III SA/Kr 431/25

III SA/Kr 431/25 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2025-06-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-03-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Bogusław Wolas
Ewa Michna /przewodniczący/
Maria Zawadzka /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1576
Art. 4  ust. 2 w zw. z art. 2  pkt 10
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
Art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędzia WSA Bogusław Wolas po rozpoznaniu w dniu 11 czerwca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi T. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 stycznia 2025 r. znak 010070/680/2418127/2024 (postępowanie nr 45655676) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej T. C. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 24 stycznia 2025 r. znak: 010070/680/2418127/2024 (postępowanie [...]) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 czerwca 2024 r. znak: 010070/680/2418127/2024 (postępowanie [...]) o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko D. S. na okres świadczeniowy 1 czerwca 2023 r. – 31 maja 2024 r.
Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym.
W dniu 29 lutego 2024 r. skarżąca wniosła o przyznanie świadczenia wychowawczego na dziecko D. S. na okres trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Do wniosku dołączyła odpis skrócony aktu zgonu matki dziecka, wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 28 lutego 2019 r. sygn. akt: [...] w sprawie rozwiązania małżeństwa rodziców dziecka i sprawowania nad nim opieki oraz kopię wniosku złożonego do Sądu w sprawie umieszczenia dziecka w spokrewnionej rodzinie zastępczej.
Pismem z dnia 15 marca 2024 r. ZUS wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o doręczenie zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie lub innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w pieczy wraz z datą umieszczenia. Na udzielenie odpowiedzi ZUS wyznaczył termin 30 dni od dnia doręczenia pisma do strony.
Dnia 15 kwietnia 2024 r. skarżąca udzieliła odpowiedzi przedkładając wniosek z prośbą o wydłużenie terminu na uzupełnienie akt w związku z trwającym postępowaniem przyznania opieki. Dnia 13 maja 2024 r. przekazała: ponownie kopię wniosku złożonego do Sądu w sprawie umieszczenia ww. dziecka w spokrewnionej rodzinie zastępczej; zaświadczenie z Sądu Rejonowego w W. z dnia 24 czerwca 2024 r. o prowadzonej sprawie z jej wniosku; oświadczenie, z którego wynika, że od śmierci matki dziecka sprawuje nad nim opiekę i ponosi koszty jego utrzymania. Ponadto opisała sytuację rodzinną, jaką jest, że od rozwodu rodziców pomagała w opiece nad ww. dzieckiem i obecnie stara się o zostanie rodziną zastępczą dla ww. dziecka.
Dnia 31 marca 2024 r. ZUS wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o doręczenie zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie lub innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w pieczy wraz z datą umieszczenia. Na udzielenie odpowiedzi ZUS wyznaczył termin 30 dni od dnia doręczenia pisma do strony.
Następnie dnia 12 czerwca 2024 r. skarżąca uzupełniła akta sprawy o: oświadczenie dziecka o zamieszkiwaniu i przebywaniu pod jej opieką; zaświadczenie ze Szkoły Podstawowej w B. z dnia 8 marca 2024 r. o uczęszczaniu do placówki do czerwca 2023 r.; ponownie zaświadczenie z Sądu Rejonowego w W. z dnia 24 czerwca 2024 r. o prowadzonej sprawie z jej wniosku; zaświadczenie z dnia 11 czerwca 2024 r. z placówki edukacyjnej, do której uczęszczało ww. dziecko w roku szkolnym 2023/2024, tj. [...] Liceum Ogólnokształcące [...] w Zespole Szkół Ogólnokształcących; wyciągi z konta bankowego potwierdzające wpływ alimentów od ojca dzieci; akt notarialny i testament matki dziecka; osobiste oświadczenie, którego treść pokrywa się z treścią wcześniej załączanego oświadczenia.
ZUS ww. decyzją z dnia 26 czerwca 2024 r. odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wychowawczego. Zdaniem organu, skarżąca nie jest uprawniona do złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze i nie należy do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
W odwołaniu skarżąca podniosła naruszenie art. 4 ust. 2 ww. ustawy poprzez ograniczenie dostępności do świadczenia dla osoby sprawującej pieczę bieżącą i faktyczną opiekę nad dzieckiem. Ponadto powołała się na linię orzeczniczą, zgodnie z którą sprawowanie pieczy bieżącej czy faktycznej opieki nad dzieckiem uprawnia do pobierania świadczenia wychowawczego.
