I SA/Gd 1011/23

I SA/Gd 1011/23 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2024-02-07
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-11-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Elżbieta Rischka /sprawozdawca/
Irena Wesołowska
Małgorzata Gorzeń /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
I GSK 655/24 - Wyrok NSA z 2025-10-15
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1998 nr 137 poz 887
art. 83  w związku z art. 28 ust. 1- 3, ust. 3a oraz art. 32
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
§ 3 ust. 1
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Gorzeń, Sędziowie Sędzia WSA Irena Wesołowska, Sędzia NSA Elżbieta Rischka (spr.), Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Sylwia Górny, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 7 lutego 2024 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 listopada 2023 r., nr UP-703/2023/1 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną do sądu decyzją z dnia 3 listopada 2023 r. nr UP-703/2023/1 Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako ZUS lub organ), działając na podstawie art. 154 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.}, zwanej dalej k.p.a., zmienił z urzędu decyzję ZUS z 19 września 2023 r. nr UP - 703/2023, w ten sposób, że w sentencji w miejsce: "Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., utrzymuje w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 17 stycznia 2022 r. nr 90/2022 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek" wpisał: Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w związku z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. uchyla w całości decyzję z 17 stycznia 2022 r. nr 90/2022 i na podstawie:
1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 u.s.u.s. odmawia umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek, osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 236.894,48 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 200.111,06 zł, w tym z tytułu: składek za okres 2/2009-12/2009 i 2/2010-7/2011 - 85.307,46 zł, odsetek liczonych na dzień przedawnienia przypadających od ww. składek - 66.804,00 zł, odsetek w kwocie 47.762,00 zł liczonych na dzień przedawnienia przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 2/2009-12/2009 i 2/2010-7/2011, kosztów upomnienia - 237,60 zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 26.620,46 zł, w tym z tytułu: składek za okres 12/2008, 8/2009-12/2009 i 2/2010-7/2011 - 5.117,66 zł, odsetek liczonych na dzień przedawnienia przypadających od ww. składek -3.785,00 zł, odsetek w kwocie 17.533,00 zł liczonych na dzień przedawnienia przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 12/2008, 8/2009-12/2009 i 2/2010-7/2011, kosztów upomnienia -184,80 zł,
c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie 10.162,96 zł, w tym z tytułu: składek za okres 9/2009 i 3/2010-7/2011 - 6.142,56 zł, odsetek liczonych na dzień przedawnienia przypadających od ww. składek - 3.862,00 zł, kosztów upomnienia -158,40 zł;
2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem", odmawia umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 35.961,12 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 25.821,16 zł, w tym z tytułu: składek za okres 2/2009-12/2009 i 2/2010-7/2011 - 14.514,56 zł, odsetek liczonych na dzień przedawnienia przypadających od ww. składek - 11,069,00 zł, kosztów upomnienia - 237,60 zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 9.087,46 zł, w tym z tytułu: składek za okres 12/2008,8/2009-12/2009 i 2/2010-7/2011 - 5.117,66 zł, odsetek liczonych na dzień przedawnienia przypadających od ww. składek -3.785,00 zł, kosztów upomnienia -184,80 zł,
c) Fundusz Pracy w łącznej kwocie 1.052,50 zł, w tym z tytułu: składek za okres 9/2009 i 3/2010-7/2011 - 855,10 zł, odsetek liczonych na dzień przedawnienia przypadających od ww. składek -39,00 zł, kosztów upomnienia -158,40 zł;
3. art. 105 § 1 k.p.a. umarza postępowanie pierwszej instancji w zakresie przedawnionych należności z tytułu składek na: ubezpieczenia społeczne za okres: 4/2012-2/2013 i 11/2013-9/2015, ubezpieczenie zdrowotne za okres: 4/2012-2/2013, 11/2013-5/2015 i 7/2015-9/2015, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych: 4/2012-2/2013 i 11/2013-9/2015.
Rozstrzygnięcie zapadło na tle następującego stanu faktycznego sprawy:
A. B. (dalej: Skarżący, strona, wnioskodawca) w dniu 12 października 2021 r. zwrócił się do ZUS z wnioskiem o: 1) umorzenie postępowań egzekucyjnych z uwagi na przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, wpłat na FP i FGŚP, kosztów upomnienia, kosztów egzekucyjnych, 2) dokonania odpisania z karty płatnika wszystkich przedawnionych należności, 3) umorzenia nieprzedawnionych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, wpłat na FP i FGŚP, kosztów upomnienia, kosztów egzekucyjnych, z uwagi na treść art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.
Decyzją z dnia 17 stycznia 2022 r. ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 361.974,19 zł, a także odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 90.076,08 zł.
Organ I instancji uznał, że w sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Ponadto w ocenie ZUS strona nie wykazała, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego wnioskodawcy. Strona nie wykazała również, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń bądź, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
W wyniku rozpoznania wniosku Skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy, ZUS decyzją z dnia 26 kwietnia 2022 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku (dalej: WSA w Gdańsku) wyrokiem z dnia 13 września 2022 r. sygn. akt I SA/Gd 773/22 uchylił zaskarżoną decyzję ZUS z dnia 26 kwietnia 2022 r., z uwagi na naruszenie przez ZUS przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wadliwość skutkująca uchyleniem zaskarżonej decyzji polegała na braku udokumentowania w aktach sprawy zasadniczych dla rozstrzygnięcia ustaleń faktycznych i w konsekwencji braku możliwości weryfikacji poprawności tych ustaleń. Dodatkowo materiał dowodowy przedłożony do sprawy był dla Sądu nieczytelny, niekompletny, źle udokumentowany i nie pozwalał na dokonanie weryfikacji. W materiale dowodowym (aktach administracyjnych sprawy) brak było dokumentów (dowodów) odnoszących się do merytorycznego rozpoznania wniosku o umorzenie należności. W szczególności akta nie zawierały powołanych w uzasadnianiu dowodów w postaci danych wygenerowanych z systemów elektronicznych, dokumentów przedstawionych przez Stronę (wniosku o umorzenie, orzeczenia o niepełnosprawności syna, oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, dokumentów odnoszących się do ustalenia wartości rynkowej nieruchomości). Sąd wskazał, że organ ponownie rozpatrujący sprawę miał także obowiązek odniesienia się do przedawniania należności z tytułu składek, co możliwe jest w sytuacji, gdy ustalenia te dokonywane są na podstawie materiału dowodowego będącego w jego posiadaniu. Zdaniem sądu organ nie dokonał ponownej analizy i oceny sytuacji Wnioskodawcy, a oparł się jedynie na wnioskach I instancji. Sąd zauważył, że załączone do sprawy akta administracyjne powinny zawierać także dokumenty na wykazanie, czy Strona wskazywała inny adres do doręczeń (np. wydruk z bazy CEIDG lub inne dokumenty), które umożliwiałoby ustalenie, czy doręczenie upomnień było prawidłowe. WSA w Gdańsku wskazał, że w ponownie prowadzonym postępowaniu rzeczą organu będzie uzupełnienie i przeanalizowanie akt sprawy o dowody wykazujące okoliczności w zakresie odnoszącym się do przedawnienia, również w kontekście zgłaszanych przez Stronę zarzutów, w tym dotyczących prawidłowości wszczęcia postępowania egzekucyjnego oraz pozostałe dokumenty dotyczące stanu rodzinnego i majątkowego oraz sytuacji materialnej Skarżącego i wydanie rozstrzygnięcia w oparciu o kompletne akta.
W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, ZUS decyzją z 28 grudnia 2022 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia 17 stycznia 2022 r.
Organ wskazał, że 10 września 2020 r. zostało wydane postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, którego wszczęcie miało na celu wyegzekwowanie zaległości podatkowych. W uzasadnieniu postanowienia podniesiono brak majątku, z którego można byłoby skutecznie egzekwować należności.
