III SA/Kr 500/22

III SA/Kr 500/22 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2022-10-10
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-03-31
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Hanna Knysiak-Sudyka /sprawozdawca/
Marta Kisielowska
Renata Czeluśniak /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
Art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2022 poz 329
Art. 134, art. 145, art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
Art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2020 poz 1359
Art. 128, art. 129, art. 132
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie: Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 października 2022 r. sprawy ze skargi E. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 30 grudnia 2021 r. znak SKO-NP-4115-558/21 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 30 grudnia 2021 r., znak: SKO-NP-4115-558/21, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 e., poz. 735 ze zm.). art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020r., poz. 111 ze zm.) utrzymało w mocy decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w P., wydaną z upoważnienia Wójta Gminy P. w dniu 6 sierpnia 2021 r., nr [...] o odmowie przyznania skarżącej E. C. świadczenia pielęgnacyjnego na grudzień 2020 r. i od 1 stycznia 2021 r.
Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Organ I instancji we wskazanej wyżej decyzji odmówił E. C. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w grudniu 2020 r. oraz od stycznia 2021 r. w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną siostrą K. C., ur. [...] 1968 r., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nr [...] z dnia 25 lutego 2003 r.
Organ wyjaśnił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje w pierwszej kolejności matce albo ojcu, a wnioskodawczyni – E. C. nie jest osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki K. C. Konieczne było więc łączne spełnienie warunków wymienionych w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jak ustalono ojciec K. C. nie żyje, a matka M. C. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nr [...] z dnia 18 maja 2020 r. M. C. (73 lata) jest po kilku zawałach serca, cierpi na schorzenia kręgosłupa i jest po operacji przepukliny pępkowej, ma zakaz dźwigania. Druga siostra K., M. C.1 mieszka ze swoją rodziną 70 km od P. i pracuje zawodowo, a zatem nie może sprawować opieki nad siostrą.
Organ w oparciu o przeprowadzony wywiad środowiskowy ustalił, że K. C. ma 53 lata i cierpi na dziecięce porażenie mózgowe. W związku z niepełnosprawnością samodzielnie porusza jedynie rękami. Nie jest w stanie przemieszczać się samodzielnie. Korzysta z wózka inwalidzkiego, z którego nie wstaje samodzielnie i nie może sama przesiąść się z wózka np. na łóżko czy toaletę. Do tych czynności potrzebuje pomocy drugiej osoby, która jest w stanie ją dźwignąć. Ponadto kontakt werbalny z niepełnosprawną jest bardzo utrudniony i rozumieją ją tylko bliskie osoby. Jej stan zdrowia wymaga ciągłego nadzoru, gdyż nie jest ona w stanie sama zadbać o zaspokojenie swoich podstawowych potrzeb fizjologicznych, higienicznych ani żadnych innych. Jest osobą całkowicie zależną od innych osób, a w praktyce głównie najbliższej rodziny. W ciągu dnia uczestniczy w Warsztatach Terapii Zajęciowej w Z., jednak nigdy nie wiadomo, czy jej stan zdrowia pozwoli na udział w zajęciach. E. C. nie podejmuje zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą K. C. od 2 lat. W poprzednich latach opiekę sprawowała matka K. – M. C., jednak z powodu stanu zdrowia i wieku od 2 lat nie jest w stanie należycie sprawować opieki nad córką.
Organ w kontekście brzmienia art. 17 ust. 1a ustawy stwierdził, że nie jest władny do dokonania oceny stanu zdrowia matki jako osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki.
