III SA/Kr 311/23

III SA/Kr 311/23 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2024-01-15
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-02-21
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Ewa Michna /przewodniczący/
Marta Kisielowska /sprawozdawca/
Tadeusz Kiełkowski
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2289/24 - Wyrok NSA z 2025-12-01
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
Art. 38
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Sentencja
|Sygn. akt III SA/Kr 311/23 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 stycznia 2024 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Ewa Michna, Sędziowie: Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski, Asesor WSA Marta Kisielowska (spr.), , Protokolant: Starszy Referent Monika Kostecka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2024 r., sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 20 grudnia 2022 r., znak SKO.PS/4110/797/2022 w przedmiocie zasiłku okresowego oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 20 grudnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy W. z dnia 26 października 2022 r. orzekającą o odmowie przyznania A. B. (dalej: "skarżący") świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku okresowego. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 2, art. 3, art. 4, art. 8, art. 11 ust. 2, art. 38, art. 106, art. 107 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz. U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm., dalej: "u.p.s."), § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. z 2021 r., poz. 893 ze zm., dalej: "rozporządzenie") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej: "k.p.a.").
Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.
W dniu 17 sierpnia 2022 r. skarżący złożył ustne podanie o udzielenie pomocy finansowej: zasiłku stałego z ubezpieczeniem, zasiłku okresowego, pomocy na żywność, na środki czystości, na media dotyczące mieszkania w W. i dofinansowanie do poniesionych wydatków. Jako adres zamieszkania skarżący podał: os. A. [...] W., a jako miejsce pobytu ul. K. [...], p. [...], K.
Z oświadczenia z dnia 22 sierpnia 2022 r. wynika, że skarżący nie uzyskał w okresie ostatnich 12 miesięcy żadnego dochodu. Skarżący oświadczył, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa z J. K. Z uwagi na stan zdrowia, J. K. potrzebuje wsparcia skarżącego, a skarżący nie ma własnego mieszkania i mieszka z J. K. Opłaty za mieszkanie ponoszone są po połowie. Skarżący oświadczył, że uzyskiwał dodatek mieszkaniowy w kwocie 100 zł. Skarżący posiada własne sprzęty w mieszkaniu, miejsce do spania, do przechowywania rzeczy, samodzielnie kupuje żywność, samodzielnie gotuje, nie występują konflikty między skarżącym a J. K. Z oświadczenia o stanie majątkowym skarżącego wynika, że nie posiada on żadnego majątku. Skarżący oświadczył, że mieszka z J. K., ale prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, nie pobiera żadnych świadczeń z ZUS, ani KRUS. Nie pracuje zawodowo, ani dorywczo z uwagi na swój stan zdrowia. Na opłaty za hostel w K. i mieszkanie w W. musiał zadłużyć się u U. C., ostatnio na kwotę 950 zł oraz na kwotę 300 zł u innych osób, które nie zgodziły się na podanie ich nazwisk. Będą zwrócone pożyczkodawcom po wygranych sprawach sądowych.
W dniu 14 lipca 2022 r. skarżący oświadczył, że miejscem jego stałego pobytu jest W. ul. A. [...].
Z orzeczenia z dnia 27 lipca 2020 r. wynika, że skarżący jest osobą o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie wydano do 31 lipca 2022 r., ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 14 maja 2018 r. Wymaga odpowiedniego zatrudnienia w warunkach pracy chronionej.
Z oświadczenia skarżącego z dnia 22 sierpnia 2022 r. wynika, że gotuje on obiady w miejscu stałego zameldowania, a następnie przewozi je do hostelu, część ubrań ma w hostelu, część w mieszkaniu. Ubrania skarżący pierze w mieszkaniu komunalnym, a opłatę za hostel oraz opłaty związane z mieszkaniem ponosi po połowie z J. K.
