III SA/KR 1878/22

III SA/Kr 1878/22 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2023-05-10
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-12-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Hanna Knysiak-Sudyka /przewodniczący/
Katarzyna Marasek-Zybura
Marta Kisielowska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2881/23 - Wyrok NSA z 2024-12-04
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
Art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Asesor WSA Marta Kisielowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 maja 2023 r. sprawy ze skargi S. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 29 września 2022 r. znak SKO-NP-4115-288/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 29 września 2022 r., znak SKO-NP-4115-288/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza Miasta G. odmawiającej S. P. (dalej: "skarżący") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną Z. P. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "k.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej: "u.ś.r.").
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Wnioskiem z dnia 23 lutego 2022 r. skarżący wystąpił do Urzędu Miasta G. Biuro Wsparcia Rodzin o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Z treści wniosku wynika, że skarżący po raz ostatni był zatrudniony w 2019 r. Matka skarżącego jest wdową. Ma (poza skarżącym) jeszcze czwórkę dzieci: córka E. P. pracuje w Wielkiej Brytanii, syn D. P. pracuje w P., syn M. P. pracuje w G., syn J. P. pracuje w Wielkiej Brytanii. Ze świadectwa pracy z dnia 7 stycznia 2019 r. wynika, że skarżący był zatrudniony od 1 stycznia 2018 r. do 7 stycznia 2019 r., a umowa została rozwiązana za porozumieniem stron. Z orzeczenia z 2008 r. wynika, że matka skarżącego jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, który istnieje od 27 października 2008 r. Z orzeczenia wynika ponadto, że niepełnosprawność matki skarżącego istnieje od 2006 r. Przyczyną niepełnosprawności są choroby narządu ruchu (05-R) oraz choroby neurologiczne (10-N). Na mocy decyzji z dnia 17 września 2021 r. skarżącemu został przyznany zasiłek opiekuńczy do dnia 31 października 2022 r.
Z przeprowadzonego w dniu 14 marca 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący zrezygnował z pracy w 2019 r. ze względu na problemy zdrowotne, po rekonwalescencji nie szukał pracy ze względu na potrzebę zaopiekowania się matką, której stan zdrowia uległ pogorszeniu. Skarżący wskazał, że opieka nad matką zajmuje mu około 5-6 godzin dziennie, ale musi ją nadzorować przez całą dobę. Z oświadczenia skarżącego wynika, że po powrocie do zdrowia nie zarejestrował się w UP, ponieważ stan zdrowia matki uległ pogorszeniu i skarżący musiał się zająć matką, Skarżący wykonuje wszystkie czynności usługowe oraz pielęgnacyjne. Skarżący musi nadzorować matkę, ponieważ zdarzają się jej upadki. Ze względu na opiekę nad matką nie może podjąć zatrudnienia.
Pismem z dnia 4 kwietnia 2022 r. wezwano skarżącego do przedłożenia umów o pracę braci oraz złożenia oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej o sytuacji rodzinnej, bytowej, zdrowotnej, które pozwolą na rozstrzygniecie, czy mogą oni sprawować opiekę nad matką, przedłożenie umów o pracę siostry oraz oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej o sytuacji rodzinnej, bytowej, zdrowotnej, które pozwolą na rozstrzygniecie, czy może ona sprawować opiekę nad matką, przedłożenie dokumentacji medycznej matki, z której będzie wynikało pogorszenie stanu zdrowia.
Z oświadczenia skarżącego z dnia 21 kwietnia 2022 r. wynika, że M. P. mieszka w G., jest aktywny zawodowo, utrzymuje własną rodzinę; D. P. mieszka w P., pracuje za granicą, utrzymuje własną rodzinę, E. P. mieszka na stałe w Wielkiej Brytanii i jest aktywna zawodowo, utrzymuje rodzinę, J. P. mieszka na stałe w Wielkiej Brytanii, jest aktywny zawodowo, utrzymuje własną rodzinę.
Z zaświadczenia z dnia 26 kwietnia 2022 r. wynika, że stan matki skarżącego uległ w ostatnim czasie pogorszeniu – nasiliły się dolegliwości ze strony kręgosłupa.
Decyzją z dnia 6 maja 2022 r. Burmistrz Miasta G. orzekł o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu organ wskazał, że niepełnosprawność matki skarżącego powstała po ukończeniu przez nią 18 roku życia.
W odwołaniu od decyzji skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego – tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.
