III SA/Kr 2067/24

III SA/Kr 2067/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2025-07-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-12-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Jakub Makuch /sprawozdawca/
Magdalena Gawlikowska
Maria Zawadzka /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
Art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Asesor WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 2 lipca 2025 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 24 września 2024 r.; znak SKO.ŚR/4111/499/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie zaskarżoną do Sądu decyzją z 24.09.2024 r. (SKO.ŚR/4111/499/2024) po rozpatrzeniu odwołania E. S. (dalej: "skarżąca") utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Andrychowa z 28.05.2024 r. (OPS.DŚr.ŚR.4802.05.154.2021.2024.ŚP.OD.WB) odmawiającą przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.
Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:
1. W dniu 01.02.2021 r. skarżąca złożyła w organie I instancji wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na rezygnację z zatrudnienia spowodowaną sprawowaniem opieki nad siostrą, A. S. Siostra skarżącej dysponuje orzeczeniem z 10.10.2019 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności ze stwierdzeniem, iż niepełnosprawność istnieje od 27-go roku życia, zaś ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 18.09.2019 r. Orzeczenie to zostało wydane do 31.10.2021 r. Do wniosku skarżąca załączyła m.in. kartę informacyjną leczenia szpitalnego, z której wynika, ze jej siostra jest leczona psychiatrycznie od 2004 r. z powodu schizofrenii paranoidalnej oraz postanowienie Sądu Okręgowego w Krakowie Wydział XI z 17.01.2013 r. (sygn. akt [...]) o ubezwłasnowolnieniu całkowitym siostry skarżącej z powodu choroby psychicznej i ustanowieniu skarżącej opiekunem prawnym siostry.
2. W przeprowadzonym 04.03.2021 r. wywiadzie środowiskowym pracownik socjalny zapisał, że skarżąca i jej siostra mieszkają osobno. Skarżąca oświadczyła, że nie wyobraża sobie wspólnego zamieszkania z siostrą ale na co dzień siostry się odwiedzają. Skarżąca opłaca rachunki niepełnosprawnej, przekazuje jej pieniądze na życie, towarzyszy podczas wyjść, czy zakupów.
3. Wydana przez Burmistrza Andrychowa decyzja z 23.04.2021 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego została uchylona przez SKO w Krakowie decyzją z 03.09.2021 r (SKO.ŚR/4111/725/2021). Kolegium Odwoławcze wskazało na brak przymiotu konstytucyjności podstawy prawnej rozstrzygnięcia organu I instancji (art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych) oraz nakazało zbadanie tego, czy w sprawie występuje związek przyczynowo-skutkowy między pasywnością zawodową skarżącej, a opieką nad siostrą. SKO zaleciło wyjaśnienie z czego utrzymuje się skarżąca i jej siostra, czy żyją członkowie rodziny siostry skarżącej. Organ odwoławczy zalecił także przeprowadzenie wywiadu środowiskowego zarówno w mieszkaniu skarżącej, jak i w mieszkaniu jej siostry celem zobrazowania czy siostra skarżącej jest samodzielna, a w jaki wymaga pomocy i jakiej, a ponadto relacji między nimi.
4. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ I instancji pozyskał do akt oświadczenie skarżącej z 26.11.2021 r., gdzie skarżąca wskazała, że ostatnie zatrudnienie zakończyła w 2010 r., a po śmierci matki (w 2010 r.) przejęła opiekę nad siostrą. Podała, że w sytuacji zaostrzenia choroby siostra zachowuje się jak małe dziecko, nie chce jeść, przyjmować leków, stanowi zagrożenie dla samej siebie. Opisała zakres czynności opiekuńczych nad siostrą, tj. kontrola przy wykonywaniu czynności higienicznych, przygotowanie ubrań, posiłków i lekarstw, pranie, sprzątanie, robienie zakupów. Skarżąca wskazała również, że jej druga siostra (M.) mieszka w P. i nie pomaga w opiece nad niepełnosprawną.