ZUS stwierdził, że zaległości za grudzień 2008 r. oraz okresy: od lutego do grudnia 2009 r. i od lutego 2010 r. do lipca 2011 r. uległy przedawnieniu i zabezpieczone są hipotecznie. Jednakże po upływie terminu przedawnienia mogą być egzekwowane z przedmiotu tych hipotek do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych od dnia przedawnienia. Natomiast należności za okresy: od kwietnia 2012 r. do lutego 2013 r. oraz od listopada 2013 r. do września 2015 r. nie uległy przedawnieniu z uwagi na trwające postępowanie egzekucyjne, a tym samym zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Przywołując treść art. 24 ust. 5f u.s.u.s. ZUS stwierdził, że za okres od kwietnia do lipca 2011 r. była wydana decyzja określająca wysokość zadłużenia, 20 kwietnia 2016 r. zostało doręczone wszczęcie postępowania, a decyzja stała się prawomocna 21 sierpnia 2016 r. Kolejno, ZUS przedstawił tabelkę wskazującą okresy zadłużenia i czynności, które spowodowały zawieszenie biegu terminu przedawnienia, podając kolejno okresy od kwietnia 2012 r. do września 2015 r., wskazując numery i daty doręczenia upomnień oraz numery i daty doręczenia tytułów wykonawczych, a także wskazując jako datę zawieszenia biegu terminu przedawnienia daty doręczenia upomnień. W związku z powyższym ZUS stwierdził, że należności pozostające na koncie płatnika Skarżącego są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.
Organ wskazał, ze z uwagi na niedostarczenie przez Skarżącego aktualnego oświadczenia majątkowego, rozpatrzył sytuację rodzinną i majątkową w oparciu o uprzednio złożone oświadczenie z dnia 16 listopada 2021 r. W celu rozpatrzenia sprawy korzystano z wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. ZUS przytoczył ustalenia w zakresie prowadzonej przez Skarżącego działalności gospodarczej, zatrudnienia żony Skarżącego, posiadanych dzieci, udziałów w nieruchomościach oraz pojazdów.
Przywołując treść art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. ZUS stwierdził, że nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, co uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Cytując treść art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, dalej "Rozporządzenie"), ZUS stwierdził, że z zakresie wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia należy stwierdzić, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej bądź szczególnego zdarzenia, ponieważ Skarżący wyrejestrował swoja działalność. ZUS wskazał, że przesłanka z pkt 3 ww. przepisu nie zachodzi, bowiem Skarżący nie powołał się na problemy zdrowotne, jak i konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co uniemożliwiałoby mu uzyskanie dochodu pozwalającego na spłatę należności. W aktach sprawy znajdują się jedynie 2 orzeczenia z Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z 19 lipca 2018 r. i 26 sierpnia 2020 r. o niepełnosprawności syna Skarżącego, które są już nieaktualne W sprawie brak jest nowych dokumentów dotyczących stanu zdrowia Skarżącego lub członków jego rodziny. Nie powołał się on na konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Ograniczone możliwości płatnicze Skarżącego, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie.
Od 1 lipca 2020 r. Skarżący nie jest zgłoszony do ubezpieczeń w ZUS, ani w Urzędzie Pracy jako bezrobotny. Uchylanie się osoby zobowiązanej, która jest w wieku aktywności zawodowej, od spłaty należności z tytułu składek nie może być premiowane ich umorzeniem. Z akt sprawy nie wynika aby po stronie Skarżącego występowały jakiekolwiek przeciwwskazania zdrowotne lub zawodowe do wykonywania pracy i stąd uzyskana środków, które w części mogą zostać przeznaczone na spłatę zadłużenia. ZUS wskazał, że mimo, że Skarżący wskazał, że posiada inne zobowiązania pieniężne z tytułu podatków w kwocie 1.417.193,19 zł, których nie spłaca, to posiadanie zobowiązań wobec innych wierzycieli nie może być argumentem przemawiającym za umorzeniem należności z tytułu składek.
Analizując dochód w gospodarstwie Skarżącego, ZUS stwierdził, że nie zaistniałą sytuacja ubóstwa, zaś Skarżący ma możliwość pobierania świadczenia wychowawczego na syna. Pomimo powoływanej trudnej sytuacji finansowej Skarżący nie korzysta z pomocy społecznej, która jest udzielana osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. ZUS zaznaczył, że Skarżący ma [...] lat i do osiągnięcia wieku emerytalnego pozostało mu jeszcze [...] lat aktywności zawodowej. Prowadzi to do wniosku, że na przestrzeni tych lat podejmie pracę, z której będzie osiągał dochód. W sprawie brak jest cech wyjątkowości. ZUS upatruje szansę na wyegzekwowanie należności w przyszłości, np. w formie układu ratalnego zawartego na dogodnych warunkach dostosowanych do możliwości finansowych Skarżącego.
W wyniku rozpoznania wniesionej skargi WSA w Gdańsku wyrokiem z dnia 13 czerwca 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 122/23, uchylił zaskarżoną decyzję ZUS z 28 grudnia 2022 r., bowiem stwierdził naruszenie prawa, które skutkowało koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Dokonując sądowej kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia zaznaczono, że wskazania zawarte w wyroku WSA w Gdańsku, sygn. akt I SA/Gd 773/22, nie zostały uwzględnione przez ZUS w ponownie przeprowadzonym postępowaniu.
W opinii Sądu uznać należało, że mimo wyraźnych wskazań zawartych w przywołanym powyżej wyroku, zgromadzony w sprawie materiał nadal nie jest kompletny, bowiem nie udokumentowano w nim okoliczności istotnych dla odtworzenia zaistniałego w sprawie stanu faktycznego oraz merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Wspomniano, że akta sprawy nadal nie zawierają dokumentów odnoszących się do ustalenia wartości rynkowej nieruchomości, danych wygenerowanych z systemów elektronicznych (w tym przywołanych w treści decyzji Centralnej Ewidencji I Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazy Danych Ksiąg Wieczystych), ani dokumentów odnoszących się do kwestii przedawnienia, w tym żadnych tytułów wykonawczych ani zwrotnych potwierdzeń ich odbiorów, żadnych upomnień dotyczących należności za okresy od kwietnia 2012 r. do lutego 2013 r. oraz od listopada 2013 r, do września 2015 r., ani zwrotnych potwierdzeń ich odbiorów, żadnej dokumentacji dotyczącej zabezpieczenia hipotecznego zaległości za grudzień 2008 r. oraz za okresy od lutego do grudnia 2009 r. i od lutego 2010 r. do lipca 2011 r. (w tym dokumentów, które były podstawą wpisania hipoteki, np. wnioski do sądu wieczystoksięgowego). W związku z powyższym, wobec braku przedstawienia w aktach sprawy całości materiału dowodowego stanowiącego podstawę ustalonego stanu faktycznego, w oparciu o który ZUS rozstrzygnął sprawę, niemożliwym stało się dokonanie przez Sąd weryfikacji twierdzeń organu zawartych w zaskarżonej decyzji. Zaniechanie udokumentowania w przesłanych Sądowi aktach sprawy ważnych okoliczności i brak włączenia do akt kluczowych dowodów, przesądziło o wadliwości kontrolowanej decyzji. Powyższe powoduje, że trafność ustalonej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia sprawy w istocie nie jest weryfikowalna, a przez to decyzja nie poddaje się kontroli Sądu. W opinii WSA w Gdańsku, organ winien tak prowadzić postępowanie, by pogłębiać zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.). Jednocześnie podkreślono, że wydając zaskarżoną decyzję ZUS oparł się jedynie na stanie faktycznym przedstawionym w decyzji organu I instancji i nie dokonywał samodzielnych analiz, ani nie weryfikował twierdzeń przedstawionych przez stronę. Wskazane przez Sąd dokumenty były zaś niezbędne do zweryfikowania okoliczności, czy należności składkowe, których umorzenia domagał się wnioskujący w ogóle istnieją, z uwagi na fakt, że dotyczyły zobowiązań powstałych w okresie od 14 lat do 7 lat przed dniem wydania zaskarżonej decyzji, a zatem takich, co do których istniała możliwość przedawnienia. Ponadto akta te były istotne w świetle zarzutów dotyczących prawidłowości wszczęcia postępowania egzekucyjnego, w tym prawidłowości i skuteczności doręczeń upomnień oraz tytułów wykonawczych.