Decyzją z dnia 29 września 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ podniósł, że wadliwe jest stanowisko organu I instancji, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 dopuszczalna jest odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie w oparciu o kryterium wieku, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. W ocenie organu zasadnie odmówiono skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ w sprawie nie zostały spełnione przesłanki jego przyznania. Organ wskazał, że opieka skarżącego nad matką obejmuje obecnie: nadzorowanie i czynności utrzymania higieny osobistej (kąpiel, obcinanie paznokci, mycie głowy), pomoc w ubieraniu się, przygotowanie posiłków, zakup leków, prowadzenie gospodarstwa domowego, organizowanie wizyt lekarskich, pomiary ciśnienia, podawanie leków, wyprowadzanie na spacery. W ocenie organu zakres czynności opiekuńczych nie jest tego rodzaju, aby wymagał od skarżącego definitywnej rezygnacji z zatrudnienia. Organ zwrócił ponadto uwagę na krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem matki skarżącego. Podkreślił, że brak jest w materiale dowodowym dowodów na okoliczność, że rodzeństwo nie może wywiązywać się z obowiązku alimentacyjnego względem matki. Obowiązek ten może w szczególności polegać na łożeniu na matkę, a niekoniecznie na osobistych staraniach.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił:
- naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że niepodejmowanie przez skarżącego zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności długotrwałej lub stałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;
- rażącą obrazę przepisów prawa materialnego – art. 17 ust, 1 pkt 4 u.ś.r. w zw, z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że skarżącemu - osobie zobowiązanej do alimentacji względem matki nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, ponieważ istnieje rodzeństwo, które również jest zobowiązane do alimentacji względem matki, podczas gdy funkcjonalna wykładnia przepisu powinna skutkować przyznaniem skarżącemu świadczenia.
W oparciu o podniesione zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką, zasądzenie na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje:
Skarga zasługiwała na oddalenie.
Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. Zakres kontroli sprawowanej przez sądy wynika z treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z tą regulacją, sąd rozpoznając skargę nie jest związany zarzutami, podstawą prawną ani formułowanymi przez strony wnioskami. W świetle przywołanych regulacji, sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracji, kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego. Oznacza to, że w ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego. Kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że została ona wydana w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym sprawy, z prawidłowym zastosowaniem przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania.
Należy wskazać, że w niniejszej sprawie bezsporne są następujące okoliczności: matka skarżącego jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, który istnieje od 2008 r., skarżący pozostawał w zatrudnieniu od 1 stycznia 2018 r. do 7 stycznia 2019 r., umowa została rozwiązana za porozumieniem stron, ze względu na stan zdrowia skarżącego, matka skarżącego ma łącznie pięcioro dzieci, w stosunku do których nie zachodzą obiektywne przeszkody zwalniające z obowiązku alimentacji względem matki – zgodnie z oświadczeniami skarżącego nie mogą oni sprawować opieki nad matką ze względu na obowiązki zawodowe i konieczność zajmowania się własną rodziną. Matka skarżącego jest wdową. Niesporny był również zakres opieki skarżącego nad matką- obejmujący około 6 godzin dziennie- polegający na asyście przy wszystkich czynnościach higienicznych, pomocy w ubieraniu, mierzeniu ciśnienia, podawaniu leków, przygotowaniu i podawaniu posiłków, sprzątaniu, organizowaniu wizyt lekarskich, robieniu zakupów, paleniu w piecu, odśnieżaniu, czynnościach ogrodniczych, układaniu do snu, czuwaniu podczas snu. W toku postępowania pełnomocnik skarżącego został wezwany do przedłożenia dokumentów potwierdzających pogorszenie stanu zdrowia matki skarżącego w 2019 r. Z zaświadczenia z dnia 26 kwietnia 2022 r. SPZOZ "B." sp. z o.o. wynika, że stan matki skarżącej ostatnio uległ pogorszeniu – nasiliły się dolegliwości bólowe ze strony kręgosłupa. Okolicznością sporną w sprawie było istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a opieką nad matką.
Sąd podziela przyjęte w zaskarżonej decyzji stanowisko, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 niedopuszczalna jest odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na wiek, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki.
W ocenie Sądu prawidłowo przyjęto w zaskarżonej decyzji, że pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a opieką nad matką nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy. Przede wszystkim wskazać należy, że zakres czynności opiekuńczych nie jest tego rodzaju, aby wykluczał podjęcie przez skarżącego zatrudnienia. Co więcej skarżący nie wykazał, aby po 2019 r. (kiedy zrezygnował z pracy ze względu na swój stan zdrowia) doszło do takiego pogorszenia stanu zdrowia matki, że nie było możliwe ponowne podjęcie zatrudnienia przez skarżącego. Podnieść ponadto należy, że ocena istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a opieką nad matką powinna uwzględniać okoliczność, że do alimentacji matki skarżącego zobowiązana jest łącznie piątka dzieci.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje, jeżeli osoba uprawniona rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie rozważeniu podlegała przesłanka niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącego, ponieważ jak wyjaśnił, w 2019 r. zrezygnował z pracy nie z powodu opieki nad matką, lecz problemów ze zdrowiem.
Podstawowym wymogiem do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., I OSK 1148/20, CBOSA). Pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21, CBOSA).
Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19, CBOSA). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, CBOSA). W toku postępowania ustalono, że opieka skarżącego nad matką obejmuje: przygotowanie posiłków, umawianie wizyt lekarskich, towarzyszenie matce w czasie wizyt, podawanie leków, realizację recept, sprzątanie, pranie, robienie zakupów oraz pomoc w czynnościach higienicznych, ubieraniu, wykonywanie pomiarów ciśnienia, a także czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Równocześnie w toku postępowania skarżący nie wskazywał na istnienie okoliczności, które wymagałyby stałej obecności skarżącego przy matce, czy też jego stałej dyspozycyjności.