4.1. W toku przeprowadzonego w dniu 29.11.2021 r. wywiadu środowiskowego pracownik socjalny zapisał m.in., że skarżąca i jej siostra mieszkają osobno. Skarżąca nie wyobraża sobie zamieszkania z siostrą ze względu a metraż mieszkania ale oświadczyła, że widują się nawet kilka razy dziennie, a ich relacje są poprawne. Pracownik socjalny zapisał, że niepełnosprawna samodzielnie wykonuje czynności higieniczne, jest zdolna do samodzielnego sprzątania mieszkania, czy przygotowania sobie posiłków. Zapisano również, że siostra skarżącej wymaga opieki w zakresie opłacania rachunków, kontrolowania budżetu, selekcjonowania znajomości i kontrolowania wizyt u lekarzy.
4.2. Decyzją z 17.01.2022 r. (OPS.DŚR.ŚR.4802.02.154.2021.2024.ŚP.OD.II) organ I instancji ponownie odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazał, że co prawda wyrok T.K. z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł o niekonstytujności art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, jednak przepis ten nadal wiąże organy administracji publicznej.
5.1. W toku postępowania odwoławczego SKO pozyskało do akt m.in.
- prawomocne orzeczenie z 19.11.2021 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności siostry skarżącej ze stwierdzeniem, iż niepełnosprawność istnieje od 27-go roku życia, zaś ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 19.11.2021 r.. Orzeczenie to zostało wydane do 30.11.2026 r.;
- orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 10.12.2019 r. o niezdolności siostry skarżącej do samodzielnej egzystencji do 31.12.2024 r. (data powstania niezdolności – 01.10.2019 r.).
5.2. Decyzją z 18.12.2023 r. (SKO.ŚR/4111/161//2022) uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę ponownie organowi I instancji. Organ odwoławczy wskazał na brak konstytucyjności podstawy prawnej rozstrzygnięcia organu I instancji (art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych). SKO wskazało, że organ I instancji nie zbadał, czy w okresie przed ustaloną datą znacznego stopniu niepełnosprawności siostry skarżącej (18.09.2019 r.) lub przed datą złożenia wniosku o przyznanie świadczenia (styczeń 2021 r.), skarżąca wykazywała przejawy i próby podjęcia aktywności zawodowej (np. w ramach prowadzonych programu aktywizacji bezrobotnych w Urzędzie Pracy) i tym celu należało zwrócić się do właściwego Urzędu Pracy o stosowną informację. W przypadku wykazania na podstawie tych dokumentów, że w tym czasie skarżąca również wykazywała bierność w poszukiwaniu pracy należało wezwać skarżącą do wykazania, że jeszcze przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia, stan zdrowia siostry, ze względu na jej schorzenia był na tyle poważny i trudny, że uniemożliwiał skarżącej podjęcie pracy. Dla zweryfikowania tych wyjaśnień należało, zdaniem SKO, pozyskać stosowną dokumentację medyczną np. z poradni lekarskiej, w której siostra skarżącej objęta jest stała opieką, która obrazowałaby stan zdrowia siostry skarżącej w tym czasie. Kolegium zaznaczyło przy tym, że pozyskanie takich danych do akt sprawy jest niezbędne, zwłaszcza w kontekście braku dostatecznej spójności wyjaśnień skarżącej w zakresie określenia momentu, w którym taka konieczność opieki nad siostrą powstała.
Dalej SKO przywołało zakres czynności opiekuńczych skarżącej i wskazało na możliwość takiej ich organizacji, aby podjąć pracę zawodową. Jednocześnie zwróciło uwagę na opisane w wywiadach środowiskowych stosunki między skarżącą i jej siostrą, które co do zasady wskazują na brak konieczności sprawowania w sposób ciągły i nieprzerwany stałej opieki nad chorą, a tym samym jednoczesną możność podjęcia pracy przez skarżącą (choćby w mniejszym wymiarze czasu pracy). Takie ustalenia pozostają jednak w ocenie Kolegium niewystarczające dla prawidłowej oceny stanu sprawy, albowiem należy uwzględniać specyfikę schorzenia siostry skarżącej. W tym aspekcie Kolegium zaleciło ustalenie, jaki jest zakres opieki nadzorczej, jaką skarżąca zmuszona jest pełnić wobec siostry, konieczne jest zbadanie czy rzeczywiście kontakt i kontrola nad chorą ma charakter stały, nieprzewidziany w czasie, czy też niezbędne kontakty z chorą w celu takiej kontroli dają się usystematyzować i zorganizować w ciągu dnia w taki sposób, że umożliwią skarżącej na wykonywanie pracy zarobkowej.