Mając na uwadze powyższe Sąd podkreślił, że w celu rozpoznania wniosku o umorzenie należności z tytułu składek konieczne jest w pierwszej kolejności odniesienie się do kwestii, czy dana należność istnieje. Obowiązkiem organu było zatem odniesienie się do kwestii przedawnienia. Odnosząc się do tej kwestii ZUS wyjaśnił, że należności za okresy: od kwietnia 2012 r. do lutego 2013 r. oraz od listopada 2013 r. do września 2015 r. nie uległy przedawnieniu z uwagi na trwające postępowanie egzekucyjne, a tym samym zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia został zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której został wnioskodawcą zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Przy czym ZUS nie odniósł się do kwestii prawidłowości i skuteczności doręczenia upomnień i tytułów wykonawczych, z uwagi na rozbieżność adresu do korespondencji wskazanego na formularzu urzędowym, a adresu strony, na który organ kierował korespondencję. Sąd wskazał, że punktem wyjścia dla rozważań w przedmiocie prawidłowości i skuteczności dokonywanych doręczeń winna być okoliczność, że z przedłożonego formularza ZUS ZFA z 7 października 2009 r. wynika, że wobec niewypełnienia rubryki IX "adres do korespondencji płatnika składek (wpisać, jeśli adres do korespondencji jest inny niż adres siedziby płatnika składek)", adresem do korespondencji był podany w rubryce VII "adres siedziby płatnika składek". Dalsze rozważania Sądu w tym przedmiocie były niemożliwe z uwagi na brak w aktach sprawy dokumentów w postaci upomnień i tytułów wykonawczych oraz ich zwrotnych potwierdzeń odbioru.
WSA w Gdańsku zauważył, że poczyniona przez ZUS analiza momentu zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności jest nieprawidłowa. Stąd też poinformowano, że zgodnie z treścią art. 24 ust. 5b u.s.u.s bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego, Wbrew twierdzeniom organu, doręczenie upomnienia, o którym mowa w art. 15 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2022 r., poz. 479 ze zm.), dalej: "u.p.e.a.", nie stanowi pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek na ubezpieczenie w rozumieniu art. 24 ust. 5b u.s.u.s.
Ponadto, w opinii Sądu, decyzja ZUS nie zawiera żadnych informacji pozwalających na zweryfikowanie twierdzenia organu, jakie należności, z jakiego tytułu, za jaki okres, w jakich kwotach w poszczególnych tytułach zostały zabezpieczone hipotecznie. Organ nie wskazał kwot, tytułów z jakich powstały zaległości, numerów i dat tytułów wykonawczych, na podstawie których została wpisana hipoteka, co uniemożliwia weryfikację podnoszonej przez ZUS okoliczności o ustanowieniu hipoteki. Mając na uwadze powyższe Sąd stwierdził, że w sprawie doszło do naruszenia przepisów art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 k.p.a.
Podsumowując Sąd stwierdził, że wobec stwierdzonych uchybień w zakresie przeprowadzonego postępowania dowodowego, a także braku pełnej i właściwie udokumentowanej analizy zawieszenia bądź przerwania biegu terminu przedawnienia przedmiotowych należności, odniesienie się do merytorycznych zarzutów dotyczących oceny ziszczenia się przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 2,3 i 3a u.s.u.s. było przedwczesne.
Ponownie rozpoznając sprawę ZUS decyzją z dnia 19 września 2023 r. utrzymał w mocy decyzji z 17 stycznia 2022 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. W wyniku ponownej analizy ZUS ustalił, że część należności wymienionych w sentencji decyzji z 17 stycznia 2022 r. uległa przedawnieniu, więc wniosek o ich umorzenie jest bezprzedmiotowy, co zgodnie z dyspozycją art. 105 § 1 k.p.a. obliguje ZUS do umorzenia postępowania w tym zakresie. Na powyższą decyzję Skarżący wniósł skargę do WSA w Gdańsku, która została zarejestrowana pod sygn. akt I SA/Gd 953/23.
Natomiast decyzją z dnia 3 listopada 2023 r. (opisaną na wstępie) ZUS z urzędu zmienił wskazaną decyzję z dnia 19 września 2023 r. w sposób opisany w sentencji.
W uzasadnieniu ZUS w pierwszej kolejności dokonał analizy przepisów regulujących kwestię przedawnienia w odniesieniu do spornych zaległości i stwierdził, że do należności objętych dochodzeniem ma zastosowanie przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2012 r. Zgodnie z tym przepisem należności z tytułu składek przedawniają się z upływem 5 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Jednak istnieje w tym przepisie zastrzeżenie z art. 24 ust. 5b ustawy, że bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
W opinii ZUS, konsekwencją powyższych przepisów i wyroku WSA w Gdańsku z 20 czerwca 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 417/23 jest to, że nie doszło do wszczęcia postępowania egzekucyjnego dla części zaległości, a co za tym idzie do zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności. Stąd też w ciągu pięciu lat od dnia wymagalności obowiązku przedawnieniu uległy składki, które wykazane były w sentencji decyzji ZUS z 17 stycznia 2022 r. na ubezpieczenia społeczne za okres: 4/2012-2/2013 i 11/2013-9/2015, ubezpieczenie zdrowotne za okres: 4/2012-2/2013, 11/2013-5/2015 i 7/2015-9/2015, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych: 4/2012 - 2/2013 i 11/2013-9/2015. Zaś zaległości z tytułu składek za 12/2008 oraz od 2/2009 do 12/2009 i od 2/2010 do 7/2011 nie uległy przedawnieniu, jednakże w związku z upływem terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia, zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s.
Zdaniem organu, odsetki za zwłokę dla należności za okres 12/2008, od 2/2009 do 1/2011 i 3/2011 naliczone są na dzień 10 października 2017 r., wydłużenie biegu terminu przedawnienia nastąpiło poprzez prowadzone postępowanie egzekucyjne w okresie od 18 lutego 2009 r. do 9 października 2012 r. Za okres 2/2011 odsetki naliczone są na dzień 13 grudnia 2017 r., wydłużenie biegu przedawnienia nastąpiło poprzez prowadzone postępowanie egzekucyjne od 1 kwietnia 2011 r. do 12 grudnia 2012 r.
Za okres od 4/2011 do 7/2011 odsetki są naliczone na 10 lutego 2018 r., ponieważ prowadzone było postępowanie egzekucyjne od 6 czerwca 2011 r. do 9 października 2012 r. oraz wydana została decyzja określająca wysokość zadłużenia z tytułu składek z dnia 19 lipca 2016 r. (data wszczęcia postępowania - 20 kwietnia 2016 r., data uprawomocnienia się decyzji - 21 sierpnia 2016 r.).
W dniu 16 maja 2012 r. dokonano na wniosek ZUS wpis do hipoteki przymusowej - KW nr [...] dla należności za okres 12/2010-3/2011 - dot. tyt. [...], a 8 lutego 2011 r. wpis do hipoteki za okres 8/2010-11/2010, 7 października 2016 r. - wpis do hipoteki przymusowej - KW nr [...], jako zabezpieczenie zaległości za okres 4/2011-7/2011 oraz 16 grudnia 2010 r. za okres 12/2008-7/2010 KW nr [...].
ZUS wskazał, że w dniu 20 maja 2020 r. Trybunał Konstytucyjny w związku z pytaniem prawnym Sądu Okręgowego w Gliwicach VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrażonym w postanowieniu z 5 lutego 2018 r., czy art. 24 ust. 5 u.s.u.s, przewidujący wyłączenie możliwości przedawnienia należności składkowych zabezpieczonych hipoteką jest zgodny z art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (sygn. akt P 2/18), wydał większością głosów wyrok, w którym orzekł, że ww. przepis u.s.u.s. w zakresie w jakim wyłącza możliwość przedawnienia należności składkowych zabezpieczonych hipotecznie jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji. Potwierdza to prawidłowość dotychczasowego stanowiska ZUS o konstytucyjności zapisów art. 24 ust. 5 u.s.u.s. i niezasadności analogicznego przenoszenia rozważań Trybunału Konstytucyjnego dotyczących konstytucyjności uregulowań art. 70 § 6 Ordynacji Podatkowej na grunt art. 24 ust. 5 u.s.u.s.