W znajdującym się w aktach sprawy formularzu wywiadu środowiskowego (nieopatrzonym datą) wskazano, że skarżący zajmuje pokój dwuosobowy w domu wycieczkowym. Prowadzi odrębne gospodarstwo domowe z J. K. Skarżący zadeklarował, że sam przygotowuje posiłki, sam robi zakupy. Utrzymuje się z pieniędzy pożyczonych przez znajomych, opłaty ponosi po połowie z J. K., ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności.
Pismem z dnia 9 września 2022 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K. przekazał wniosek skarżącego wraz z dokumentami Miejsko-Gminnemu Ośrodkowi Pomocy Społecznej w W. wskazując, że skarżący oświadczył, że na stałe zamieszkuje w W. i z tej przyczyny organem właściwym do przeprowadzenia postępowania jest Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w W.
Z orzeczenia z dnia 23 sierpnia 2022 r. wynika, że skarżący jest osobą o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, orzeczenie wydano do 31 sierpnia 2025 r. Skarżący może podjąć pracę w warunkach pracy chronionej.
Pismem z dnia 26 września 2022 r. skarżący został wezwany do kontaktu telefonicznego lub osobistego z pracownikiem socjalnym celem ustalenia dogodnego terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w terminie trzech dni od otrzymania pisma. Wskazano, że wywiad przeprowadzony przez MOPS w K. zawiera błędy, które uniemożliwiają jego wykorzystanie w sprawie. Skarżący odebrał wezwanie w dniu 17 października 2022 r.
Pismem z dnia 4 października 2022 r. skarżący wskazał, że nie wyraża zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez pracownika socjalnego z terenu W. z uwagi na fakt, że pracownicy wielokrotnie próbowali wymusić na skarżącym przeprowadzenie wywiadu w celu ustalenia, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z J. K. Wskazał, że w wezwaniu nie wyjaśniono o jakie błędy chodzi, a nadto obowiązkiem organu było wezwanie MOPS w K. o usunięcie błędów w wywiadzie. Wskazał, że działania organu ponownie zmierzają do wykazania, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z J. K., a wywiad powinien być prowadzony w miejscu pobytu, a nie w miejscu stałego zamieszkania. Wezwał organ do natychmiastowego zaprzestania działań niezgodnych z prawem, natychmiastowego przyznania niezbędnej pomocy finansowej. Wywiad przeprowadzony przez MOPS w K. jest wiążący, brak natychmiastowych działań będzie skutkował pociągnięciem pracowników do odpowiedzialności karnej.
Pismem z dnia 7 października 2022 r. skarżący został zawiadomiony o zakończeniu postępowania oraz o przesłankach, które nie zostały spełnione na dzień wysłania zawiadomienia (art. 79a k.p.a.). Skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, ani jego aktualizację, co stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia.
Pismem z dnia 18 października 2022 r. skarżący wezwał do natychmiastowego udzielenia wsparcia finansowego zgodnie z potrzebą skarżącego, na podstawie wywiadu środowiskowego, który został przeprowadzony w dniu 22 sierpnia 2022 r. przez pracowników socjalnych miasta K. Skarżący wskazał, że organ celowo działa na szkodę skarżącego.
Decyzją z dnia 26 października 2022 r. Burmistrz Miasta i Gminy W. odmówił przyznania skarżącemu świadczenia z pomocy społecznej w postaci zasiłku okresowego. W uzasadnieniu organ wskazał, że wywiad rodzinny zawiera błędy, ponieważ wskazano w nim, że skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów, tymczasem z akt sprawy wynika, że utrzymuje się z pożyczek, co więcej wskazano, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, podczas gdy, organowi jest wiadome, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z J. K. Równocześnie, skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego celem uzupełnienia brakujących danych. Organ wskazał, że w świetle art. 107 ust. 4 u.p.s. brak wyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest podstawą odmowy przyznania świadczenia z zakresu pomocy społecznej. Wywiad środowiskowy jest szczególnym dowodem w sprawie. Organ zwrócił uwagę na konieczność współpracy osoby wnioskującej o pomoc w postaci świadczeń z pomocy społecznej z organem i pracownikiem, w celu wyjaśnienia sytuacji wnioskodawcy.