Ponadto, w ocenie SKO wymagają uwzględnienia i weryfikacji informacje zawarte w oświadczeniu skarżącej z 26.11.2021 r. Koniecznym jest przede wszystkim zgromadzenie aktualnej dokumentacji medycznej, (np. posiadanej w zbiorach danych Poradni Zdrowia Psychicznego), która pozwoliłaby zobrazować historię choroby i przebieg leczenia siostry skarżącej, począwszy od co najmniej połowy 2019 r. i zweryfikować twierdzenia skarżącej o epizodach pogorszenia stanu psychicznego jej siostry, ustalić jaka jest częstotliwość występowania przywoływanych zaostrzeń choroby a także czy rzeczywiście choroba postępuje w sposób prowadzących do pogorszenia sprawności intelektualnej, czy też te pogorszenia mają charakter epizodyczny, czy stały, postępujący). Aktualny stan zdrowia siostry skarżącej i ocena jej możliwości samodzielnego pozostawania w domu winna być także zawarta w zaświadczeniu lekarskim.
Kolegium wskazało, że znajdująca się obecnie dokumentacja medyczna datowana na 2012 r. obrazuje wprawdzie bardzo zły stan zdrowia psychicznego siostry skarżącej i epizod wydarzeń, które mogły zagrażać zdrowiu i życiu ww. chorej, jednakże ze względu na upływ czasu, nie jest ona miarodajna. SKO podało, że weryfikacji aktualnego stanu psychofizycznego siostry skarżącej organ może rozważyć przeprowadzenie uzupełniającego wywiadu środowiskowym w miejscu zamieszkania siostry skarżącej, w toku którego, na podstawie bezpośrednich obserwacji, sposobie wzajemnego komunikowania się z chorą, dokonana zostanie ocena prawdziwości twierdzeń Strony o obecnym stanie psychofizycznym siostry.
Końcowo Kolegium wskazało, że skarżąca ma także siostrę M., na której również ciąży obowiązek alimentacyjny i należało podjąć próby pozyskania do akt sprawy dokumentacji obrazującej jej sytuację rodzinną, dochodową. Następnie na tej podstawie należało ocenić możliwości ww. osoby we współdziałaniu w sprawowaniu opieki nad siostrą, chociażby w sposób pośredni (finansowy). W przedmiotowej sprawie brak jest takich ustaleń, a składane na te okoliczności oświadczenia Strony nie zostały potwierdzone innymi dowodami.
6. W ponownym postępowaniu w tej sprawie organ I instancji przeprowadził 18.03.2024 r. kolejny wywiad środowiskowy. Potwierdzono w nim ponownie, że skarżąca i jej siostra mieszkają oddzielnie. Pracownik socjalny zapisał, że siostra skarżącej pozostawała w stałym leczeniu w Poradni Zdrowia Psychicznego w Andrychowie, natomiast nie pojawiła się tam od dwóch miesięcy w celu przyjęcia zastrzyku. Ponadto zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS siostra skarżącej jest niezdolna do samodzielnej egzystencji do grudnia 2024 r. Zapisano, że siostra skarżącej samodzielnie się ubiera i dba o higienę, jest zdolna samodzielnie przygotować i zjeść posiłek. W toku wywiadu skarżąca podała, że często robi pranie i sprząta mieszkanie, gdy jej siostry nie ma w domu, organizuje sprawy finansowe, urzędowe oraz lekarskie.
