III SA/Po 619/24

III SA/Po 619/24 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2025-02-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-11-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Piotr Ławrynowicz /sprawozdawca/
Walentyna Długaszewska /przewodniczący/
Zbigniew Kruszewski
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenia
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1230
art. 28 ust.2, ust. 3, ust. 3a, art. 31
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j.)
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
§ 3 ust. 1
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7, art. 77 § 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2025 poz 111
art. 59 § 1 pkt 8, pkt 9
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t. j.)
Sentencja
Dnia 25 lutego 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędzia WSA Zbigniew Kruszewski Asesor sądowy WSA Piotr Ławrynowicz (sprawozdawca) Protokolant: st. sekr. sąd. Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lutego 2025 roku sprawy ze skargi A. T. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 października 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek, po uchyleniu decyzji uchyla zaskarżoną decyzję
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 2 października 2024 r. nr: [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ lub ZUS) odmówił A. T. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.
Decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym.
A. T. (dalej: skarżąca) dnia 27 lutego 2023 r. złożyła wniosek o umorzenie należności z tytułu zaległych składek z powodu trudnej sytuacji finansowej.
Decyzją z 28 sierpnia 2023 r. ZUS na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2, 3 i 3a oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm., dalej: u.s.u.s.) oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie) odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek w łącznej kwocie 35.314,56 zł.
Skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie zgadzając się z uzasadnieniem decyzji odmownej. Powołała się na swą bardzo trudną sytuację zdrowotną, finansową i rodzinną. ZUS decyzją z 29 listopada 2023 r. utrzymał w mocy decyzję z 28 sierpnia 2023 r.
Skarżąca zaskarżyła powyższą decyzję ZUS do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W skardze podniosła, że Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w [...] stwierdził, że postanowieniem z 15 lutego 2022 r. zakończył postępowanie egzekucyjne w sprawie o sygn. V [...] dotyczące egzekucji roszczeń objętych żądaniem ZUS, a referendarz sądowy w SR w [...] I Wydział Cywilny postanowieniem z 6 kwietnia 2022 r. oddalił skargę ZUS o niewyegzekwowanie całego roszczenia uznając, że Zakład nie podał żadnych argumentów na poparcie niespłaconego zadłużenia. Wskutek zaskarżenia tego postanowienia, SR w [...] I Wydział Cywilny postanowieniem z 13 września 2022 r. sygn. I Co [...] utrzymał w mocy ww. postanowienie referendarza sądowego. Zdaniem skarżącej z okoliczności tych wynika, że Zakład narusza art. 2a ust. 1 i 2 u.s.u.s., bowiem zadłużenie w całości zostało uregulowane.
Wyrokiem z 17 kwietnia 2024 r. sygn. akt III SA/Po 74/24 tutejszy Sąd uchylił zaskarżoną decyzję ZUS i poprzedzającą ją decyzję z 28 sierpnia 2023 r. Sąd podkreślił uznaniowy charakter wydawanych decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Tego rodzaju rozstrzygnięcie nie może mieć charakteru dowolnego, lecz powinno stanowić wynik rzetelnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. W pierwszej zaś kolejności organ winien ustalić, czy należności, o których umorzenie wnioskuje strona istnieją, tj. czy nie uległy przedawnieniu. Sąd stwierdził, że organ ograniczył się do wskazania, że dokonał analizy kwestii przedawnienia i uznał, że w decyzji z 28 sierpnia 2023 r. prawidłowo stwierdzono, że przedmiotowe należności są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Sąd wskazał, że w sprawie mamy do czynienia z należnościami z okresów 05/2007-11/2008, 09/2009-10/2010 i 12/2010-04/2011. ZUS zaś nie wskazał obowiązujących na przestrzeni lat przepisów dotyczących przedawnienia składek, zawieszenia i przerwy okresu zawieszenia. Nie przedłożył również dowodów na okoliczność skutecznego zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności. Nie podał też, na jakiej podstawie ustalił, że doszło do zawieszenia biegu terminu przedawnienia. Zagadnienie to powinno być tym bardziej wyjaśnione, że zostało przez stronę podniesione we wniosku o umorzenie należności. Ponadto, gdyby okazało się, że objęte wnioskiem składki uległy przedawnieniu dalsze procedowanie wniosku stałoby się bezprzedmiotowe. Jednocześnie Sąd zaznaczył, że na tym etapie nie przesądza kwestii umorzenia zaległości składkowych. Dodał, że jeżeliby Zakład stwierdził, że do przedawnienia należności faktycznie nie doszło koniecznym będzie umożliwienie stronie aktualizacji wniosku co do jej sytuacji materialnej, dochodowej i rodzinnej.