W odwołaniu od decyzji skarżący zarzucił:
- naruszenie art. 7, art. 77, art. 81 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak dogłębnego zbadania okoliczności sprawy;
- naruszenie art. 8 k.p.a. poprzez naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do państwa;
- zaniechanie zastosowania art. 304 k.p.k. poprzez brak złożenia przez organ zawiadomienia o przestępstwie w związku z kierowanymi przez organ pomocy społecznej oskarżeniami zawartymi w uzasadnieniu wydanych decyzji o rzekomym prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego z drugą osobą, a tym samym poświadczenia nieprawdy w dotychczasowym oświadczeniach, w tym oświadczeniu z dnia 22 sierpnia 2022 r.;
- rażące naruszenie u.p.s. poprzez zaniechanie skierowania przez organ pomocy społecznej wniosku o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu pobytu skarżącego i zamieszkania na terenie K.;
- rażące naruszenie obowiązujących przepisów prawa poprzez zaniechanie zwrócenia się na piśmie do właściwego organu pomocy społecznej o usunięcie rzekomych błędów w arkuszu wywiadu sporządzonego przez MOPS w K.;
- celowe i bezprawne podejmowanie działań poprzez próby wymuszenia na skarżącym przeprowadzenia wywiadu środowiskowego przez organy MGOPS w W., podczas gdy skarżący przebywa od października 2021 r. na terenie K.;
- błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wydanych decyzji, mający istotny wpływ na jej treść, polegający na bezprawnej odmowie przyznania skarżącemu należnych świadczeń z pomocy społecznej z uwagi na stopień niepełnosprawności oraz bezprawnym przyjęciu, że skarżący pożycza pieniądze, to oznacza, że ma własne dochody.
W oparciu o podniesione zarzuty skarżący wniósł o uchylenie decyzji, natychmiastowe przyznanie należnych świadczeń, zabezpieczenie dowodów, zastosowanie art. 304 k.p.k., powiadomienie Wojewody Małopolskiego o niedopuszczalnych nieprawidłowościach w MGOPS w W. i przeprowadzenie kontroli tego organu i jego urzędników, powiadomienie Prezesa Rady Ministrów oraz Ministra do Spraw Społecznych i Osób Niepełnosprawnych o naruszeniu prawa przez pracowników MGOPS w W., powiadomienie skarżącego o zabezpieczonych dowodach.
Decyzją z dnia 20 grudnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ na wstępie dokonał oceny, czy decyzja została wydana przez organ właściwy w sprawie. W ocenie organu prawidłowo przyjęto, że organem właściwym jest Burmistrz Miasta i Gminy W. Organ wskazał, że wywiad środowiskowy wzbudził wątpliwości organu w zakresie prowadzenia przez skarżącego jednoosobowego gospodarstwa domowego oraz dochodów skarżącego. Zdaniem organu prawidłowe jest stanowisko organu I instancji stwierdzające, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z J. K. Kolejną kwestią zakwestionowaną przez organ I instancji było oświadczenie skarżącego, że nie uzyskuje on żadnych dowodów, podczas gdy z akt sprawy w sposób niebudzący wątpliwości wynika, że uzyskuje pożyczki. Tymczasem, pożyczka powinna być wliczana do dochodu. W rezultacie, zdaniem Kolegium organ miał prawo zakwestionować wywiad przeprowadzony przez MOPS w K. Natomiast nieprzeprowadzenie wywiadu z przyczyn leżących po stronie skarżącego musi być zakwalifikowane jako brak współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Organ podkreślił, że postawa skarżącego może być kwalifikowana jako brak współpracy z organem pomocy społecznej. Organ podkreślił, że skarżący systematycznie korzysta z pomocy społecznej i obecnie oczekuje pokrycia wszystkich zgłaszanych potrzeb, co niewątpliwie nie mieści się w celach pomocy społecznej.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił:
- naruszenie art. 7, 77 i 80 k.p.a. poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy;
- naruszenie art. 11 k.p.a. zaniechanie przez organ wyjaśnienia skarżącemu zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy, co doprowadziło do naruszenia zasady przekonywania;
- błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę decyzji a mający istotny wpływ na wynik sprawy, polegający na przyjęciu, że skarżący bezpodstawnie odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz przyjęcie, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z J. K.