Skarżąca oświadczyła również, że od stycznia 2021 r. stan psychiczny jej siostry się pogarsza. W okresie zaostrzenia choroby jest uciążliwa dla sąsiadów, może zrobić krzywdę sobie lub innym. Proces komunikacji między siostrami jest bardzo trudny – siostra skarżącej potrzebuje całodobowego nadzoru ale przez jej charakter (złośliwość, upartość i objawy choroby) występują bardzo duże trudności w kontrolowaniu kobiety.
W wywiadzie zapisano także, że skarżąca nie ma kontaktu z drugą siostrą.
Ponadto organ I instancji pozyskał do akt:
– zaświadczenie lekarskie z 24.04.2024 r. informujące o pogorszeniu stanu psychicznego siostry skarżącej od grudnia 2023 r. (wycofana społecznie, nie zgłasza się do Poradni Zdrowia Psychicznego);
– historię choroby siostry skarżącej z Poradni Zdrowia Psychicznego za 2021 r. i 2022 r.;
– karty porady ambulatoryjnej z Poradni Zdrowia Psychicznego siostry skarżącej z 2023 r. i 2024 r.;
– oświadczenie skarżącej, że jej siostra M. nie partycypuje w opiece;
– protokół z 18.03.2024 r. informujący o próbie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania siostry skarżącej. Zapisano w nim, że nikogo nie zastano w mieszkaniu. Skarżąca oświadczyła do protokołu, że posiada klucze do mieszkania siostry ale w obawie, że zmieni ona zamki, nie chce wbrew jej woli wchodzić do mieszkania;
– pismo z Powiatowego Urzędu Pracy w Wadowicach z 07.03.2024 r. informujące że skarżąca w okresach od 11.06.2019 r. do 19.10.2023 r. oraz od 16.11.2023 r. do nadal jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Wskazano także, że skarżąca wykazuje chęci aktywizacji zawodowej.
7. Organ I instancji decyzją z 28.05.2024 r. ponownie odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Opisał ustalenia przeprowadzonych uprzednio wywiadów środowiskowych (por. punkt 2, 4.1 oraz 6), oświadczeń skarżącej złożonych w toku postępowania (por. punkt 4 i 6) oraz informację z Powiatowego Urzędu Pracy (punkt 6) i wskazał, że podane przez skarżącą czynności opiekuńcze nie kolidują z podjęciem zatrudnienia chociażby w ograniczonym zakresie albowiem sprawowania opieka nie ma charakteru opieki z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych (opieki stałej). W ocenie organu, wykonywane przez skarżącą czynności nie maja charakteru ciągłego, nie wymagają całodobowej dyspozycji opiekuna i są to typowe czynności życia codziennego. Tym samym skarżąca nie spełnia warunku sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związanej z tym konsekwencji rezygnacji z pracy zarobkowej. Następnie organ przytoczył ustalenia wywiadu środowiskowego z 12.03.2021 r. (por. punkt 2) i oświadczenia skarżącej z 18.03.2024 r. (por. punkt 6) dotyczące relacji z drugą siostrą i braku sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawną.
Końcowo organ I instancji wskazał na datę powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji siostry skarżącej (01.10.2019 r.) i uznał, że tym samym nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
8. W odwołaniu skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
9. SKO w Krakowie po rozpoznaniu odwołania - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Wskazało na brak przymiotu konstytucyjności podstawy prawnej rozstrzygnięcia organu I instancji (art. 17 ust. 1b ustawy). Kolegium powtórzyło (powieliło) w całości ustalenia organu I instancji oraz jego rozważania i wskazało, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nie wymaga całodobowej dyspozycyjności, czynności te stanowią zwykłe czynności życia codziennego i nie uniemożliwiają podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Nie można przyjąć – wg SKO – że realizowana opieka ma charakter permanentny. Wiele z czynności opiekuńczych to prowadzenie gospodarstwa domowego, które wykonują też osoby zatrudnione. Kolegium dodało, że opieka nie jest rozległa, a znamienne dla sprawy jest to, że skarżąca nie mieszka z siostrą. Powyższe okoliczności powodują, zdaniem organu odwoławczego, brak podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia), a koniecznością sprawowania opieki. Ponadto SKO wskazało, że również historia aktywności zawodowej skarżącej nie wskazuje na istnienie związku przczynowo-skutkowego.