Po zapoznaniu się z treścią składanych wniosków oraz z faktami w nich przytoczonymi, biorąc pod uwagę analizę materiału dowodowego i jednocześnie ustosunkowując się do argumentów WSA w Gdańsku zawartych w wyrokach uchylających poprzednio wydane decyzje ZUS zaznaczył, że wydając niniejszą decyzję oparł rozstrzygnięcie na wnikliwej analizie zebranych w trakcie prowadzonego postępowania dokumentów oraz dostępnych informacji o sytuacji rodzinnej i materialnej strony, a także rodzaju, okresu i wysokości należności oraz przyczyn ich powstania, na podstawie wszystkich dokumentów uzyskanych i przedłożonych do sprawy z wniosku o umorzenie od dnia jego wpływu, tj. 12 października 2021 r. oraz danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS i rejestrów centralnych: CEIDG, CEPiK oraz Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.
Wskazując na treść art. 28 ust. 2 oraz ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. regulujących przesłanki całkowitej nieściągalności należności, ZUS stwierdził, że w toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że
1. przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;
2. nie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s., ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust, 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe;
3. nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. - według informacji widniejących w CEIDG 16 września 2015 r. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Od 1 lipca 2020 r. wnioskodawca nie był zgłoszony do ubezpieczeń w ZUS z żadnego tytułu. Z KRS wynika, że strona jest Prezesem Zarządu spółki z o.o. i od 1 października 2023 r. podlega do ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba powołana do pełnienia funkcji ma mocy aktu powołania, która z tego tytułu pobiera wynagrodzenie. Niemniej jednak nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, bowiem z ustaleń ZUS wynika, że strona jest:
- właścicielem na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość wraz z piwnicami. Na nieruchomości celem zabezpieczenia należności z tytułu składek ZUS dokonał wpisu do hipoteki na łączną kwotę 65.338,37 zł,
- właścicielem na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej 1/2 części nieruchomości gruntowej (działka budowlana) o powierzchni [...] ha. Na przedmiotowej nieruchomości celem zabezpieczenia należności z tytułu składek ZUS dokonał wpisu do hipoteki na łączną kwotę 190.471,10 zł;
4. nie zachodzi przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym - zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz. U. z 2021 r., poz. 67), wysokość kosztów upomnienia wynosi 16,00 zł;
5. nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. - w aktach sprawy znajduje się postanowienie Naczelnika US z 10 września 2020 r. w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego dla należności z tytułu podatku dochodowego w wysokości 19% pobieranego od dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej i podatku VAT. W uzasadnieniu wskazano, że przeprowadzono szereg czynności, jednakże nie ustalono należącego do strony majątku, który podlegałby egzekucji. Poinformowano, że strona nie posiada rachunku w banku, posiada pojazd marki [...] rok produkcji 1984 oraz pojazd marki [...] rok produkcji 1998, którego to współwłaścicielem jest bank, posiada 2 nieruchomości, które stanowią wspólność ustawową majątkową małżeńską, od 1 lipca 2020 r. nie posiada zatrudnienia.
Ponadto organ egzekucyjny dokonał próby zastosowania egzekucji z pieniędzy, ruchomości i praw majątkowych - egzekucja z tych składników majątkowych okazała się nieskuteczna, pod wskazanym w tytułach wykonawczych adresem nie ustalono majątku podlegającego egzekucji. Stwierdzono, że analiza rezultatów wskazanych wyżej działań, które były adekwatne do złożoności sprawy oraz rodzaju i wysokości egzekwowanej należności, uprawniła w pełni organ do stwierdzenia, że brak jest majątku, z którego można by prowadzić dalszą skuteczną egzekucję.
W powyższej ocenie nie została uwzględniona możliwość wszczęcia egzekucji z nieruchomości, których strona jest właścicielem i współwłaścicielem. Naczelnik US nie wskazał, aby egzekucja z ww. nieruchomości nie była możliwa, ani tym bardziej niedopuszczalna;
6. nie zachodzi przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. - należności za okres od 12/2008 do 7/2011 nie uległy przedawnieniu, gdyż zabezpieczone są hipoteką, jednakże w związku z upływem terminu przedawnienia mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Dokonując oceny zasadności zbycia zajętego majątku celem odzyskania wierzytelności, należy wziąć pod uwagę roszczenia pozostałych wierzycieli posiadających wpisy hipoteczne i koszty egzekucji. I tak ustalono, że ZUS dokonał wpisu do hipoteki na ww. lokalu mieszkalnym o powierzchni [...]m2 wraz z piwnicami. W księdze wieczystej jako właściciel figuruje strona wraz z żoną na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej. Przed hipoteką ZUS na 1. miejscu wpisana jest hipoteka umowna zwykła banku na kwotę 6.490,00 zł (udzielony kredyt na zakup lokalu mieszkalnego). ZUS nie jest w posiadaniu wyceny nieruchomości. Wprawdzie w uzasadnieniu decyzji I instancji organ wskazał, że średnia wartość rynkowa nieruchomości oscyluje w okolicach 200.000 zł - 250.000 zł, niemniej w okresie ostatniego roku ceny nieruchomości jeszcze wzrosły. Zatem ewentualna licytacja lub sprzedaż również pozwoli na pokrycie części należności z tytułu składek ZUS. W opinii organu jest więc możliwe odzyskanie należności z tytułu nieopłaconych składek w wyniku przeprowadzenia egzekucji z tego majątku.
W związku z powyższym, w opinii organu, nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art 28 ust. 3 u.s.u.s. W przypadku stwierdzenia braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek.
ZUS wyjaśnił również, że zgodnie z art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
ZUS podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w cytowanym rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i stwierdził, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie zachodzi, ponieważ strona nie prowadzi już działalności gospodarczej.
Zdaniem ZUS, podjęcie działalności gospodarczej skutkuje powstaniem obowiązku ubezpieczenia. Bez znaczenia pozostaje zatem okoliczność czy osoba, która podjęła się prowadzenia działalności faktycznie ją wykonuje i w jakim zakresie. Na każdym etapie prowadzenia działalności wnioskujący jako przedsiębiorca winien oceniać celowość jej kontynuacji, a także skutki niewywiązywania się z obowiązku opłacania składek. Racjonalnym zachowaniem przedsiębiorcy, którego działalność nie dostarcza wystarczających dochodów do pokrycia składek jest przemyślenie jej zawieszenia, zamknięcia bądź restrukturyzacji, a nie rezygnacja z opłacania wszelkich składek i dalsze prowadzenie działalności. Promowanie tak nagannych postaw poprzez umorzenie długu w ZUS stałoby w jawnej sprzeczności z interesem społecznym i byłoby zwyczajnie nieuczciwe w stosunku do innych przedsiębiorców, którzy w owym czasie także prowadzili działalność i terminowo opłacali swoje składki.
Organ wskazał również, że w toku postępowania strona nie powoływała się na stan zdrowia. W aktach sprawy brak jest również aktualnych dokumentów, z których wynikałoby, że nieletni syn strony wymagał lub nadal wymaga stałej opieki czy pomocy osób trzecich. Strona nie przedłożyła również żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że kiedykolwiek zrezygnowała z pracy z uwagi na konieczność opieki nad chorym członkiem rodziny; strona nie podlegała też z tego tytułu do ubezpieczeń.
Organ w związku z powyższym uznał, że nie istnieją żadne przeszkody zdrowotne uniemożliwiające lub ograniczające możliwość uzyskania dochodów i nie ma przeciwskazań do podejmowania przez stronę pracy na etat lub dodatkowej pracy zarobkowej. Nie bez znaczenia jest i to, że nie przedłożono dokumentów, z których wynikałoby, że strona jest niezdolna do pracy, tym samym ma możliwość pozyskania środków pieniężnych i poprawy swojej sytuacji materialnej.
Zdaniem ZUS, w sprawie nie zostało udowodnione, że wnioskodawca nie może uzyskiwać dochodów ze względu na własny stan zdrowia lub w związku z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Brak jest więc podstaw do stwierdzenia, że stan zdrowia uniemożliwia uzyskiwanie dochodu pozwalającego na spłatę należności względem ZUS. Organ zwrócił uwagę, że wnioskodawca ma [...] lat, czyli do osiągnięcia wieku emerytalnego zostało mu [...] lat aktywności zawodowej, co daje organowi podstawę do przypuszczeń, że będzie jeszcze (na przestrzeni wielu lat) czynny zawodowo. Zatem będzie osiągał dochody, które pozwolą na stopniową, ale sukcesywną spłatę całości zadłużenia w ZUS.
Zdaniem organu, przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną i wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie i w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.