Od wyżej opisanej decyzji odwołała się E. C., zarzucając jej naruszenie:
1. prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez:
- niezastosowanie normy wyrażonej w art. 17 ust. 1b pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego odwołującej, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych powinnością alimentacyjną wobec siostry;
- dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegającej na jego jedynie literalnym odczytaniu i zaniechaniu wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu, a w konsekwencji przyjęciu, że przepis ten uniemożliwia ustalenie prawa wnioskodawczyni do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki ma matkę nie legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak z obiektywnych i niekwestionowanych względów nie sprawuje nad nią opieki;
2. przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez opiekuna osoby wymagającej opieki skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Nadto organ w sposób dowolny, bez wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności uznał, że skoro wymagająca opieki ma matkę, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Tym samym odgórnie przesądził o braku spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, pomijając okoliczności niemożności faktycznej sprawowania opieki przez matkę nad niepełnosprawną córką.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu opisaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że z przedłożonego do wniosku orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego w dniu 25 lutego 2003 r., znak: [...] przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w N. wynika, że K. C. została zaliczona na stałe do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniu tym wskazano, że zarówno stopień niepełnosprawności, jak i sama niepełnosprawność powstała u niej od urodzenia.
Kolegium uznało za usprawiedliwiony stawiany przez odwołującą zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez jego błędną wykładnię, wykluczającą siostrę niepełnosprawnego wymagającego opieki z kręgu osób upoważnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, także w przypadku, gdy matka niepełnosprawnego nie może wprawdzie wykonywać opieki z powodu złego stanu zdrowia, lecz nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu formalistyczna wykładnia omawianych przepisów w okolicznościach rozpoznawanej sprawy mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.
Z załączonego do akt sprawy wywiadu środowiskowego, jak i zaświadczeń lekarskich o stanie zdrowia M. C. - matki niepełnosprawnej K. C. wynika, że ma 73 lata, mieszka wraz z niepełnosprawną córką, pozostaje w stałym leczeniu z powodu cukrzycy, problemów kardiologicznych - stan po implantacji kardiostymulatora 13 listopada 2019 r., choroba niedokrwienna serca, stan po wielu angioplastykach naczyń wieńcowych, nadciśnienia tętniczego, choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa i stawu kolanowego, choroby oczu. Nadto jest po zabiegu rozległej przepukliny brzusznej oraz jest osoba otyłą. Choroby te w ocenie specjalistów, którzy wystawiali stosowne zaświadczenia o stanie zdrowia M. C. powodują, iż nie może ona podnosić ciężkich przedmiotów, a tym samym nie jest w stanie sprawować opieki na swoją niepełnoprawną córką K. C.
Natomiast z wywiadu środowiskowego wynika jasno, że opieka nad K. C. niepełnosprawną intelektualnie oraz dotkniętą porażeniem spastycznym czterokończynowym wiąże się z koniecznością pomocy przy siadaniu, przesadzaniu na wózek, pomocy w porannej toalecie oraz we wszystkich czynnościach higienicznych, przygotowaniem i podaniem posiłków, wykupieniem i podaniem leków organizowaniem wizyt lekarskich, przygotowaniem ubrań, wyjściem na spacery i do kościoła.
Wobec powyższego Kolegium stwierdziło, że M. C. nie jest w stanie, przy uwzględnieniu: jej wieku i stanu zdrowia, wykonywać wszystkich czynności przy sprawowaniu opieki jakich wymaga córka, szczególnie tych wymagających użycia siły: jak przesadzenie z wózka czy pomoc w czynnościach higienicznych. Przedstawione okoliczności są wystarczające do przyjęcia, że z obiektywnych, usprawiedliwionych przyczyn M. C. nie jest w stanie sama zapewnić należytej opieki niepełnosprawnej w stopniu znacznym córce K. C.