10. W skardze na opisaną wyżej decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
11. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko wyrażone w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
12. Sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonych decyzji wykazała, że akty te naruszają przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
13. Materialnoprawną podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2023 r., poz. 390; dalej u.ś.r.) w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023 r. Przepis ten mówił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
14. W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki.
15. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowany jest słuszny pogląd, że art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17.10.2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20) z uwagi na całkowitą zależność osoby niepełnosprawnej od opiekuna (WSA w Warszawie w wyroku z 7.10.2011 r. sygn. I SA/Wa 1265/11). Przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć (kontynuować) innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, a przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (por. wyrok NSA z 14.02.2024 r., sygn. akt I OSK 229/23).
16. Z zaskarżonej decyzji SKO w Krakowie wynika, że motywem odmowy przyznania skarżącej oczekiwanego świadczenia było uznanie, że zakres czynności opiekuńczych realizowanych względem niepełnosprawnej siostry nie jest rozległy, a sprawowana opieka, która nie jest permanentna, nie uniemożliwia skarżącej podjęcia zatrudnienia szczególnie wobec faktu, że szereg czynności skarżącej obejmuje prowadzenie gospodarstwa domowego, a skarżąca nawet z siostrą nie mieszka. Nadto organ odwoławczy podawał, że również historia aktywności zawodowej skarżącej nie wskazuje na istnienie związku przyczynowo-skutkowego.
16.1. Według Sądu, zarówno kontrolowane rozstrzygnięcie Kolegium Odwoławczego, jak też organu I instancji, zapadły przedwcześnie i nie zostały wywiedzione w oparciu o wnikliwą ocenę i rozważenie wszystkich istotnych okoliczności rozstrzyganego przypadku.
16.2. Punkt wyjścia dla oceny tej sprawy stanowią trafne wskazania organu odwoławczego zawarte w wydanej w sprawie drugiej decyzji kasatoryjnej (por. punkt 5.2 powyżej). W decyzji tej Kolegium Odwoławcze zaleciło organowi I instancji zgromadzenie dokumentacji medycznej siostry skarżącej obejmującej historię i przebieg jej leczenia w poradni zdrowia psychicznego, a nadto zweryfikowanie twierdzeń skarżącej o epizodach pogorszenia stanu zdrowia psychicznego siostry, ustalenie częstotliwości zaostrzeń choroby i uaktualnienie jej sytuacji zdrowotnej.
16.3. Dostrzec należy, że w aktach sprawy znajduje się kilkadziesiąt stron dokumentacji medycznej niepełnosprawnej siostry skarżącej, a dokumentacja ta obejmuje okres od 2021 r. do 2024 r. - tj. do czasu bezpośrednio poprzedzającego wydanie decyzji w tej sprawie. Analiza uzasadnień obu kontrolowanych decyzji wskazuje jednak, że żaden z orzekających organów administracji nie przeprowadził oceny tych dokumentów, a było to nieodzowne do należytego ustalenia tego, czy u siostry skarżącej występowały zaostrzenia (nasilenia) choroby psychicznej (schizofrenii paranoidalnej) – w takiej intensywności (częstotliwości) i przebiegu, że wymagały one nieodzownej pieczy sprawowanej przez opiekuna celem zapewnienia podopiecznemu celowego i koniecznego wsparcia (opieki). Poprawnie ustalony i oceniony w oparciu o przywołane dokumenty - ten aspekt sprawy, niewątpliwie rzutował na zasadność przyznania skarżącej oczekiwanego świadczenia.