W toku ponownie prowadzonego postępowania ZUS poinformował skarżącą, że w celu umożliwienia dokonania oceny jej sytuacji rodzinnej, materialnej oraz majątkowej powinna w terminie 14 dni przedłożyć oświadczenie w tym zakresie na załączonym formularzu, jak i może dołączyć inne dokumenty. Skarżąca nie odpowiedziała na informację organu.
Następnie wymienioną we wstępie decyzją z 2 października 2024 r. ZUS, na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2, 3 i 3a oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 497 ze zm., dalej: u.s.u.s.) oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie), odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek w łącznej kwocie 35.314,56 zł.
Zakład podał, że stosując się do zaleceń Sądu dokonał wszelkich starań, by uczynić zadość wskazaniom zamieszczonym w wyroku z 17 kwietnia 2024 r. oraz uaktualnić informacje dotyczące sytuacji materialnej i zdrowotnej strony. W piśmie z 2 sierpnia 2024 r. wskazał, w terminie 14 dni strona powinna dostarczyć dokumenty potwierdzające jej aktualną sytuację materialno-bytową i zasługujące zdaniem strony na uwzględnienie. Skarżąca żadnych nowych dokumentów nie przedłożyła.
Zakład wskazał, że w oparciu o art. 24 u.s.u.s. ustalił, iż nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone. Odnośnie zagadnienia przedawnienia należności z tytułu składek organ powołał obowiązujące od 1 stycznia 2003 r. przepisy u.s.u.s. dotyczące przedawnienia, w tym na dodane art. 24 ust. 5a-5d u.s.u.s. regulujące przerwanie i zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Wskazał, że w przypadku wydania przez Zakład decyzji ustalającej obowiązek podlegający ubezpieczeniom społecznym podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna (art. 24 ust. 5f u.s.u.s.). Zakład wskazał, że bieg terminu przedawnienia został zawieszony:
- w odniesieniu do należności za okres 05-07/2007; 08-11/2008 – od 28.01.2009 r., tj. od dnia wszczęcia postępowania w sprawie wystawienia decyzji o wysokości zadłużenia do 6.04.2009 r. tj. do uprawomocnienia się decyzji w tej sprawie oraz od 5.02.2010 r. tj. od dnia wystawienia tytułu wykonawczego, na podstawie którego jest prowadzona egzekucja do nadal (egzekucja czynna),
- w odniesieniu do należności za okres 09-10/2010 – od 28.09.2010 r., tj. od dnia wszczęcia postępowania w sprawie wystawienia decyzji o wysokości zadłużenia do 14.01.2011 r. tj. do uprawomocnienia się decyzji w tej sprawie oraz od 18.04.2011 r. tj. od dnia wystawienia tytułu wykonawczego, na podstawie którego jest prowadzona egzekucja do nadal (egzekucja czynna),
- w odniesieniu do należności za okres 12/2010-04/2011 - od 5.04.2011 r., tj. od dnia wszczęcia postępowania w sprawie wystawienia decyzji o wysokości zadłużenia do 11.07.2011 r. tj. do uprawomocnienia się decyzji w tej sprawie oraz od 8.11.2011 r. tj. od dnia wystawienia tytułu wykonawczego, na podstawie którego jest prowadzona egzekucja do nadal (egzekucja czynna).
Zakład skonstatował, że wobec całości zaległości strony prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, które nie zostało zakończone. Okresu trwania ww. postępowań nie uwzględnia się przy obliczaniu terminu przedawnienia. Dochodzone należności nie uległy więc przedawnieniu i są nadal wymagalne.