Dalej Kolegium wskazało, że organ l instancji przeprowadził postępowanie dowodowe, w szczególności zaś wywiad środowiskowy oraz odebrał prawem przewidziane oświadczenia od osoby ubiegającej się o wnioskowane świadczenie. Ustalono, że K. C. cierpi na porażenie mózgowe, samodzielnie porusza jedynie rękami, porusza się za pomocą wózka inwalidzkiego, na który nie jest w stanie samodzielnie przesiąść się z łóżka czy też z toalety, potrzebuje pomocy innej osoby. Nadto jest z nią utrudniony kontakt werbalny. Nie jest w stanie załatwić swoich potrzeb fizjologicznych, czy też utrzymać higieny. Wymaga opieki i pomocy w ubraniu się, przygotowaniu i podaniu posiłków, wykonaniu czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, robieniu zakupów, podawaniu leków, wizytach lekarskich. Pomocy w wykonaniu powyższych czynności udziela wnioskodawczyni - siostra E. C., która od dwóch lat przejęła i sprawuje opiekę nad siostrą, pomaga jej rano przy toalecie, ubrać się, przygotować się do wyjścia na Warsztaty Terapii Zajęciowej, które odbywają w Z. w godzinach od 8 rano do 15. Nadto przygotowuje jej posiłki po powrocie z zajęć i pomaga w wieczornej toalecie. Natomiast w dniach, w których stan zdrowia K. C. nie pozwala jej na uczestnictwo w zajęciach lub zajęcia te nie odbywają ze względu na pandemię, spędza czas na rysowaniu, oglądaniu telewizji, spacerach.
Zakres wymienionych wyżej czynności ustalonych na podstawie wywiadów środowiskowych jest tożsamy z czynnościami wymienionymi w oświadczeniu odwołującej się z dnia 9 lipca 2021 r.
Organ nadmienił, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Kolegium przyznało, że K. C. wymaga pomocy i opieki w codziennym funkcjonowaniu. Wskazało jednak, że wnioskodawczyni przez okres dwóch lat od kiedy - jak oświadczyła - sprawuje opiekę na siostrą łączyła przez półtora roku pracę z opieką na siostrą. Z materiału dowodowego wynika, że odwołująca od 16 stycznia 2017r. do 6 maja 2020 r. pracowała, natomiast od 7 maja 2020r. do 6 maja 2021 r. była uprawniona do zasiłku dla bezrobotnych.
W ocenie organu odwoławczego wykazany przez odwołującą zakres opieki nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Niepełnosprawna K. C. mieszka wraz matką, która co prawda nie jest w stanie dźwigać córki, ale z materiału dowodowego nie wynika, żeby nie mogła ona współuczestniczyć w opiece nad córką w przygotowaniu i podaniu posiłków, leków, towarzyszenia w spędzaniu czasu, gdy córka nie uczestniczy w zajęciach terapeutycznych, by w ten sposób odciążyć wnioskodawczynię. Nadto czynności takie jak: pomoc przy przygotowaniu posiłków, robieniu zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującej. Opisane wyżej czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Zdaniem Kolegium, wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez odwołującą nad niepełnosprawna siostrą, która w tygodniu od poniedziałku do piątku większość czasu spędza (od godz. 8 do 15) poza domem na terapii zajęciowej oraz przy współuczestnictwie matki w opiece nad nią jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Kolegium zaznaczyło, że nie kwestionuje tego, że K. C. wymaga pomocy, a E. C. tej pomocy jej udziela, jednakże na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iż zakres tej opieki nad niepełnosprawną siostrą całkowicie uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Poza tym w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym. Świadczenia w formie usług opiekuńczych niewątpliwie byłyby pomocne w szczególnie w okresie, gdy K. C. nie uczestniczy w zajęciach terapii warsztatowej.
Ponadto organ zaznaczył, że oprócz odwołującej, w równym stopniu zobowiązana do alimentacji siostry – K. C. jest jeszcze jedna siostra, która tej pomocy nie udziela ze względu na pracę zawodową, jak i odległość miejsca jej zamieszkania od zamieszania niepełnoprawnej siostry. Wskazane okoliczności nie zwalniają jej jednak z obowiązku zapewniania opieki i pomocy niepełnosprawnej siostrze.
Skarżąca E. C. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu, zarzucając jej:
1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:
a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad siostrą, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje oraz zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia - opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej;
2. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj.
- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad siostrą, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zobowiązanie organów do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu sądu wydanym w sprawie. Domagała się również zasądzenia kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi przytoczone zarzuty zostały rozwinięte. W szczególności skarżąca wywodziła, że sprawowana opieka nad K. C. ma charakter opieki stałej i długoterminowej, które to pojęcia zostały zdefiniowane w orzecznictwie sądów administracyjnych.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o oddalenie skargi i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 329; zwanej dalej "p.p.s.a."). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Przedmiotem kontroli Sądu było rozstrzygnięcie dotyczące odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą skarżącej.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 615, powoływanej dalej jako "u.ś.r."), a w szczególności art. 17 tej ustawy.
W postępowaniu administracyjnym zostało ustalone, że siostra skarżącej K. C. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nr [...] z dnia 25 lutego 2003 r.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w ustępie 5 pkt 2 ww. artykułu, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki:
a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu.
Przyznanie prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi pewną formę rekompensaty, udzielanej przez Państwo osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy wykazać, że osoba ubiegająca się o nie stale i osobiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym musi zachodzić bezpośredni związek pomiędzy rezygnacją czy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Innymi słowy rezygnacja z pracy zawodowej musi nastąpić w celu sprawowania opieki.
W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż "na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku rodzica względem dziecka, a lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Zasada ta dotyczy też niewątpliwie małżonków. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej" (wyrok WSA w Gliwicach z dnia 19 stycznia 2018 r., IV SA/Gl 639/17, LEX nr 2437760). Powyższe znajduje w pełni zastosowanie do sytuacji, gdy obowiązek alimentacyjny ciąży na dzieciach względem rodziców.
Z akt sprawy wynika, że siostra skarżącej K. C. jest osobą niesamodzielną w czynnościach dnia codziennego. Z akt sprawy oraz twierdzeń skarżącej wynika, że sprawuje ona opiekę obejmującą czynności dnia codziennego, zamieszkując wspólnie z siostrą. K. C. cierpi na porażenie mózgowe, samodzielnie porusza jedynie rękami, porusza się za pomocą wózka inwalidzkiego, na który nie jest w stanie samodzielnie przesiąść się z łóżka czy też z toalety, potrzebuje pomocy innej osoby. Nadto jest z nią utrudniony kontakt werbalny. Nie jest w stanie załatwić samodzielnie swoich potrzeb fizjologicznych, czy też utrzymać higieny. Wymaga opieki i pomocy w ubraniu się, przygotowaniu i podaniu posiłków, wykonaniu czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, robieniu zakupów, podawaniu leków, wizytach lekarskich. Opiekę sprawuje skarżąca.
Matka K. C. – M. C. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nr [...] z dnia 18 maja 2020 r. M. C. ma 73 lata, jest po kilku zawałach serca, cierpi na schorzenia kręgosłupa i jest po operacji przepukliny pępkowej, ma zakaz dźwigania. Dwa lata temu zaprzestała sprawowania opieki nad córką, a opiekę przejęła skarżąca. Druga siostra K. C., M. C.1 mieszka ze swoją rodziną 70 km od P. i pracuje zawodowo.
Przede wszystkim należy podnieść, że Sąd podziela stanowisko organu II instancji, że powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może być w realiach niniejszej sprawy niespełnienie przesłanki wskazanej w art. 17 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W licznych orzeczeniach sądy administracyjne przyjmują, że zasadne jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, jeśli "osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad tą osobą, sama nie legitymuje się wprawdzie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolna tego obowiązku wypełnić z przyczyn osobistych (w tym zdrowotnych), zarobkowych i majątkowych, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - niejako w jej zastępstwie - osoba zobowiązana do alimentacji wobec osoby wymagającej opieki w dalszej kolejności" (tak WSA w Gdańsku w wyroku z 14.07.2022 r., III SA/Gd 180/22, Lex nr 3379794. Por. też wyrok WSA w Olsztynie z 6.09.2022 r., II SA/Ol 502/22, Lex nr 3406415, wyrok WSA w Gliwicach z 14.07.2022 r., II SA/Gl 531/22, Lex nr 3370197 i wyrok WSA w Kielcach z 21.06.2022 r., II SA/Ke 245/22, Lex nr 3379921). W powyższej linii orzeczniczej podkreśla się, że "ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r." (wyrok WSA w Poznaniu z 13.07.2022 r., II SA/Po 353/22, Lex nr 3372083).