16.4. Poza wskazaną wyżej dokumentacją medyczną siostry skarżącej poza zakresem wnikliwej uwagi organów administracji pozostało także zaświadczenie lekarza psychiatry z 24.04.2024 r. wskazujące na pogorszenie się od grudnia 2023 r. stanu psychicznego niepełnosprawnej (wycofanie społeczne, zerwanie kontaktu z rodziną, brak zgłaszania się do poradni zdrowia psychicznego na iniekcje leku, brak poczucia choroby psychicznej i potrzeby jej leczenia). Żaden z organów administracji nie wypowiedział się co do wartości dowodowej tego dokumentu i jego wpływu na kształtowanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, w szczególności przy uwzględnieniu, że opisywane zaświadczenie o stanie zdrowotnym niepełnosprawnej zostało wydane na wniosek skarżącej, bez obecności niepełnosprawnej, z którą, jak wynika z akt (por. niżej) kontakt jest w istocie bardzo ograniczony.
16.5. Organy administracji nie oceniły też należycie dowodu w postaci wywiadu środowiskowego (k. 123 i nast.) przeprowadzonego jedynie ze skarżącą, tj. bez udziału niepełnosprawnej. W warunkach braku bezpośredniego kontaktu pracownika socjalnego z osobą mającą podlegać opiece, jako nieuprawnione jawi się stwierdzenie tegoż pracownika zawarte w rubryce "D" wywiadu środowiskowego, gdzie "potwierdza fakt sprawowania opieki przez skarżącą nad siostrą". Brak kontaktu pracownika socjalnego z osobą mającą podlegać opiece wykluczał możliwości wyprowadzenia własnych wniosków z przeprowadzającego wywiad i zaprezentowania rzeczowych spostrzeżeń w aspekcie istotnym dla oceny zarówno tego, czy skarżąca w ogóle sprawuje opiekę nad siostrą, jak też jaki jest zakres i skala potrzeb osoby podlegającej tej opiece – tj. spełnienia materialnoprawnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pracownik socjalny spisał jedynie to, co podała skarżąca podczas wywiadu, a – wobec nieobecności podopiecznej skarżącej – nie miał on żadnych możliwości skonfrontowania zaoferowanych mu twierdzeń z potrzebami opiekuńczymi niepełnosprawnej, a więc nie dysponował przesłankami do rzetelnego ustalenia zakresu i skali potrzeb opiekuńczych koniecznych niepełnosprawnej. Ten natomiast aspekt przekładał się bezpośrednio na ocenę tego, czy w ogóle konieczna jest absencja zawodowa opiekuna, celem zapewnienia opieki osobie mającej jej podlegać.
Dostrzec przy tym trzeba, że uwaga pracownika socjalnego (rubryka "C" wywiadu) skupiła się na wykazaniu samodzielności siostry skarżącej w zakresie troski o higienę osobistą, możliwości przygotowania pożywienia, zrobienia zakupów, ubrania się - wskazując przy tym, że skarżąca ma zajmować się praniem, sprzątaniem, organizacją wizyt lekarskich i towarzyszeniem w nich, zajmowaniem się sprawami urzędowymi i finansowymi siostry. Przyjmowany przez pracownika socjalnego aspekt samodzielności niepełnosprawnej, odnoszący się do niewątpliwej fizycznej sprawności tej osoby – został następnie przejęty przez orzekające organy administracji jako element podstawy faktycznej rozstrzygnięcia sprawy - podczas gdy nie ulega wątpliwości to, że wymogi i potrzeby osoby obarczonej chorobą psychiczną (schizofrenią paranoidalną) – są inne, niż osób np. obłożnie chorych. Dla ocen w tym względzie, pomocne mogła być natomiast analiza dokumentacji medycznej osoby podlegającej opiece (punkt 16.4 – 16.5), której jednak organy nie przeprowadziły.
