Wojewódzki, dodatkowych nie ustanowionycyh porządkiem prawnym negatywnych przesłanek ustalenia prawa do tego rodzaju pomocy. Przyczyną odmowy przyznania świadczenia nie może być więc sam fakt posiadania przez wnioskującą rodzeństwa, na równi z nim obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej matki. Stanowisko takie wyrażane jest aktualnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. np.: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 sierpnia 2023 r., akt I OSK 1661/22; z 12 grudnia 2023 r., I OSK 2057/22; z 6 lutego 2024 r., I OSK 157/23 i powoływane tam orzecznictwo, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl).
Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje przy tym obowiązku alimentacyjnego rodzeństwa wobec matki, jednak podkreśla konieczność rozróżnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - w sytuacji, gdy obok wnioskującej osoby (spełniającej warunki do jego przyznania) są jeszcze inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu z osobą wymagającą opieki - od sytuacji złożenia wniosku o przyznanie świadczenia przez osobę potencjalnie uprawnioną, a zobowiązaną w dalszej kolejności – gdy istnieją osoby bliżej spokrewnione. Jak wskazano już wyżej, uśr w sytuacji, gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji w tym samym stopniu, nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych.
Skoro zatem skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, którym przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do nich należy wybór czy wypełnią swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie opieki osobistej (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewnią jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie i dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem, czy przekazując stosowną kwotę na zatrudnienie profesjonalnego opiekuna.
W tej sytuacji uznać należy, że Sąd I instancji naruszył wszystkie przywołane w środku odwoławczym normy prawa.
Konstytucja RP nakazuje w preambule posiadajacej normatywny charaker, aby “działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność" w celu zagwarantowania praw obywatelskich w demokratycznym państwie prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej.
Ponownie rozpoznając wniosek skarżącej kasacyjnie organ uwzględni poczynione wyżej ustalenia oraz wskazaną wykładnię przepisów (norm) prawna i załatwi sprawę administracyjną prawidłowo, w myśl właściwych w tym przedmiocie regulacji prawnych.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za zasadną i na podstawie art. 188 uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Gromnik.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.