W oparciu o podniesione zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego, przyznanie kosztów postępowania według norm przepisanych, ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata Ł. W.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Krakowie skarżący wskazał, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z J. K., a nadto kwestionuje zasadność uwzględniania pożyczek uzyskiwanych przez niego oraz J. K. przy ustalaniu wysokości dochodu skarżącego. Skarżący przedłożył pismo procesowe w sprawie oraz wniósł o przeprowadzenie dowodów z przedłożonych przez skarżącego dokumentów.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje:
Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: "p.p.s.a.") sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. Zakres kontroli sprawowanej przez sądy wynika z treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z tą regulacją, sąd rozpoznając skargę nie jest związany zarzutami, podstawą prawną ani formułowanymi przez strony wnioskami. W świetle przywołanych regulacji, sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracji kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego. Oznacza to, że w ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego. Kontrola legalności decyzji przeprowadzona zgodnie z ww. granicami wykazała, że zaskarżona decyzja została wydana w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym, z prawidłowo zastosowaną normą prawa materialnego, a zatem skarga zasługiwała na oddalenie.
W niniejszej sprawie okolicznościami niespornymi był fakt złożenia przez skarżącego wniosku o przyznanie pomocy finansowej w postaci zasiłku stałego z ubezpieczeniem, zasiłku okresowego, pomocy na żywność i środki czystości, pomocy na media dotyczące mieszkania w W., dofinansowanie poniesionych wydatków. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w K. Filia nr [...] przeprowadził wywiad środowiskowy ze skarżącym w miejscu pobytu skarżącego, a następnie przekazał sprawę organowi właściwemu – Burmistrzowi Miasta i Gminy W. Organ I instancji wezwał skarżącego o uzupełnienie wywiadu środowiskowego. Skarżący odmówił przeprowadzenia uzupełniającego wywiadu środowiskowego.
Na wstępie należy wskazać, że w ocenie Sądu decyzja została wydana przez właściwe organy. Wskazać należy, że właściwość miejscową organu określa się według miejsca zamieszkania skarżącego (art. 21 k.p.a.). Z znajdujących się w aktach sprawy oświadczeń skarżącego (k. 49, k. 75) wynika, że jego centrum życiowym jest lokal mieszkalny w W., a jedynie czasowo przebywa on w hostelu na terenie Gminy Miejskiej K.
Materialnoprawną podstawę decyzji stanowił art. 38. ust. 1 u.p.s., zgodnie z którym zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego: 1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej; 2) rodzinie, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego rodziny. W postępowaniu o przyznanie zasiłku okresowego kluczowe zatem jest ustalenie sytuacji majątkowej wnioskodawcy.