W wyniku rozpoznania odwołania, Prezes ZUS ww. decyzją z dnia 24 stycznia 2025 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że na podstawie zebranej w aktach dokumentacji ustalono, że skarżąca jest babcią dziecka i opiekuje się nim od śmierci jego matki, jednak niniejsza opieka nie jest potwierdzona sądownie, tj. nie ustalono pieczy bieżącej czy zastępczej oraz nie ustalono skarżącej prawnym opiekunem dziecka. Wiadomo również, że skarżąca wystąpiła z wnioskiem do Sądu celem umieszczenia dziecka w jej rodzinie zastępczej, lecz Sąd do chwili obecnej nie wydał żadnych orzeczeń regulujących.
W związku z powyższym, w ocenie Prezesa, skarżąca nie należy do grupy osób uprawnionych wskazanych w art. 4 ust. 2 przedmiotowej ustawy wobec tego nie przysługuje jej prawo do świadczenia wychowawczego na wskazany powyżej okres świadczeniowy.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła naruszenie:
- art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez dokonanie błędnej, jedynie językowej, wykładni przepisów określających grupę osób uprawnionych do otrzymania świadczenia wychowawczego w wyniku czego doszło do utrzymania w mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podczas gdy prawidłowa systemowa i celowościowa wykładnia tych przepisów, odnosząca się także bezpośrednio do Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka prowadzi do wniosku, że jest ona uprawniona do otrzymania świadczenia wychowawczego;
- art. 32 ust. 1, art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji, art. 3, art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci polegające na błędnym uznaniu, że jej jako osobie sprawującej pieczę nad dzieckiem nie przysługuje świadczenie wychowawcze, w wyniku czego doszło do utrzymania w mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podczas gdy prawidłowa ocena stanu faktycznego i prawnego prowadzi do wniosku, że jest uprawniona do otrzymania świadczenia wychowawczego;
- art. 7, art. 77 § 1 k.p.a., art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez brak podjęcia przez organ wszelkich czynności zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, nieuwzględnieniu wydania w dniu 14 stycznia 2025 r. nieprawomocnego postanowienia Sadu Rejonowego w T., Wydział III Rodzinny i Nieletnich sygn. akt [...] o umieszczeniu małoletnich N. S. i D. S. w rodzinnej pieczy zastępczej w osobie babci macierzystej co skutkowało utrzymaniem w mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych;
- art. 7a k.p.a. polegającym na braku rozstrzygnięcia przez organ wątpliwości co do treści przepisów mających zastosowanie w niniejszej sprawie na korzyść skarżącej.
Na podstawie powyższych zarzutów, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zasądzenie od organu na jej rzecz zwrotu kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia swych praw, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
W piśmie procesowym z dnia 22 maja 2025 r. prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Zdaniem prokuratora organ nie przeprowadził wyczerpującego postępowania administracyjnego, zaniechał zgromadzenia kompletnego materiału dowodowego, wskutek czego poczynił błędne ustalenia skutkujące wydaniem decyzji niekorzystnej dla strony.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują, m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyrażona w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) dalej - p.p.s.a.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej. W świetle art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie ma jednak obowiązku badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04). Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.
Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, na podstawie ww. ustaw, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Prezes ZUS utrzymująca w mocy decyzję ZUS o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko D. S. na okres świadczeniowy 1 czerwca 2023 r. – 31 maja 2024 r.
Materialnoprawną podstawę wydania ww. decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U.2024.157) – dalej ustawa. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo opiekunowi prawnemu dziecka, albo dyrektorowi domu pomocy społecznej , albo rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo - terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. W myśl z kolei art. 2 pkt 10 ustawy, opiekunem faktycznym dziecka, jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka.
W niniejszej sprawie, w dniu 29 lutego 2024 r. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego wystąpiła skarżąca, która jest babką macierzystą małoletniego D. S. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca opiekuje się ww. dzieckiem od śmierci jego matki (16 lutego 2024 r.). W dniu 23 lutego 2024 r. zwróciła się do Sądu Rejonowego w W. Wydział IV Rodzinny I Nieletnich z wnioskiem o umieszczenie małoletniego w spokrewnionej rodzinie zastępczej wraz z pilnym wnioskiem o zabezpieczenie. Do dnia wydania zaskarżonej decyzji Sąd nie wydał żadnego orzeczenia w tym względzie. Zdaniem organów zatem opieka nie jest potwierdzona sądownie, tj. nie ustalono pieczy bieżącej czy zastępczej oraz nie ustalono skarżącej prawnym opiekunem dziecka. W konsekwencji nie należy ona do grupy osób uprawnionych wskazanych w art. 4 ust. 2 ustawy wobec tego nie przysługuje jej prawo do świadczenia wychowawczego na wskazany powyżej okres świadczeniowy. Podkreślić jednak należy, a co wynika z załączonego do skargi postanowienia Sądu Rejonowy w T., Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 14 stycznia 2025 r. sygn. akt [...], że umieszczono małoletniego w rodzinnej pieczy zastępczej w osobie babci macierzystej oraz ustalono, że miejscem zamieszkania ww. jest miejsce zamieszkania rodziny zastępczej.