Dokonując oceny istnienia podstaw do umorzenia należności ZUS po pierwsze stwierdził, że ziściły się określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. podstawy do uznania, że mamy do czynienia z całkowitą nieściągalnością składek. Wobec strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe, ani likwidacyjne, a zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Dyrektor I Oddziału ZUS w [...] od 5.02.2010 r. sukcesywnie podejmował działania zmierzające do wyegzekwowania należności. Zastosowano zajęcia z rachunków bankowych. Łączna kwota wpłat egzekucyjnych wyniosła 11.825,02 zł. Ostatnia wpłata została przekazana do ZUS 15.02.2022 r. W postępowaniu egzekucyjnym uzyskuje się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne. Nadto naczelnik urzędu skarbowego ani komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.
Odnośnie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie, ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności Zakład powołał treść art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia i wskazał, że sytuacja skarżącej nie jest wyjątkowo trudna, by zasadne było zastosowanie wobec niej instytucji umorzenia należności. Podano, że skarżąca jest rozwiedziona, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, uzyskują emeryturę w kwocie 4388,74 zł brutto, z której dokonywane są komornicze potrącenia egzekucyjne w kwocie 1097,18 zł. Do wypłaty pozostaje kwota 2669,57 zł netto. Wedle oświadczenia strony ponosi ona stałe miesięczne wydatki z tytułu utrzymania w kwocie 950 zł. Wskazano, że środki finansowe będące w dyspozycji strony przekraczają minimum socjalne dla gospodarstwa 1-osobowego emeryckiego (1.746,80 zł – wg. IPISS za I kw. 2024 r.). Wykluczyć należy zatem przesłankę ubóstwa. Strona nie korzysta z pomocy finansowej MOPS oraz innych form pomocy, a więc można sądzić, że jest w stanie zaspokoić swoje podstawowe potrzeby bez pomocy Państwa. Ograniczone możliwości płatnicze nie mogą być zaś uznane za wystarczające do umorzenia należności.
Odnośnie problemów zdrowotnych strony (orzeczenie o niepełnosprawności) organ wskazał, że nie pozbawiają one strony możliwości uzyskania dochodu umożliwiające spłatę zadłużenia, bowiem posiada stały dochód w postaci emerytury.
Dodano, że strona posiada zobowiązania wobec innych wierzycieli, które są realizowane poprzez potrącenia egzekucyjne ze świadczenia emerytalnego. Wykonywanie tego rodzaju zobowiązań nie może być preferowane przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Reasumując ZUS uznał, że sytuacja materialno-bytowa skarżącej nie uniemożliwia jej spłaty zaległych należności.
Skarżąca nie zgadzając się z powyższą decyzją organu wniosła skargę do tutejszego Sądu. Podniosła argumentację jak w uprzedniej skardze podkreślając, że ZUS nadal nie odniósł się do wskazywanego uprzednio postanowienia Sądu Rejonowego w [...]. Podniosła również, że zarzut organy, że skarżąca nie skorzystała z uczestnictwa w postępowaniu wyjaśniającym jest o tyle błędny, że organ nie wziął pod uwagę odległości miejsca zamieszkania skarżącej od siedziby I Oddziału ZUS w [...] i jaki czas i ile wysiłku (przy słabym stanie zdrowia) potrzebowałaby skarżąca na dojazd. Odpowiadając na zarzut niezaktualizowania sytuacji majątkowej i zdrowotnej w ponownym postępowaniu skarżąca podała, że jej sytuacja nie uległa zmianie, stąd nie odpowiedziała na wezwanie organu. Dodała, że uległo pogorszeniu jej zdrowie, bowiem cierpi na wylewy krwototoczne w lewym i prawym oku. Przypomniała też, że działalności gospodarczej nie prowadzi od 11 lat ze względu na chorobę nowotworową i związane z tym konsekwencje zdrowotne. Reasumując skarżąca zarzuciła Zakładowi naruszenie art. 2a ust. 1 i 2 pkt 3 u.s.u.s. oraz art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.
W odpowiedzi ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko przyjęte w decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Zaskarżona decyzja naruszała prawo, lecz nie z przyczyn podnoszonych przez skarżącą.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1267 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – odpowiednio: ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego aktu. Natomiast w myśl art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: P.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, a także inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd uwzględnia wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od twierdzeń podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.
Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja ZUS z 2 października 2024 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 35.314,56 zł. Oceniając zaskarżoną decyzję stwierdzić należało, że narusza ona prawo w stopniu nakazującym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.
Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl ust. 3 art. 28 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825, 1723, 1843 i 1860);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
W przedmiotowej sprawie zastosowanie miał także przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. (do należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek), w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia, zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Podkreślenia wymaga w pierwszej kolejności, że zarówno organ, jak i Sąd rozpoznający sprawę w niniejszym składzie, wiązała ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania sformułowane w wyroku tutejszego Sądu z dnia 17 kwietnia 2024 r. sygn. akt III SA/Po 74/24, co wynika bezpośrednio z art. 153 P.p.s.a. Ów przepis określa, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Z uzasadnienia przywołanego orzeczenia wynikało, że poprzednia decyzja organu, tj. 29 listopada i poprzedzająca ją decyzja z 28 sierpnia 2023 r. naruszały prawo m.in. z powodu niewyjaśnienia przez organ wszystkich okoliczności mających wpływ na bieg terminu przedawnienia zaległości z tytułu składek. Sąd polecił organowi ocenę, czy i kiedy miały miejsce zdarzenia skutkujące przerwaniem bądź zawieszeniem biegu tego terminu oraz dołączenie do akt sprawy wszelkich dokumentów obrazujących tę kwestię. Warunku tego nie spełnia bowiem samo powołanie okoliczności wskazujących na zawieszenie biegu terminu przedawnienia, bez zgromadzenia na tę okoliczność stosownych dowodów z dokumentów oraz przytoczenia podstaw prawnych obowiązujących dla poszczególnych należności i zdarzeń ich dotyczących. Jednocześnie Sąd nie przesądził kwestii umorzenia zaległości składkowych uznając, że w pierwszej kolejności winno być wyjaśnione zagadnienie przedawnienia zaległości. Sąd stwierdził, że w przypadku uznania, po rzetelnej analizie, że zobowiązanie uległo przedawnieniu organ zobowiązany będzie postępowanie umorzyć jako bezprzedmiotowe (art. 105 § 1 K.p.a.). W przeciwnym razie rozpozna ponownie wniosek co do meritum zgodnie z art. 28 ust. 1-3 i ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Jeżeliby organ rentowy stwierdził, że do przedawnienia należności z tytułu składek faktycznie nie doszło koniecznym będzie, umożliwienie stronie aktualizacji wniosku co do jej sytuacji materialnej, dochodowej i rodzinnej.
Podsumowując, wskazania sformułowane w uzasadnieniu wyroku z 17 kwietnia 2024 r. sprowadzały się do ponownej oceny sprawy w postępowaniu administracyjnym, przy uwzględnieniu konieczności dokonania ustaleń, których brak naruszał prawo.
Sąd orzekający w niniejszym składzie dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji stwierdził, że Zakład – naruszając art. 153 P.p.s.a. - nie wywiązał się w pełni ze wskazań sformułowanych w uzasadnieniu wyroku z 17 kwietnia 2024 r. sygn. akt III SA/Po 74/24.
Wprawdzie organ zawarł w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji analizę zdarzeń prawnych mających powodować zawieszenie biegu terminu przedawnienia i przytoczył – do czego Sąd w wyroku z 17 kwietnia 2024 r. go zobowiązał – podstawę prawną normującą zagadnienie przedawnienia i zawieszenia biegu terminu przedawnienia, to jednak, jak winien był, nie dołączył do akt sprawy żadnych dokumentów potwierdzających zaistnienie tychże zdarzeń, czym w istocie uniemożliwił Sądowi weryfikację poczynionych ustaleń. Sąd pierwotnie rozpoznając sprawę wyraźnie wypomniał organowi, że ten "nie przedłożył (...) dowodów na okoliczność skutecznego zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności." Niezbędne było zatem dołączenie dokumentów, które będą obrazować wszystkie istotne okoliczności dotyczące zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie wskazał zaś źródła dowodowego poczynionych ustaleń. Nie wiadomo też, czy organ zbadał, by dochowano wszelkich prawnych warunków koniecznych do wywołania skutku zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych. Powyższe braki powodują, że postępowanie ZUS naruszyło normy określone w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., bowiem – jak uprzednio - żadne z przez organ dokumentów, które mogłyby potwierdzać twierdzenie organu co do zawieszenia biegu terminu przedawnienia (s. 6 uzasadnienia zaskarżonej decyzji) nie zostało zgromadzone w sprawie. W tym zatem zakresie wyjaśnienia organu nie poddają się weryfikacji.