Zdaniem ZUS, analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania Itp.), czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów, nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS.
Z uwagi na powyższe ZUS pismem z 18 lipca 2023 r. wezwał stronę do przedłożenia dokumentów potwierdzających obecną sytuację materialną i rodzinną, jednakże strona nie przedłożyła aktualnego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym ani żadnych dokumentów umożliwiających organowi dokonania oceny obecnej sytuacji rodzinnej i materialnej w kontekście zasadności złożonego wniosku i przesłanek skutkujących umorzeniem zadłużenia. Nie przedstawiono także aktualnej dokumentacji świadczącej o ponoszonych wydatkach czy posiadanych zobowiązaniach i prowadzonym gospodarstwie domowym. Zatem ZUS posłużył się informacjami zawartymi w "oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym" wypełnionym 16 listopada 2021 r. Organ uwzględnił, że strona prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, która osiąga dochód w kwocie 8.000,00 zł netto miesięcznie. Otrzymywane w ten sposób środki finansowe stanowiły jedyne źródło utrzymania gospodarstwa domowego, bowiem świadczenie 500+ na syna oficjalnie nie wlicza się do dochodu rodziny.
ZUS we własnym zakresie ustalił, że od 1 lipca 2020 r, wnioskujący nie był zgłoszony do ubezpieczeń społecznych w ZUS z żadnego tytułu. W aktach sprawy brak było wskazania przyczyn takiego stanu rzeczy, gdyż nie wykazano żadnych przeszkód do podjęcia pracy, co z całą pewnością poprawiłoby sytuację materialną strony i pozwoliło na osiąganie stałego dochodu. W żaden sposób nie wykazano, aby skarżący dążył do osiągania jakichkolwiek dochodów, umożliwiających spłatę zaległości i codzienną egzystencję oraz podejmował w tym kierunku skuteczne starania.
ZUS stoi na stanowisku, że obecna sytuacja finansowa strony jest przejściowa, bowiem aktualnie strona nie wykorzystuje w pełni swoich możliwości zarobkowych bez ważnych powodów, uszczupla swoje możliwości płatnicze, a tym samym lekceważy ciążące na niej obowiązki.
W opinii ZUS, uzyskiwany dochód w postaci wynagrodzenia za pracę małżonki, kształtuje się na poziomie wyższym od minimum socjalnego ustalonego 10 lipca 2023 r. na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w I kwartale 2023 r. dla trzyosobowego gospodarstwa pracowniczego (4.543,03 zł) i umożliwia zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych, które zostały oszacowane na kwotę 1.250,00 zł (opłaty eksploatacyjne). Analiza ustalonych w postępowaniu faktów nie prowadzi więc do wniosku, że sytuacja strony nosi znamiona ubóstwa, a egzystencja rodziny nie jest zagrożona.
Z akt sprawy nie wynika, aby małżonkowie zalegali z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu, wody itp. ZUS nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Zaś podniesione okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi.
W ocenie ZUS, osoba, która domaga się przerzucenia kosztów działalności na ogół obywateli musi mieć świadomość, że jednocześnie decyduje się na wykazanie braku środków po swojej stronie nie tylko poprzez złożenie oświadczenia, ale poparcie tego oświadczenia stosownymi dokumentami. Natomiast rolą organu jest ocena czy złożone oświadczenia i przedstawione dowody są wystarczające do udzielenia stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W toku postępowania organ pouczał o możliwości uzupełnienia wniosku o dokumenty potwierdzające okoliczności uzasadniające przyznanie ulgi. Na braki w zakresie dowodowym wskazuje także treść decyzji pierwszoinstancyjnej. Pomimo to strona także na etapie ponownego rozpoznania sprawy przez organ nie wykazała w sposób dostateczny podnoszonych twierdzeń środkami dowodowymi. Tym samym obraz sytuacji socjalno-materialnej nakreślony w oświadczeniu z 16 listopada 2021 r. nie znajduje, zdaniem ZUS, potwierdzenia w obiektywnym materiale dowodowym dotyczącym konkretnej sytuacji życiowej strony.
W opinii ZUS, ewentualne umorzenie należności z tytułu składek nie wpłynie też na poprawę sytuacji finansowej strony, bowiem zadłużenie wobec ZUS stanowi tylko część wszystkich zobowiązań (z tytułu podatków za lata 2007-2015 kwota 1.417.193,19 zł), które bez względu na decyzję organu, wobec braku spłaty, nadal mogą być dochodzone przez innych wierzycieli. Przepisy, w oparciu o które ZUS realizuje zadania jako wierzyciel, nie uprawniają do dokonywania działań mogących wpływać na polepszenie sytuacji innych wierzycieli, ponieważ należności z tytułu składek korzystają ze szczególnej ochrony prawnej.
Podsumowując, zdaniem ZUS, w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja materialna strony ma charakter trwały. Wobec braku wdrożonego postępowania egzekucyjnego istniejąca zaległość z tytułu składek nie jest w chwili obecnej w żaden sposób zaspokajana, a sam fakt jej istnienia nie ma jakiegokolwiek wpływu na poziom zaspokojenia potrzeb bytowych strony. Nie istnieją też, opisane w treści rozporządzenia, szczególne okoliczności przemawiające za natychmiastowym uwolnieniem wnioskodawcy od ciążącej zaległości. Swoją wieloletnią bierną postawą w stosunku do spłaty zadłużenia, skarżący przyczynił się do tego, że na kwotę zadłużenia w znacznej mierze składają się odsetki za zwłokę. Zaległości sięgają bowiem lat 2008-2011. Wcześniejsze podjęcie się uregulowania zaległości zależało tylko od dobrej woli strony, która z możliwości tej nie skorzystała.
W ocenie organu, z historii dotychczasowej współpracy strony z ZUS można sądzić, że motywem działania strony nie była spłata zadłużenia, a oczekiwanie na jego przedawnienie. Również z tego względu umorzenie należności byłoby w sprzeczności z interesem publicznym, gdyż premiowałoby osobę o biernej i roszczeniowej postawie wobec budżetu Państwa, a "karało" obywateli, którzy na bieżąco lub w ramach układu ratalnego realizują swoje zobowiązania. Skorzystanie z prawa do umorzenia zobowiązań wobec ZUS uzasadnione jest wówczas, gdy faktycznie nie ma szansy na odzyskanie tych należności.
W ocenie ZUS istnieje możliwość chociażby niewielkimi kwotami, np. w formie zawartego układu ratalnego, na wywiązanie się z zobowiązań składkowych. Podjęcie więc decyzji o umorzeniu należności, biorąc pod uwagę powyższą argumentację, na chwilę obecną byłoby przedwczesne i nieuzasadnione.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając naruszenie:
- art. 24 ust. 4 u.s.u.s. poprzez uznanie, iż należności objęte decyzją nie uległy przedawnieniu;
- art. 42 § 1 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. poprzez uznanie, iż korespondencja kierowana do strony na adres zamieszkania, a nie na adres zgłoszony do korespondencji, została skutecznie doręczona;
- art. 59 § 1 pkt 2 i 7 u.p.e.a. w zw. z art. 42 § 1 i art. 43 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie z uwagi na brak skutecznego doręczenia upomnień, tytułów wykonawczych;
- art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. poprzez uznanie, iż w sprawie nie zaistniały przesłanki do umorzenia nieprzedawnionych należności;
- naruszenie art. 153 oraz art. 170 i art. 171 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 42 § 1 k.p.a. poprzez zaniechanie oceny prawnej wyrażonej w wyroku WSA w Gdańsku z dnia 20 czerwca 2023 r. sygn. akt I SA/Gd 417/23.
Uzasadnienie skargi stanowi rozwiniecie stawianych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:
Skarga nie jest zasadna. ZUS w zakresie niezbędnym do rozstrzygnięcia sprawy zebrał materiał dowodowy, który wnikliwie ocenił w kontekście prawidłowo przywołanego stanu prawnego, zaś wyciągniętym wnioskom nie sposób zarzucić dowolności.
Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.
Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634, dalej "p.p.s.a."), stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).
Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika z kolei, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wykładnia powołanego wyżej przepisu wskazuje, że Sąd ma prawo ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.
Badając rozpoznawaną sprawę w tak zakreślonej kognicji, Sąd nie stwierdził naruszenia prawa, które skutkowało koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.