Podnieść należy, że organy dążąc do ustalenia sytuacji materialnej skarżącego, która ma kluczowe znaczenie w postępowaniach z zakresu pomocy społecznej, wezwały skarżącego o uzupełnienie wywiadu środowiskowego. Zasadnie organy wskazały, że kwestia wysokości uzyskiwanych przez skarżącego pożyczek ma istotne znaczenie z punktu widzenia ustalenia spełnienia przez skarżącego kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 8 ust. 1 u.p.s. Sąd podziela stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 3 lutego 2022 r., I OSK 2019/21), zgodnie z którym ustawodawca w kwestii zdefiniowania dochodu w ustawie o pomocy społecznej nie odsyła do przepisów podatkowych, formułując dla potrzeb ustawy definicję dochodu w art. 8 ust. 3. Zgodnie z tym przepisem dochodem jest każdy przychód bez względu na tytuł i źródło jego uzyskania, pomniejszony jedynie o obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne i społeczne oraz kwoty alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Warunkiem uznania środków pieniężnych za dochód jest uzyskanie określonego przysporzenia finansowego. Ustawodawca definiując pojęcie dochodu nie łączy go z działalnością zarobkową, wręcz przeciwnie - traktuje go bardzo szeroko niezależnie od źródła i tytułu jego otrzymania. Takie ujęcie pozwala zaliczyć do dochodu różne przysporzenia, które na podstawie odrębnych przepisów nie są kwalifikowane jako dochód. Przykładowo można wymienić zwrot nadpłaconego podatku, przyznanie kredytu czy odszkodowanie z tytułu wypadku (por. I. Sierpowska, Pomoc społeczna, Komentarz, LEX 2014). Podobnie należy ocenić uzyskanie dochodu w wyniku pożyczki. Tego rodzaju dochód nie został wyłączony w art. 8 ust. 3 ani ust. 4 u.p.s. z oceny sytuacji dochodowej osób ubiegających się o pomoc lub z niej korzystających. Pomoc społeczna jest instytucją publiczną mającą na celu zapewnienie niezbędnych środków utrzymania osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej, które nie dysponują środkami finansowymi na poziomie ustalonego kryterium dochodowego - w dacie ubiegania się o pomoc społeczną. Z tej przyczyny nie ma znaczenia tytuł ani źródło uzyskiwania tych środków, a pożyczki jest dochodem mogącym stanowić źródło utrzymania. Dlatego też pożyczka, z punktu widzenia ustawy o pomocy społecznej, stanowi dochód i musi być uwzględniona przy ustalaniu sytuacji dochodowej osoby ubiegającej się oświadczenie (por. wyroki NSA z 28 października 2016 r. I OSK 431/15, 9 stycznia 2015 r., I OSK 1541/1, 3 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 1117/12).
Zauważyć należy, że z oświadczeń skarżącego wynika, że uzyskał on pożyczki w łącznej kwocie 1200 zł, co daje podstawę do przyjęcia, że skarżący nie spełnia kryterium dochodowego do uzyskania wnioskowanych świadczeń z zakresu pomocy społecznej. Tych ustaleń nie mogły dokonać organy z uwagi na postawę skarżącego.
W ocenie Sądu zasadnie uznały organy I i II instancji, że brak współpracy skarżącego może stanowić podstawę odmowy przyznania świadczenia z zakresu pomocy społecznej.
Podkreślić należy, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ma służyć przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, nie ma natomiast stanowić stałego źródła utrzymania osób o nią wnioskujących (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2023 r., I OSK 1106/22). Sąd podkreśla, że w świetle przepisów u.p.s., skarżący jest zobowiązany do współpracy z organem pomocowym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Wynika to w szczególności z treści art. 4 u.p.s., art. 11 ust. 2 u.p.s. oraz art. 12 u.p.s. Art. 4 u.p.s. stanowi, że osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Z kolei zgodnie z art. 11 ust. 2 u.p.s.a., brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.
Zgodnie z art. 107 ust. 1 u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103. Jak stanowi art. 107 ust. 4a u.p.s. niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. W świetle powyższej regulacji nie budzi wątpliwości fakt, że odmowa przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, jaka miała miejsce w niniejszej sprawie, stanowi podstawę do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia z pomocy społecznej. Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, że aby organ miał w ogóle szansę rozpatrzyć pozytywnie wniosek o przyznanie zasiłku celowego, musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych, a podstawowym dowodem pozwalającym na to, jest obligatoryjny dowód w postaci wywiadu środowiskowego. Uniemożliwienie przeprowadzenia takiego dowodu skutkować musi odmową przyznania świadczenia (por. wyrok z dnia 22 stycznia 2020 r., II SA/Ke 897/19, CBOSA). Podkreślić należy, że pierwszym wysiłkiem, jaki powinien uczynić ubiegający się o pomoc społeczną, jest udzielenie organowi pomocy w ustaleniu sytuacji faktycznej (osobistej, rodzinnej, dochodowej, majątkowej), a jednoznaczna odmowa zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, obliguje organ do odmownego załatwienia wniosku, zgodnie z art. 107 ust. 4a u.p.s. (wyrok NSA z 29.05.2020 r., I OSK 1966/19, CBOSA).