Trzeba przy tym wskazać, że postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy może być bowiem prowadzone wyłącznie wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie ich uiścić. Umorzenie może dotyczyć więc tylko należności istniejących. Umorzenie należności zgodnie z art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 8 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2025 r. poz. 111, dalej: O.p.) stanowi przyczynę wygaśnięcia zobowiązania z tytułu należności składkowych. Stosownie do przepisu art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 O.p. kolejną przyczyną skutkującą wygaśnięciem zobowiązania z tytułu należności składkowych jest przedawnienie. Przedawnienie objętych wnioskiem kwot z tytułu należności składkowych uniemożliwia zatem prowadzenie postępowania o ich umorzenie i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, skutkuje koniecznością umorzenia postępowania z powodu jego bezprzedmiotowości. Z powyższego wynika, że ocena, czy doszło do przedawnienia objętych wnioskiem zaległości jest istotną okolicznością, która powinna w pierwszej kolejności podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości, czy innych ulg dotyczących należności z tytułu składek na ubezpieczenia, gdyż stwierdzenie przedawnienia powoduje bezprzedmiotowość merytorycznego postępowania.
Z tych przyczyn brak udokumentowanych ustaleń dotyczących zaistnienia zdarzeń, które spowodowały zawieszenie biegu terminu przedawnienia poszczególnych należności, których dotyczył wniosek o umorzenie, należało uznać za naruszenie prawa mogące mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia i naruszające art. 153 P.p.s.a.
Odnosząc się zaś do oceny samych przesłanek umorzenia zaległości Sąd uznał, że organ realizując wytyczne sformułowane w uzasadnieniu wyroku w sprawie o sygn. akt III SA/Po 74/24 trafnie ocenił, że w przypadku skarżącej nie zaktualizowały się przesłanki do umorzenia zaległości w przypadku całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek wynikające z art. 28 ust. 3 pkt 1-6 w zw. z art. 28 ust.1 i 2 u.s.u.s., co zostało szczegółowo przez organ uzasadnione.
Za prawidłowe Sąd uznał również ustalenie, że skarżąca nie wykazała istnienia przesłanek do umorzenia zaległości przewidzianych w § 3 ust. 1 rozporządzenia, ponieważ przepisy te mają zastosowanie do dłużników, którzy przekonają organ, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie są w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie dla nich skutki. To na zobowiązanym (dłużniku) ciąży wykazanie, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić powstałych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawach o sygn. akt: I GSK 1101/23, I GSK 1188/23, I GSK 1568/20, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Skarżąca tych okoliczności nie wykazała, ponieważ nie udowodniła w szczególności, że jej stan zdrowia rzutuje na jej możliwości zarobkowe – uprawnienie do świadczenia emerytalnego aktualnie w kwocie 4388,74 zł brutto. Organ wskazał, że skarżąca otrzymuje po potrąceniach komorniczych (w kwocie 10897,18 zł) emeryturę w wys. 2669,57 zł netto, co przy deklarowanych wydatkach stałych na poziomie 950 zł (opłaty eksploatacyjne, ochrona zdrowia i inne) zasadniczo przekracza poziom minimum egzystencji dla gospodarstwa 1-osobowego emeryckiego (wg danych IPISS za I kwatał 2024 r.), który wynosi 1.746,80 zł. Samo istnienie wymienionych przez organ schorzeń u skarżącej nie stanowi zaś – jak trafnie Zakład przyjął – samoistnej przesłanki umorzenia należności z tytułu składek. Czym innym byłaby sytuacja, gdyby schorzenia te rzutowały na zdolności zarobkowe skarżącej. Skarżąca zaś jako emerytka uzyskuje stałe świadczenie emerytalne.
Dodać należy, że użycie przez ustawodawcę zarówno w art. 28 ust. 2, jak i w ust. 3a u.s.u.s. zwrotu "mogą być umarzane" oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrotu "może umorzyć" oznacza dopuszczenie możliwości orzeczenia o umorzeniu składek, przy zaistnieniu okoliczności wskazanych w tych aktach prawnych. Nie oznacza to jednak, że nawet wystąpienie okoliczności mogących stanowić przesłankę orzeczenia o umorzeniu należności obliguje organ do wydania decyzji orzekającej umorzenie zaległych, należnych składek. Przez użycie sformułowania "mogą być umarzane" ustawodawca odwołał się do tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że pomimo zaistnienia przesłanek, które pozwoliłyby na ewentualne umorzenie zaległości, spełnienia ich przez wnioskodawcę organ nie musi tych zaległości umorzyć. Jest natomiast zobligowany do wykazania, dlaczego orzekł o odmowie umorzenia zaległych należności, co wymaga należytego ustalenia wszystkich okoliczności sprawy.