Istota sporu w rozpatrywanej sprawie sprowadza się do oceny prawidłowości wydania przez ZUS decyzji odmawiającej Skarżącemu prawa do zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek za wskazane okresy, a przedmiotem oceny sądu jest decyzja ZUS z dnia 3 listopada 2023 r., którą uchylono w całości decyzję ZUS z dnia 17 stycznia 2022 r. i odmówiono umorzenia należności z tytułu składek oraz umorzono postępowanie pierwszej instancji w zakresie należności przedawnionych. Wyjaśnić przy tym należy, że zaskarżoną do sądu decyzją z dnia 3 listopada 2023 r. ZUS zmienił decyzję z dnia 19 września 2023 r., którą ZUS ponownie rozpoznając sprawę, na skutek wyroku WSA w Gdańsku z dnia 13 czerwca 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 122/23, utrzymał w mocy decyzję z 17 stycznia 2022 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. W wyniku ponownej analizy ZUS w decyzji z dnia 19 września 2023 r. ustalił, że część należności wymienionych w sentencji decyzji z 17 stycznia 2022 r. uległa przedawnieniu, więc wniosek o ich umorzenie jest bezprzedmiotowy, co zgodnie z dyspozycją art. 105 § 1 k.p.a. obliguje ZUS do umorzenia postępowania w tym zakresie. Na powyższą decyzję Skarżący wniósł skargę do WSA w Gdańsku, która została zarejestrowana pod sygn. akt I SA/Gd 953/23.
Dokonując sądowej kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy zaznaczyć, że WSA w Gdańsku wyrokiem z dnia 13 września 2022 r., sygn. akt I SA/Gd 773/22, uchylił decyzję ZUS z dnia 26 kwietnia 2022 r. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, ZUS decyzją z dnia 28 grudnia 2022 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia 17 stycznia 2022 r., a wskutek rozpoznania wniesionej skargi WSA w Gdańsku wyrokiem z dnia 13 czerwca 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 122/23, uchylił zaskarżoną decyzję ZUS z 28 grudnia 2022 r., bowiem stwierdził naruszenie prawa, które skutkowało koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Dokonując sądowej kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia zaznaczono, że wskazania zawarte w wyroku WSA w Gdańsku, sygn. akt I SA/Gd 773/22, nie zostały uwzględnione przez ZUS w ponownie przeprowadzonym postępowaniu.
W związku z powyższym orzekanie w niniejszej sprawie odbywa się w warunkach związania oceną prawną, o których mowa w art. 153 p.p.s.a.
Należy podkreślić, że zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
W orzecznictwie podkreśla się, że ustanowiona w art. 153 p.p.s.a. zasada związania oceną prawną powoduje, że skutki wyroku sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie zostało wydane, postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne, jak i wszystkie przyszłe postępowania administracyjne i sądowoadministracyjne dotyczące danej sprawy administracyjnej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2006 r., sygn. akt I FSK 505/05, z dnia 16 maja 2007 r., sygn. akt I FSK 857/06, z dnia 16 października 2014 r., sygn. akt II FSK 2506/12, wszystkie przywołane orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący i wywiera skutki w dwóch płaszczyznach, mianowicie ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie nie mogą pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu. Zasadniczym kryterium legalności decyzji wydanej w postępowaniu ponowionym wskutek wyroku sądu administracyjnego jest więc zastosowanie się do wyrażonej przez ten sąd oceny prawnej oraz podporządkowanie się wytycznym co do dalszego postępowania (por. wyrok NSA z dnia 21 lutego 2018 r., sygn. akt II FSK 353/16).
Przez "ocenę prawną" rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w rozpoznanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie, jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał dany akt, zostało uznane za błędne, bądź za prawidłowe. Natomiast "wskazania co do dalszego postępowania" dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (por. A. Kabat [w:] B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2018).
Pomiędzy oceną prawną a wskazaniami co do dalszego postępowania zachodzi ścisły związek. Ocena prawna dotyczy dotychczasowego postępowania organów administracyjnych w sprawie, podczas gdy wskazania określają sposób ich postępowania w przyszłości. Wskazania stanowią więc konsekwencje oceny prawnej, zwłaszcza oceny przebiegu postępowania przed organami administracji i rezultatu tego postępowania w postaci materiału procesowego zebranego w sprawie. Wskazania sądu administracyjnego co do dalszego postępowania wytyczają kierunek działania organu przy ponownym rozpoznaniu sprawy (por. wyrok NSA z dnia 1 lutego 2022 r. sygn. akt II FSK 1393/21).
Podkreślenia wymaga, że związanie sądu i organu oceną prawną wyrażoną w orzeczeniu sądu trwa w danej sprawie dopóty, dopóki nie zostanie ono uchylone lub zmienione lub nie ulegną zmianie przepisy, czyniąc pogląd prawny nieaktualnym. Podobny skutek (tj. ustanie mocy wiążącej wspomnianej oceny), może spowodować zmiana (po wydaniu orzeczenia sądowego) istotnych okoliczności faktycznych. Niezastosowanie się przez organ administracji publicznej przy ponownym wydaniu decyzji (bądź innego aktu czy czynności) do oceny prawnej wyrażonej przez sąd w wyroku narusza zasadę związania organu oceną prawną i oznacza, że podjęty akt lub czynność są wadliwe. Jednocześnie, w orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że naruszenie przez organy administracyjne zasady związania oceną prawną wyrażoną w wyroku sądu powoduje konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji (bądź innego aktu czy czynności) (por. T. Woś [w:] H. Knysiak-Sudyka, M. Romańska, T. Woś, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. VI, Warszawa 2016; wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2006 r. sygn. akt I FSK 506/05).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że w uzasadnieniu wyroku z dnia 13 czerwca 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 122/23, WSA w Gdańsku wskazał, że w celu rozpoznania wniosku o umorzenie należności z tytułu składek konieczne jest w pierwszej kolejności odniesienie się do kwestii, czy dana należność istnieje. Obowiązkiem organu było zatem odniesienie się do kwestii przedawnienia. WSA w Gdańsku zauważył, że poczyniona przez ZUS analiza momentu zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności była nieprawidłowa. Stąd też poinformowano, że zgodnie z treścią art. 24 ust. 5b u.s.u.s bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Wbrew twierdzeniom organu, doręczenie upomnienia, o którym mowa w art. 15 § 1 u.p.e.a., nie stanowi pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek na ubezpieczenie w rozumieniu art. 24 ust. 5b u.s.u.s. Ponadto, w opinii Sądu, decyzja ZUS nie zawierała żadnych informacji pozwalających na zweryfikowanie twierdzenia organu, jakie należności, z jakiego tytułu, za jaki okres, w jakich kwotach w poszczególnych tytułach zostały zabezpieczone hipotecznie. Organ nie wskazał kwot, tytułów z jakich powstały zaległości, numerów i dat tytułów wykonawczych, na podstawie których została wpisana hipoteka, co uniemożliwia weryfikację podnoszonej przez ZUS okoliczności o ustanowieniu hipoteki.
W opinii Sądu, w wyniku ponownej analizy sprawy ZUS prawidłowo ustalił, że część należności wymienionych w sentencji decyzji z 17 stycznia 2022 r. uległa przedawnieniu, więc wniosek o ich umorzenie jest w tym zakresie bezprzedmiotowy. Powyższe odnosi się wyłącznie do tych należności, które nie zostały zabezpieczone hipoteką tj. składek na ubezpieczenia społeczne za okres: 4/2012-2/2013 i 11/2013-9/2015, ubezpieczenie zdrowotne za okres: 4/2012-2/2013, 11/2013-5/2015 i 7/2015-9/2015, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres: 4/2012-2/2013 i 11/2013-9/2015.
W związku z powyższym zasadnie ZUS uchylił decyzję z 17 stycznia 2022 r. i umorzył postępowania w pierwszej instancji w zakresie składek przedawnionych w oparciu o przepis art. 105 § 1 k.p.a. o czym orzeczono w pkt 3 zaskarżonej decyzji z dnia 3 listopada 2023 r.
W odniesieniu do pozostałych należności ZUS prawidłowo odmówił Skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek, ponieważ nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.; nie wykazano zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a ww. ustawy, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego; nie wskazano, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń; nie wykazano, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły Skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie wskazanych należności składkowych.