Mając na uwadze przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wyjaśnić należy, że choć celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy), to z literalnego brzmienia jej przepisów wynika, że możliwości uzyskania wsparcia w tym zakresie pozbawieni zostali opiekunowie dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę. Jak bowiem wynika z przywołanego już wyżej art. 2 pkt 10 ustawy, ustawa ograniczyła w tym zakresie krąg opiekunów faktycznych do osób, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka.
Zdaniem Sądu, przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w sposób niedostateczny chronią prawa rzeczywistych opiekunów i pozostających pod ich pieczą dzieci. Ponieważ świadczenie wychowawcze służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę, będąc przy tym skierowane do podmiotów które opiekę nad dzieckiem rzeczywiście sprawują, to charakter i cel tego świadczenia powinny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego.
W tej sytuacji, w celu zagwarantowania należytej ochrony interesów dzieci i zaspokojeniu ich potrzeb (czemu ma służyć świadczenie wychowawcze), niezbędne jest przy dokonywaniu wykładni art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 10 ustawy odniesienie się bezpośrednio do przepisów Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka (por. m.in. wyroki: WSA w Łodzi: z 16 października 2018 r. II SA/Łd 532/18, z 14 września 2017 r. II SA/Łd 566/17, z 20 grudnia 2012 r. II SA/Łd 703/12, WSA w Krakowie z 9 listopada 2017 r. III SA/Kr 1140/17, WSA w Warszawie z 29 grudnia 2016 r. VIII SA/Wa 833/16, WSA w Gliwicach z 4 marca 2020 r. II SA/Gl 1486/19 i z 4 kwietnia 2014 r. IV SA/GL 695/13).
Zgodnie z art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Ustawa zasadnicza nie ogranicza się więc wyłącznie do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (patrz: Skrzydło W., Komentarz do art. 72 Konstytucji RP).
Stosownie z kolei do treści art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez RP 30 kwietnia 1991 r., dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że uchwalone przez Sejm i Senat ustawy muszą być z nią zgodne. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). We wszystkich działaniach dotyczących dzieci podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji).
W konsekwencji, zdaniem Sądu, niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka jak i wskazanymi wyżej przepisami Konwencji o Prawach Dziecka jest zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego, wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem, ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, a pominięcie osób, które faktycznie wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem (por. wyrok WSA w Krakowie z 1 kwietnia 2025 r., III SA/Kr 1909/24).
W okolicznościach przedmiotowej sprawy skarżąca sprawując pieczę nad wnukiem, wobec odmowy przyznania jej świadczenia wychowawczego, została pozbawiona tego wsparcia, mimo że przejęła na siebie cały ciężar opieki, niejako wyręczając nie tylko ojca dziecka, ale i w pewnym stopniu również zobowiązane do tego Państwo. Nie można przecież nie zauważyć, że opieka ta, nie kwestionowana zresztą przez organ, sprowadzająca się do wychowywania wnuka, utrzymywania go, zaspokajania jego bieżących potrzeb, niczym nie różni się od obowiązków wykonywanych w ramach sprawowania władzy rodzicielskiej, która uprawnia do ubiegania się właśnie o przyznanie przedmiotowego świadczenia wychowawczego.
Sąd uznał zatem, że ograniczenia w dostępności do świadczenia wychowawczego na podstawie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, godzą w interes dziecka, chroniony ustawą zasadniczą i umową międzynarodową, co pozwala na wywiedzenie owego uprawnienia wprost z postanowień Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka.
Rozpoznając sprawę ponownie, organy uwzględnią rozważania Sądu wyrażone w uzasadnieniu niniejszego wyroku i wydadzą decyzję w przedmiocie świadczenia wychowawczego odpowiadającą prawu.
Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. orzekł jak pkt I sentencji wyroku. O kosztach Sąd orzekł w pkt II na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.