Z uwagi na uwarunkowania prowadzące do możliwości orzeczenia o umorzeniu należności wymienione w powołanych wyżej aktach prawnych ocenić należało, czy organ przeprowadził postępowanie w sposób pozwalający na dokonanie poprawnych ustaleń faktycznych i czy te ustalenia faktyczne zostały prawidłowo ocenione. Podlegają one wprawdzie kontroli sądowej, ale ze względu na specyficzny charakter spraw, których dotyczą, kontrola ta ma ograniczony zakres. Jeżeli zatem organ poprawnie przeprowadzi postępowanie dowodowe i dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, to samo wyprowadzenie wniosku przesądzającego o wyniku sprawy jest zagadnieniem natury słusznościowej, które pozostaje poza zakresem kontroli sądowej. Sąd administracyjny bada bowiem zgodność z prawem, a nie wnika w celowość wydania decyzji w ramach uznania administracyjnego i rozstrzygnięcia sprawy w niej zawartego. Z tego też względu kontrola sądowa jest ograniczona jedynie do ustalenia, czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami (por. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Warszawa 2006, s. 505).
Stąd organ był zobowiązany tak prowadzić postępowanie, aby jak najwszechstronniej wyjaśnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy oraz jak najstaranniej logicznie, wyczerpująco, konkretnie i przekonująco wyjaśnić motywy, którymi kierował się umarzając, bądź odmawiając umorzenia zaległości przy ustalonym braku nieściągalności należności z tytułu składek w rozumieniu art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
W niniejszej sprawie organ uzasadnił swoje stanowisko wskazując, że istnieją możliwości spłaty. Sąd uznał, że przedstawione przez ZUS motywy są rzeczowe i spójne, a także, że przekonująco wyjaśniają, dlaczego organ zdecydował o nieprzyznaniu skarżącej ulgi w spłacie zaległości z tytułu składek. Istotnie bowiem posiadanie uprawnienia do świadczenia emerytalnego w kwocie brutto 4388,74 zł brutto w jednoosobowym gospodarstwie domowym, w którym wydatki oscylują wokół kwoty 950 zł, można uznać za okoliczność logicznie sprzeciwiającą się umorzeniu zaległości. Organ przedstawił bowiem perspektywę zaspokojenia zaległości składkowych, jak pouczył skarżącą o możliwości wystąpienia o umożliwienie ratalnej spłaty zadłużenia, przy której wysokość miesięcznej raty dostosowywana jest do aktualnej sytuacji finansowej zobowiązanego.
Tym samym uzasadnienie odmowy umorzenia odpowiada warunkom jakie winno spełnić wyjaśnienie motywów rozstrzygnięcia podejmowanego w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oparte jest bowiem na zindywidualizowanych i przekonująco wyjaśnionych przesłankach. Nie zmienia to oceny Sądu, że ZUS prowadząc ponowne postępowanie nie zastosował się do wskazań sformułowanych w wyroku Sądu z 17 kwietnia 2024 r. sygn. III SA/Po 74/24, tj. nie dołączył dokumentów, które będą obrazować wszystkie istotne okoliczności dotyczące zawieszenie biegu terminu przedawnienia.
Mając na względzie powyższe zaniedbanie organu, przejawiające się naruszeniem art. 153 P.p.s.a. oraz art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. uchylił zaskarżonej decyzji.
Zgodnie z dyspozycją art. 153 P.p.s.a. zalecenia do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań i sprowadzają się do ponownego rozpoznania wniosku przez ZUS i konieczności przedłożenia dokumentacji dotyczącej zawieszenia biegu terminu przedawnienia. Organ zobowiązany będzie również ocenić, czy w dacie ponownego rozstrzygania sprawy nie zaszła zmiana stanu faktycznego dotyczącego sytuacji majątkowej, materialnej i zdrowotnej skarżącej.