Odnosząc się do zarzutów skargi związanych z ewentualnym przedawnieniem dochodzenia należności, Sąd stwierdził, że należności pozostające na koncie płatnika składek, wbrew twierdzeniom zawartym w skardze, nie uległy przedawnieniu.
W tym zakresie Sąd wyjaśnia, że w stosunku do Skarżącego ZUS wydał postanowienie z dnia 25 września 2023 r. umarzające postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie wskazanych tytułów wykonawczych. Jako podstawę tego rozstrzygnięcia organ wskazał m.in. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 20 czerwca 2023 r. sygn. akt I SA/Gd 417/23, w którym Sąd uchylił zaskarżone postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku i ZUS. Sąd nie podzielił stanowisk obu organów egzekucyjnych co do skutecznego doręczenia upomnień i odpisów tytułów wykonawczych. Sąd, powołując się na przepisy k.p.a., ustawy o swobodzie działalności gospodarczej i u.s.u.s. uznał, że wskazany adres nie był właściwy do doręczeń. Konsekwencją wyroku Sądu jest uznanie, że nie doszło do wszczęcia postępowania egzekucyjnego, a co za tym idzie do zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności. Ponieważ poza wyżej wymienionymi upomnieniami i odpisami tytułów wykonawczych nie skierowano innych upomnień i nie wystawiono innych tytułów wykonawczych w ciągu pięciu lat od dnia wymagalności obowiązku, należności uległy przedawnieniu.
Zdaniem Sądu, podkreślenia wymaga, że wydane postanowienie z dnia 25 września 2023 r. odnosi się wyłącznie do kwestii związanej z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym i pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie sprawy rozpoznawanej, dotyczącej odmowy umorzenia należności z tytułu składek. ZUS dokonał ponownej oceny związanej z zaistnieniem podstaw do wszczęcia i prowadzenia postępowania egzekucyjnego, a ocena ta skutkowała przyjęciem, że na skutek kierowania upomnień i tytułów wykonawczych na adres uznany przez Sąd za błędny nie doszło do skutecznego wszczęcia postępowania egzekucyjnego i do zawieszenia biegu terminu przedawnienia na dochodzenie należności składkowych. Podkreślić należy, że zgodnie z bezwzględnie obowiązującym przepisem art. 24 ust. 5 u.s.u.s., zgodnie z którym nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.
Analiza akt sprawy wskazuje, że wnioski o ustanowienie hipoteki zostały złożone przez organ w dniach: 8 lutego 2011 r. i 16 maja 2012 r. - wpisy hipoteki przymusowej w KW NR [...] odnoszące się do należności za okres od sierpnia 2010 r. do listopada 2010 r. oraz od grudnia 2010 r. do marca 2011 r. Kolejne wnioski pochodziły z 16 grudnia 2010 r. oraz 7 października 2016 r. - wpisy hipoteki przymusowej w KW nr [...] dotyczące należności za okresy od grudnia 2008 r. do lipca 2010 r. oraz od kwietnia 2011 r. do lipca 2011 r.
Zdaniem Sądu, zasadnie ZUS przyjął, że zważywszy na treść przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s., jak też zasady dokonywania oraz zmiany wpisów w księgach wieczystych, oraz uwzględniając wyłącznie sądowo-cywilną drogę postępowania w zakresie ich wzruszania nie sposób uznać, aby do skutecznego uznania braku istnienia zobowiązań z tytułu należności składkowych mogło dojść w niniejszym postępowaniu. Dokonane wpisy w księgach wieczystych korzystają z domniemania ich prawidłowości także w oparciu o zasadę rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych. Domniemania te mogą być obalone, jednakże powyższe nastąpić może wyłącznie w ramach odrębnych postępowań. Skarżący prawa zainicjowania takiego postępowania nie został pozbawiony. Przy czym bezsprzecznie nie może tego czynić w postępowaniu z wniosku o umorzenie należności składkowych, co sformułowane w punktach 1-3 skargi zarzuty dotyczące naruszenia art. 24 ust. 4 u.s.u.s. art. 42 § 1 i art. 43 K.p.a. w zw. z art. 18 i art. 59 § 1 pkt 2 i 7 u.p.e.a. czyni bezprzedmiotowymi, z uwagi na fakt, że w swojej istocie dotyczą one postępowania egzekucyjnego, a nie postępowania w przedmiocie zastosowania ulgi w postaci umorzenia zaległych należności składkowych.
W związku z powyższym nie sposób również przyjąć, że ZUS zaniechał oceny prawnej wyrażonej w wyroku WSA w Gdańsku z dnia 20 czerwca 2023 r. sygn. akt I SA/Gd 417/23, czym naruszono art. 153 oraz art. 170 i art. 171 p.p.s.a. w zw. z art. 42 § 1 k.p.a.
Odnośnie meritum Sąd stwierdził, że organ zasadnie odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.
W myśl art. 28 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność zachodzi wyłącznie w przypadkach wymienionych w ustawie, tj. gdy:
- dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił nieruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmiot codziennego użytku domowego, których wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,
- sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28.02.2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,
- nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29.08.1997 r. - Ordynacja podatkowa,
- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,
- wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,
- nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postepowaniu upadłościowym;
- ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy Prawo upadłościowe,
- naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
- jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
W opinii Sądu, ZUS zasadnie stwierdził, że żadna z wyżej wymienionych przesłanek całkowitej nieściągalności nie została spełniona w sytuacji Skarżącego, w związku z czym ZUS nie miał możliwości umorzenia należności z tytułu składek.
Sąd stwierdził, że wskazując na treść art. 28 ust. 2 oraz ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. regulujących przesłanki całkowitej nieściągalności należności, ZUS zasadnie stwierdził, że w toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Nie zaszły również przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s., ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe. Nie zachodzi też przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. - według informacji widniejących w CEIDG – w dniu 16 września 2015 r. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Od 1 lipca 2020 r. Skarżący nie był zgłoszony do ubezpieczeń w ZUS z żadnego tytułu. Z KRS wynika, że strona jest Prezesem Zarządu spółki z o.o. i od 1 października 2023 r. podlega do ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba powołana do pełnienia funkcji ma mocy aktu powołania, która z tego tytułu pobiera wynagrodzenie. Niemniej jednak nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, bowiem z ustaleń ZUS wynika, że strona jest:
- właścicielem na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość o powierzchni [...] m2 wraz z piwnicami o łącznej powierzchni [...] m2. Na nieruchomości celem zabezpieczenia należności z tytułu składek ZUS dokonał wpisu do hipoteki na łączną kwotę 65.338,37 zł,
- właścicielem na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej 1/2 części nieruchomości gruntowej (działka budowlana) o powierzchni [...] ha. Na przedmiotowej nieruchomości celem zabezpieczenia należności z tytułu składek ZUS dokonał wpisu do hipoteki na łączną kwotę 190.471,10 zł;
W sprawie rozpoznawanej nie zachodzi przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, bowiem wysokość kosztów upomnienia wynosi 16,00 zł.
Nie zachodzi też przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. – w aktach sprawy znajduje się postanowienie Naczelnika US z 10 września 2020 r. w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego dla należności z tytułu podatku dochodowego w wysokości 19% pobieranego od dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej i podatku VAT. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że przeprowadzono szereg czynności, jednakże nie ustalono należącego do strony majątku, który podlegałby egzekucji. Poinformowano, że strona nie posiada rachunku w banku, posiada pojazd marki [...] rok produkcji 1984 oraz pojazd marki [...] rok produkcji 1998, którego to współwłaścicielem jest bank, posiada 2 nieruchomości, które stanowią wspólność ustawową majątkową małżeńską, od 1 lipca 2020 r. nie posiada zatrudnienia. Ponadto organ egzekucyjny dokonał próby zastosowania egzekucji z pieniędzy, ruchomości i praw majątkowych - egzekucja z tych składników majątkowych okazała się nieskuteczna, pod wskazanym w tytułach wykonawczych adresem nie ustalono majątku podlegającego egzekucji. Stwierdzono, że analiza rezultatów wskazanych wyżej działań, które były adekwatne do złożoności sprawy oraz rodzaju i wysokości egzekwowanej należności, uprawniła w pełni organ do stwierdzenia, że brak jest majątku, z którego można by prowadzić dalszą skuteczną egzekucję. W powyższej ocenie wprawdzie nie została uwzględniona możliwość wszczęcia egzekucji z nieruchomości, których strona jest właścicielem i współwłaścicielem, jednakże Naczelnik US nie wskazał, aby egzekucja z ww. nieruchomości nie była możliwa, ani tym bardziej niedopuszczalna.