16.6. Przywołany wyżej dokument wywiadu środowiskowego, choć z przyczyn wyżej wskazanych sporządzony został nie w pełni poprawnie – to jednak zawiera treści (zakomunikowane przez skarżącą) pozwalające na ustalenie określonych uwarunkowań zdrowotnych niepełnosprawnej mogących mieć także istotny wpływ na ocenę spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przede wszystkim dostrzec trzeba, że z dokumentu tego wynika, że: skarżąca ma się nie angażować w załatwienie siostrze wizyt w poradni zdrowia psychicznego, niepełnosprawna jest wrogo nastawiona do skarżącej, a komunikacja między siostrami jest bardzo trudna, na niepełnosprawną skarżą się sąsiedzi, jest ona uciążliwa, grozi im, sama ma być osobą niebezpieczną, która może zrobić krzywdę sobie lub innym, niepełnosprawna potrzebuje całodobowego nadzoru ale trudny jej charakter wyklucza możliwość jej kontraktów z opiekunem (skarżącą), skarżąca nie jest w stanie podać zakresu opieki realizowanej względem siostry, niepełnosprawna spotyka się z mężczyzną, który ma na nią duży wpływ.
Ogół tych informacji naprowadza na niewątpliwe stany chorobowe niepełnosprawnej mogące rzutować na bezpieczeństwo jej oraz innych osób. Zaprezentowanych danych wynikających z wywiadu środowiskowego organy administracji nie skonfrontowały z informacjami wynikającymi z pozyskanej do akt dokumentacji medycznej siostry skarżącej (punkt 16.2 uzasadnienia), a mogło być to pomocne dla oceny spełnienia ustawowych przesłanek przyznania opiekunowi takiej osoby świadczenia pielęgnacyjnego. Mając jednak na uwadze wskazane wyżej treści wywiadu środowiskowego stwierdzić trzeba, że skoncentrowanie się orzekających organów administracji na fizycznej sprawności i samodzielności niepełnosprawnej, nie mogło być uznane za poprawne dla przyjmowanych ocen dotyczących braku związku przyczynowo-skutkowego.
W ocenie Sądu, przywołane wyżej treści wywiadu środowiskowego skłonić powinny organy administracji do odpowiedzi na pytanie, czy czynności deklarowane przez skarżącą jako opiekuńcze – w ogóle odpowiadają specyfice stanu zdrowia jej siostry oraz, czy skarżąca jest zdolna do zapewniania siostrze potrzebnej opieki w sytuacji wznowy jej choroby (zachowania agresywne, możliwość wyrządzenia krzywdy sobie i innym) i czy pomoc taką faktycznie zapewnia. Wszak sama skarżąca stwierdzała, że jej siostra potrzebuje całodobowego nadzoru, a z ustaleń organów wynika, że siostra długotrwale nie przebywa w domu, zaś skarżąca nawet nie wie, gdzie znajduje się jej siostra i z kim się spotyka. Organy nie oceniły tego, czy wynikająca z akt relacja między skarżącą, a jej siostrą, jak też deklarowana przez skarżącą postawa względem niepełnosprawnej – pozwala przyjmować efektywność deklarowanych przez skarżącą czynności opiekuńczych i czy czynności te odpowiadają specyfice choroby niepełnosprawnej siostry, a zarazem stanowią o takiej skali (zakresie), który wymuszałaby całkowitą absencję zawodową opiekuna.
Wszystkie wyżej zaprezentowane okoliczności uwzględniające specyfikę ocenianego przypadku nie zostały w postepowaniu dostatecznie wyjaśnione i należycie rozważone w parciu o wnikliwą ocenę dowodów znajdujących się już w aktach sprawy – co świadczyło o naruszeniu art. 7, art. 77 par. 1 i art. 80 k.p.a. – w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślić zaś trzeba, że nie jest rolą sądu administracyjnego zastępowanie organów administracji zarówno w ocenie dowodów znajdujących się w aktach sprawy, jak i w kształtowaniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z 2.08.2024 r., I OSK 2403/23).