Sąd podkreśla, że współpraca skarżącego w przezwyciężaniu trudnej sytuacji życiowej, powinna polegać zarówno na przedłożeniu organom wszelkich dokumentów, jak i wyjaśnień pozwalających na ocenę spełnienia przez skarżącego przesłanek przyznania świadczenia z zakresu pomocy społecznej, jak i również na aktywnej postawie skarżącego zmierzającej do jej przezwyciężenia.
Nie budzi wątpliwości Sądu okoliczność, że brak współpracy skarżącego z organem może stanowić podstawę odmowy udzielenia wnioskowanej pomocy. Zdaniem Sądu organy zasadnie wskazały, że istnieje konieczność uzupełnienia wywiadu środowiskowego, z którego wynikało, że skarżący nie posiada żadnego dochodu, a równocześnie ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentach i oświadczeniach skarżącego wynika, że opłaca m. in. hostel z pożyczek uzyskiwanych od różnych osób. W rezultacie, ocena spełnienia przez skarżącego przesłanek przyznania wnioskowanych świadczeń, w tym w szczególności spełnienia kryterium dochodowego, wymagała jednoznacznego ustalenia przez organ wysokości uzyskiwanych przez skarżącego pożyczek.
W orzecznictwie przyjmuje się, że przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z jego uzasadnionych i rozsądnych propozycji pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe, w jakich się znalazła w celu "wyjścia" z systemu pomocy społecznej i umożliwienia samodzielnego i odpowiedzialnego życia w społeczeństwie (por. np. wyrok WSA w Gdańsku z 5 lipca 2023 r. III SA/Gd 1015/22)
Dokonując ustaleń w zakresie sytuacji osobistej, rodzinnej, majątkowej i dochodowej skarżącego organy dysponują różnymi środkami prawnymi. Zgodnie z art. 107 ust. 5 u.p.s. pracownik socjalny przeprowadzający wywiad środowiskowy może domagać się od osoby wnioskującej o przyznanie pomocy, złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym, a odmowa złożenia takiego oświadczenia jest podstawą odmowy przyznania świadczenia. Dodatkowo, organy dążąc do ustalenia rzeczywistej sytuacji majątkowej i dochodowej skarżącego, powinny wezwać skarżącego do wykazania źródeł finansowania opłaty za pobyt w hostelu, ustalić, czy skarżący podejmuje próby przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej, jak choćby poprzez poszukiwanie pracy, ewentualnie zastosować art. 75 § 2 k.p.a. Organy mogą również rozważyć przesłuchanie skarżącego, jeżeli spełnione zostaną przesłanki określone w art. 86 k.p.a. Tymczasem, w świetle kategorycznej odmowy skarżącego współpracy z organem właściwym wyrażanej przez skarżącego w pismach składanych w toku postępowania, zasadnie, w ocenie Sądu odmówiono udzielenia wnioskowanej pomocy.
Sąd podziela pogląd przyjmowany w orzecznictwie, że występując o udzielenie wsparcia na zasadach określonych w ustawie o pomocy społecznej, skarżący musi akceptować reguły procedowania w tej materii. Oznacza to, że zobligowany jest on do współdziałania z pracownikiem socjalnym. Przejawem owej współpracy jest przedstawienie wszelkich informacji mających znaczenie dla rozpoznawanej sprawy (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 października 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 1628/21), na środki z pomocy społecznej nie powinny liczyć osoby, które nie współpracują z organami w wyjaśnieniu swej sytuacji, a także zatajają swe dochody, uniemożliwiając rzetelne rozpatrzenie podania o pomoc (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 października 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 1629/21).
W ocenie Sądu istotną okolicznością, którą organ powinien ustalić w toku postępowania jest, czy skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, czy też prowadzi je z J. K. Jednakże inaczej niż twierdzą organy, ustalenia te nie muszą być dokonywane wyłącznie w oparciu o treść wywiadu środowiskowego, czy oświadczeń skarżącego, lecz w oparciu o całokształt okoliczności sprawy, a także fakty znane organowi z urzędu.