Zasadnie również ZUS skonstatował, że nie zachodzi przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. - należności za okres od 12/2008 do 7/2011 nie uległy przedawnieniu, gdyż zabezpieczone są hipoteką, jednakże w związku z upływem terminu przedawnienia mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Dokonując oceny zasadności zbycia zajętego majątku celem odzyskania wierzytelności, należy wziąć pod uwagę roszczenia pozostałych wierzycieli posiadających wpisy hipoteczne i koszty egzekucji. I tak ustalono, że ZUS dokonał wpisu do hipoteki na ww. lokalu mieszkalnym o powierzchni [...] m2 wraz z piwnicami. W księdze wieczystej jako właściciel figuruje strona wraz z żoną na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej. Przed hipoteką ZUS na 1. miejscu wpisana jest hipoteka umowna zwykła banku na kwotę 6.490,00 zł (udzielony kredyt na zakup lokalu mieszkalnego). ZUS nie jest w posiadaniu wyceny nieruchomości. Wprawdzie w uzasadnieniu decyzji I instancji organ wskazał, że średnia wartość rynkowa nieruchomości oscyluje w okolicach 200.000 zł - 250.000 zł, niemniej w okresie ostatniego roku ceny nieruchomości jeszcze wzrosły. Zatem ewentualna licytacja lub sprzedaż również pozwoli na pokrycie części należności z tytułu składek ZUS. Zatem możliwe będzie odzyskanie należności z tytułu nieopłaconych składek w wyniku przeprowadzenia egzekucji z tego majątku – co prawidłowo podkreślił organ rentowy.
W związku z powyższym, w opinii Sądu, zasadnie ZUS stwierdził, że nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art 28 ust. 3 u.s.u.s. W przypadku stwierdzenia braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek.
Podkreślenia wymaga, że realizując wskazania Sądu zawarte w wyroku sygn. akt I SA/Gd 122/23 ZUS oparł rozstrzygnięcie na wnikliwej analizie zebranych w trakcie prowadzonego postępowania dokumentów oraz dostępnych informacji o sytuacji rodzinnej i materialnej strony, a także rodzaju, okresu i wysokości należności oraz przyczyn ich powstania, na podstawie wszystkich dokumentów uzyskanych i przedłożonych do sprawy z wniosku o umorzenie od dnia jego wpływu, tj. 12 października 2021 r. oraz danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS i rejestrów centralnych: CEIDG, CEPiK oraz Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.
W ocenie Sądu ZUS zasadnie wyjaśnił również, że zgodnie z art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Przepisy te zobowiązują płatnika do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny.
Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym okresie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubranie itp.), czy trudności płatnicze mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Zgodnie z obowiązującymi przepisami ciężar udowodnienia, że nie ma żadnej możliwości spłaty zadłużenia ciąży na osobie zobowiązanej.
Zdaniem Sądu, organ właściwie przyjął, że w stosunku do dłużnika nie został ustalony element całkowitej nieściągalności długu. Działalność została wyrejestrowana. Jednocześnie nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, bowiem Skarżący posiada wskazany majątek nieruchomy, na którym ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego na poczet należności z tytułu składek. Fakt przedłożenia przez Skarżącego postanowienia Naczelnika US z dnia 10 września 2020 r. w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego dla należności z tytułu podatku dochodowego nie świadczy o braku majątku, z którego możliwe byłoby prowadzenie egzekucji. Postanowienie to odnosi się bowiem jedynie do wskazanych w nim składników majątku, wśród których nie wykazano nieruchomości, na których organ zabezpieczył się poprzez ustanowienie hipoteki. Postanowienie Naczelnika US nie stwierdza więc, aby egzekucja z ww. nieruchomości była niemożliwa bądź niedopuszczalna. Organ na podstawie ogólnodostępnych informacji w Internecie (portal ogłoszeniowy) dokonał szacunkowej oceny wartości nieruchomości należącej do zobowiązanego w przypadku jej sprzedaży, która doprowadziła do uznania, iż kwota ta w znacznym stopniu mogłaby pokryć wysokość należności objętych zaskarżoną decyzją.
Podkreślenia wymaga, że strona skarżąca nie powołała się na sytuację zdrowotną dłużnika. Nie przedstawiła również żadnej dokumentacji medycznej, z której wynikałoby, że Skarżący jest niezdolny do podjęcia zatrudnienia w celu uzyskania dochodów na spłatę zadłużenia. Zostało przedłożone orzeczenie o niepełnosprawności jego syna, z którego nie wynika, aby wymagał on obecnie stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zatem fakt ten nie miał wpływu na spełnienie wskazanej przesłanki.
Ponadto, Skarżący nie przedłożył jakichkolwiek nowych dokumentów, które aktualizowałyby jego sytuację rodzinną i majątkową. W konsekwencji organ zasadnie przy ponownej analizie sprawy oparł się na uprzednio złożonych dokumentach.
Rozpoznając niniejszą sprawę ZUS ponownie ustalił, że obecnie Skarżący:
- nie podlega do ubezpieczeń w ZUS. Od czasu wyrejestrowania działalności, tj. od 17 września 2015 r. podejmował zatrudnienie w okresie od 1 stycznia 2018 r. do 1 lipca 2020 r. w spółce z o.o. na pełny etat. Dodatkowo ustalono w KRS, że pełni funkcję Prezesa Zarządu w ww. spółce.
- gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną, która jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę na pełny etat, gdzie podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne wyniosła: w okresie od czerwca do sierpnia 2023 r. odpowiednio 5023,42 zł; 6850,14 zł oraz 6850,14 zł. Jak wynika z ustaleń organu, dłużnik jest zgłoszony przez swoją małżonkę do ubezpieczenia zdrowotnego jako członek pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym.
Wykazany dochód w gospodarstwie domowym, składający się tylko z dochodu otrzymywanego przez żonę zobowiązanego, kształtuje się na poziomie wyższym od ustalonego według Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych z 10 lipca 2023 r. minimum socjalnego, które za I kwartał 2023 r. dla trzyosobowego gospodarstwa pracowniczego zostało oszacowane na kwotę 4543,03 zł, tj. 1.250 zł na osobę.
Sąd w pełni aprobuje wnioski organu, że pozornie trudna sytuacja materialna gospodarstwa domowego Skarżącego jest spowodowana brakiem zatrudnienia, która nie wynika z wykluczenia z aktywności zawodowej. Zatem jest to okoliczność, która w każdej chwili może ulec zmianie. Biorąc pod uwagę wiek dłużnika i brak przeciwskazań zdrowotnych, istnieje realna szansa - przy jego odpowiednim zaangażowaniu - na podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej, a co za tym idzie możliwości poprawy, w określonej perspektywie czasowej sytuacji materialnej rodziny i spłaty zaległości.
W sprawie nie zaistniały również żadne okoliczności mające cechy zdarzeń szczególnych, które mogłyby stanowić podstawę do umorzenia długu. Zaznaczyć należy, że ZUS w celu złagodzenia spłaty należności daje możliwość uregulowania powstałego zadłużenia w układzie ratalnym, jednakże do tej pory Skarżący w możliwości tej nie skorzystał.
W ocenie Sądu, ZUS przeprowadził postępowanie w niniejszej sprawie w sposób wyczerpujący. Uzyskane dowody poddane zostały wnikliwej i poprawnej ocenie. Zaskarżona decyzja została prawidłowo uzasadniona i zawiera zarówno pełne uzasadnienie faktyczne, jak i prawne. Nie powstały również wątpliwości dotyczące treści przepisów prawa materialnego.
Sąd rozpoznając niniejszą sprawę, będąc związany dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. nie stwierdził naruszeń prawa materialnego bądź procesowego, które powodowałoby konieczność wyeliminowania zaskarżonego rozstrzygnięcia z obrotu prawnego.
Biorąc pod uwagę przedstawione powyżej okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, uznając ją za bezzasadną.