17. Przymiot braku znaczenia dla wyniku tej sprawy przypisać należało akcentowanej przez SKO kwestii historii zawodowej skarżącej. W tym też kontekście zwrócić należy uwagę na zasadny pogląd wyrażony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, który akcentuje, iż ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżąca wystąpiła o przyznanie jej świadczenia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14.05.2020 r.; sygn. akt III SA/Gd 410/20). Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (por. art. 24 ust. 2 u.ś.r.), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, skarżąca spełniała przesłanki przyznania jej oczekiwanego świadczenia, w tym przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Nie można więc wykluczać było tego, że skarżąca, mimo pasywności zawodowej w przeszłości, w dacie inicjowania postępowania w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego lub orzekania organu w jej sprawie - nie podejmowała pracy zarobkowej (zatrudnienia) właśnie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą.
18. Mając na uwadze stwierdzone naruszenia art. 7 i art. 77 par. 1 oraz art. 80 k.p.a w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej p.p.s.a.) uchylił obie zaskarżone decyzje, o czym orzekł w pkt 1. sentencji wyroku.
18.1. W ponownie prowadzonym postępowaniu w tej sprawie organy administracji uwzględnią przedstawioną ocenę i wypowiedzą się w kwestiach sygnalizowanych wyżej, które dotychczas pozostały poza zakresem ich uwagi i zainteresowania.
18.2. Organy administracji będą miał przy tym na uwadze, że potrzeba ustaleń i ocen miarodajnych dla sprawy kwestii - winna odbyć się według stanu na dzień 31.12.2023 r. – albowiem zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z 7.03.2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. 2023 r., poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W świetle tej regulacji, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 u.ś.r. w brzmieniu sprzed tej daty, pozostaje możliwe pod warunkiem ustalenia, że wnioskodawca do 31.12.2023 r. złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego i spełnił wszystkie wówczas obowiązujące warunki do jego uzyskania. Datę powstania prawa do świadczenia, do której odwołuje się art. 63 ust. 1 u.ś.w., należy bowiem wiązać z momentem spełnienia przez osobę, która wystąpiła z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne, wszystkich wymaganych przez prawo przesłanek do uzyskania przedmiotowego świadczenia. Inaczej mówiąc, warunkiem stosowania przepisów u.ś.r. w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej wskazaną wyżej ustawą jest ustalenie, że prawo do świadczenia powstało do 31.12.2023 r. O powstaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego można natomiast mówić jedynie w takim wypadku, gdy osoba ubiegająca się o jego przyznanie, przed wskazanym dniem spełniła wszystkie wymagane przepisami u.ś.r. warunki (por. np. wyrok WSA w Poznaniu z 26.02.2025 r., II SA/Po 854/24).
18.3 O kosztach (pkt 2 sentencji) orzeczono na zasadzie art. 206 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sąd może w uzasadnionych przypadkach odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości lub w części. Cytowany przepis obejmuje swoim zakresem także uprawnienie Sądu do określenia wysokości wynagrodzenia zawodowego pełnomocnika strony w ramach oceny czynności tego pełnomocnika podejmowanych w postępowaniu sądowym. Przy określaniu wysokości wynagrodzenia pełnomocnika uwzględniać trzeba bowiem każdorazowo szereg okoliczności, wśród których wymienić należy m.in. stopień zawiłości sprawy, jak też wkład pełnomocnika, w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy. Sądowi z urzędu jest wiadomym, że pełnomocnik skarżącej wnosi jednobrzmiącej treści skargi na decyzje wydawane w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Także skarga wniesiona w tej sprawie wpisywała się w przyjęty dotychczas w innych sprawach schemat treściowy i nie zawierała żadnych elementów indywidualizujących kontrolowany przypadek, pozostając w istocie bez bliższego związku z realiami tej sprawy. Wywiedziona skarga nie przyczyniła się więc do wyjaśnienia sprawy. W takich okolicznościach, w ocenie Sądu, wniosek o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania (tj. w tej sprawie, z uwagi na zwolnienie skarżącej z wpisu sądowego, w istocie w rachubę wchodziłyby jedynie koszty zastępstwa procesowego zawodowego pełnomocnika) – nie mógł zostać uwzględniony, przez co Sąd, odstąpił od zasądzenia zwrotu tych kosztów w całości, stosując cytowany wyżej art. 206 p.p.s.a.