W ocenie Sądu zasadnie przyjęły organy, że okoliczność wspólnego dbania o zabezpieczenie potrzeb bytowych, wspólnego zamieszkiwania, korzystania z urządzeń domowych, wynajmowania wspólnego pokoju w hostelu oraz zastępowania się w postępowaniach oraz przed organami, daje podstawy do stwierdzenia, że skarżący, wbrew twierdzeniom podnoszonym w toku postępowania, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z J. K.
Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 20 marca 2018 r., sygn. akt II SA/Łd 347/18), w którym przyjęto: "O prowadzeniu jednoosobowego gospodarstwa domowego nie przesądza wyłącznie oświadczenie strony ubiegającej się o przyznanie pomocy, ale przede wszystkim ocena stanu faktycznego dokonana przez pracownika organu. Dla określenia, czy dana osoba jest osobą samotnie gospodarującą istotne jest więc ustalenie faktycznego związku osób wspólnie zamieszkujących. Wyjaśnienia w związku z tym wymaga, czy codzienne sprawy związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, takie jak: zapewnienie środków utrzymania, utrzymanie porządku i czystości, przygotowywanie posiłków, załatwianie bieżących spraw życia codziennego (m.in. załatwienie spraw urzędowych, opieka nad dziećmi) odbywają się wyłącznie z udziałem jednej osoby, czy też przy współpracy innych osób przebywających w danym gospodarstwie dla osiągnięcia wspólnych celów bytowych. Przejawem wspólnego gospodarowania jest również możliwość swobodnego i nieograniczonego dostępu do wszystkich pomieszczeń i urządzeń domowych". Również okoliczność prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego z J. K., zestawiona z wysokością deklarowanych przez skarżącego pożyczek, dawała podstawę do odmowy wnioskowanych świadczeń.
Sąd nie podziela podnoszonych przez skarżącego zarzutów dotyczących miejsca przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Zgodnie bowiem z § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (tj. Dz. U. z 2021 r., poz. 893 ze zm.) wywiad ten może być przeprowadzony zarówno w miejscu zamieszkania, jak i pobytu osoby wnioskującej o udzielenie pomocy społecznej.
Dodatkowo podkreślić należy, że pomoc społeczna ma nie tylko dostarczyć środków bieżącego utrzymania osobom, które nie są w stanie zapewnić ich sobie same, ale także doprowadzić do usamodzielnienia się osób korzystających ze świadczeń (wyrok NSA z 22 lutego 2021 r., I OSK 2517/20, CBOSA). Sąd podziela również pogląd, że nawet spełnienie przez ubiegającego się o zasiłek warunków koniecznych do uzyskania zasiłku celowego nie tworzy roszczenia o przyznanie świadczenia, tym bardziej w wysokości lub formie uznanej przez stronę za odpowiednią (por. wyrok NSA z 20 listopada 2020 r., I OSK 1322/20, CBOSA), a zatem skarżący nie może oczekiwać, że wszystkie jego potrzeby zostaną zaspokojone przez instytucje pomocy społecznej, nawet w sytuacji, gdy skarżący nie wykazuje woli współpracy z organami. W ocenie Sądu zasadnie odmówiono skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia.
Sąd przeprowadził dowód z dokumentów przedłożonych przez skarżącego na rozprawie w dniu 15 stycznia 2024 r. Jednakże nie dały one podstaw do zakwestionowania legalności zaskarżonej decyzji. Dowody powstałe po dacie wydania zaskarżonej decyzji, czyli po dniu 22 grudnia 2022 r. nie mogły stanowić elementu oceny legalności decyzji, ponieważ kontrola dokonywana jest przez Sąd z uwzględnieniem stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydania decyzji, a okoliczności powstałe po wydaniu decyzji nie mogą stanowić elementu ceny legalności kontrolowanej decyzji.
Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.