W niniejszej sprawie zostało wykazane, że matka K. C. z uwagi na wiek i stan zdrowia nie może sprawować nad nią stałej opieki w pełnym zakresie.
Skarga nie jest jednak zasadna z innych przyczyn. Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z treści art. 129 § 1 k.r.o. wynika zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2).
Niemożność sprawowania osobistej opieki przez rodzeństwo osoby niepełnosprawnej z uwagi na zatrudnienie czy inne okoliczności osobiste i rodzinne, nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Przy czym obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonych rzeczy, albo na osobistych staraniach.
Ustawodawca wskazując katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie pozostawił organom dowolności w przyznawaniu tego świadczenia, dowolnością tą nie dysponują także osoby z kręgu rodziny, które nie mogą wskazać, komu ich zdaniem należy przyznać świadczenie. W sytuacji, w której osoby zobowiązane do alimentacji z różnych przyczyn nie świadczą opieki nad osobą jej wymagającą, mogą swój obowiązek alimentacyjny realizować nie poprzez starania osobiste, a poprzez przykładowo opłacenie osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Skarżąca ani w toku postępowania administracyjnego, ani w skardze nie wskazała okoliczności, które mogłyby uzasadniać zwolnienie siostry M. C. z obowiązku alimentacyjnego wobec K. C. Nie stanowi takiej okoliczności zamieszkiwanie w innej miejscowości, pozostawanie w stosunku pracy czy też posiadanie własnej rodziny. Obowiązek alimentacyjny M. C. nie wyprzedza obowiązku alimentacyjnego skarżącej, gdyż rodzeństwo jest równym stopniu zobowiązane do alimentacji.
W okolicznościach niniejszej sprawy zdaniem Sądu uzasadnione także jest stanowisko organu o braku bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad siostrą a tym, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia. Zdaniem Sądu stan faktyczny ustalony w niniejszej sprawie pozwala na wyprowadzenie powyższych wniosków. Załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków czy dowożenie na wizyty lekarskie to czynności wykonywane sporadycznie. Pozostałe czynności wykonywane przez skarżącą stanowią typowe czynności opiekuńcze, należy jednak zaznaczyć, że skarżąca oświadczyła, że opiekuje się siostrą od 2 lat, a pracowała do 6 maja 2020 roku, natomiast do 6 maja 2021 roku była uprawniona do zasiłku dla bezrobotnych, a tym samym zarejestrowana w urzędzie pracy. Skarżąca godziła zatem opiekę nad siostrą z pracą, a nie wykazała, by stan zdrowia siostry w okresie, gdy nie pracuje, pogorszył się w sposób uniemożliwiający jej podjęcie pracy.
Należy też wyraźnie podkreślić, że K. C. od godziny 8.00 do 15.00 uczestniczy w zajęciach terapii warsztatowej. W pozostałym czasie w opiece nad siostrą może wspomagać skarżącą matka, która jest co prawda osobą starszą i cierpiącą na liczne schorzenia, z czym wiążą się pewne ograniczenia, np. niemożność dźwigania, jednakże może uczestniczyć w opiece choćby dotrzymując K. C. towarzystwa czy karmiąc ją.
Ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyjaśnień ustawowych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale już z jej art. 17 ust. 1 wynika, iż aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2.02.2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Skoro K. C. zwykle jest poza domem w godzinach od 8.00 do 15.00, to trudno przyjąć, by sprawowana nad nią opieka mogła być uznana za spełniającą kryteria opieki stałej.
Zdaniem Sądu zarzuty skargi są nieuzasadnione, organy ustaliły stan faktyczny sprawy w sposób umożliwiający podjęcie rozstrzygnięcia zgodnego z zasadą prawdy obiektywnej. Zasada prawdy obiektywnej została skonstruowana w art. 7 k.p.a., zgodnie z którym w toku postępowania organy administracji publicznej z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Organ administracji publicznej ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w taki sposób, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Zasada prawdy obiektywnej została skonkretyzowana w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Natomiast zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Biorąc pod uwagę treść przytoczonych wyżej przepisów, należy uznać, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego. Okoliczność, w której strona również ma prawo wykazywania inicjatywy dowodowej, nie zwalnia organu administracji publicznej z obowiązku podejmowania z urzędu czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Organ administracji publicznej jest zatem obowiązany z urzędu:
1. ustalić, jakie okoliczności faktyczne mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy;
2. ustalić, jakie dowody powinny zostać przeprowadzone w celu ustalenia powyższych okoliczności (por. wyrok z 20.09.2012 r., IV SA/Wa 663/12, LEX nr 1347629, w którym WSA w Warszawie stwierdził, że "organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy", przy czym "aktywna rola organu administracji publicznej w procesie poszukiwania i gromadzenia materiału dowodowego może przejawiać się zarówno podejmowaniem czynności dowodowych z urzędu, a także gromadzeniem w aktach sprawy dowodów wskazanych lub dostarczonych przez strony, jeżeli mają one znaczenie dla sprawy" – tak WSA we Wrocławiu w wyroku z 15.02.2012 r., IV SA/Wr 711/11, LEX nr 1139681);
3. przeprowadzić dowody, które uznał za niezbędne dla dokonania prawidłowych ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy;
4. dokonać oceny przeprowadzonych dowodów zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (por. wyrok NSA z 23.02.2012 r., II GSK 118/12, LEX nr 1125454).
Z zasadą prawdy obiektywnej wiąże się kwestia rozłożenia ciężaru dowodu (onus probandi) w postępowaniu administracyjnym. Zasada prawdy obiektywnej przenosi ciężar dowodu w postępowaniu administracyjnym na organ administracji publicznej prowadzący postępowanie w sprawie, co oznacza, że co do zasady gospodarzem postępowania administracyjnego jest organ administracji publicznej, który powinien je prowadzić zgodnie z zasadą oficjalności, jednak strona ma prawo czynnego uczestniczenia w postępowaniu wyjaśniającym, a w szczególności prawo inicjatywy dowodowej, z którego powinna korzystać, chcąc uniknąć negatywnych konsekwencji związanych z poczynionymi przez organ ustaleniami w zakresie stanu faktycznego sprawy na podstawie znanych organowi środków dowodowych. Strona nie jest zatem zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. Powinna ona bowiem przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu lub które tylko ona może przedstawić, potwierdzające okoliczności wskazane w uzasadnieniu wniosku wszczynającego postępowanie. Jeśli organ administracji publicznej dokonał pewnych ustaleń w zakresie stanu faktycznego na podstawie przeprowadzonych dowodów, a strona kwestionuje te dowody i ustalenia, przeciwdowód może być przeprowadzony z jej inicjatywy, organ nie ma natomiast obowiązku poszukiwania dowodów dla wykazania słuszności stanowiska strony (por. wyrok NSA z 10.12.2009 r., II OSK 1933/08, LEX nr 582865).
W niniejszej sprawie zdaniem Sądu organy przeprowadziły właściwie postępowanie dowodowe, nie doszło zatem do naruszenia przepisów postępowania określonego w skardze jako błąd w ustaleniach faktycznych. Nie dostrzegł Sąd również naruszenia art. 6, art. 8 i art. 9 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł na podstawie art. 151 p.p.s.a.