Trzeba podkreślić, że organ nie ma obowiązku poszukiwania dowodów na poparcie stanowiska strony (wyrok NSA z 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08), a skarżący na żadnym etapie postępowania administracyjnego, ani sądowego nie przedstawił innego zakresu opieki, niż ustalony przez organy. Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie (z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 918/22), w świetle którego takie czynności jak: przygotowanie posiłków, ich podanie, podanie leków, założenie pampersów, czynności higieniczne, a tym bardziej czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego mogą być realizowane przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu, a także w dni wolne.
Sąd podziela stanowisko przyjęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2021 r. (sygn. akt I OSK 275/21, CBOSA), że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie zachodzi związek czasowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego) a opieką nad matką. Należy bowiem wskazać, że skarżący zrezygnował z pracy w 2019 r. z powodu problemów ze zdrowiem, znaczny stopień niepełnosprawności matki istnieje od roku 2008 r., a równocześnie mimo wezwania organów skarżący nie wyjaśnił, ani nie przedstawił dokumentacji potwierdzającej, że po 2019 r. doszło do takiego pogorszenia stanu zdrowia matki, że skarżący nie mógł już podjąć zatrudnienia. Podkreślić należy, że z przedłożonego przez skarżącego zaświadczenia wynika, że stan zdrowia matki skarżącego uległ pogorszeniu, ale nie wynika z niego na czym polega pogorszenie stanu zdrowia, a skarżący również w swoich oświadczeniach nie wyjaśnił tej okoliczności.
W orzecznictwie sądowym trafnie wskazuje się, że osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 9.06.2022 r., sygn. akt III SA/Gd 87/22). Podkreślić więc trzeba, że nie sposób a priori wykluczać tego, że u osoby biernej zawodowo, dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, które uzasadniałoby twierdzenie, że od określonej daty, pojawiły się inne (niż występujące wcześniej) przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej (wyrok WSA w Krakowie z dnia 18 stycznia 2023 r., III SA/Kr 1194/22). W orzecznictwie zasadnie przyjmuje się bowiem, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być aktualna - odnoszona do czasu, w którym skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14.05.2020 r.; sygn. akt III SA/Gd 410/20). W niniejszej sprawie nie zostało wykazane jednak, że przyczyną niepodejmowania przez skarżącego zatrudnienia po 2019 r., czy w dacie wydawania decyzji jest konieczność opieki nad matką.
Mając na względzie powyższe, zdaniem Sądu prawidłowo przyjęto w zaskarżonej decyzji, że w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a opieką nad matką.
Zdaniem Sądu ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W przypadku bowiem osób zobowiązanych w różnym stopniu, możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego została jednoznacznie określona w art. 17 ust. 4 u.ś.r. i potwierdzona uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22, CBOSA). Wskazać równocześnie należy, że matka skarżącego jest wdową.
Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika w pierwszej kolejności z faktu, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej, a zatem ich przyznanie powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka nie może poradzić sobie sama. Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, gdyż to zasadniczo na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad potrzebującą osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o tę pomoc wykaże, w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki (bytu) osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie wynikające z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystania z usług opiekuńczych), a mimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb i stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia, bądź sytuacja ta uniemożliwia jego podjęcie (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 9 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1048/22). Równocześnie, interpretacja przepisów u.ś.r. wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). W ocenie Sądu pomoc Państwa powinna być stosowana tam, gdzie jednostka (rodzina) nie jest w stanie poradzić sobie samodzielnie.
Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. (I OPS 2/22) wskazał, że obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty, nie oznacza obowiązku wspierania każdego w taki sam sposób, to ustawodawca powinien określić formy i zasady wsparcia państwa, a takie zasady zostały określone m. in. w u.ś.r. W ocenie Sądu brak uwzględnienia, przy ocenie konieczności rezygnacji lub powstrzymania się z zatrudnienia przez skarżącego, przepisów o obowiązku alimentacyjnym, prowadziłby do naruszenia przepisów k.r.o. i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałych zobowiązanych z obowiązków alimentacyjnych względem matki.
Zdaniem Sądu, nie może budzić również wątpliwości, że w zakresie nieuregulowanym w u.ś.r. zastosowanie znajdują inne przepisy prawa, w tym w szczególności przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "k.r.o."). Naczelny Sąd Administracyjny w powołanej uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. wskazał, że uregulowania u.ś.r. mają charakter lex specialis, w stosunku do k.r.o. W zakresie jednak obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców w u.ś.r. brak jest regulacji, a zatem odwołać się należy do przepisów k.r.o. Trzeba bowiem podzielić pogląd, że zastosowanie modelu derywacyjnego wykładni wymaga odwołania się do wszystkich argumentów interpretacyjnych- językowych, systemowych oraz celowościowych (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r, I OPS 2/22). Wykładnia systemowa zakłada natomiast odwołanie się do kontekstu węższego (czyli miejsca przepisu w danym akcie prawnym) oraz szerszego (całego systemu prawa). Dokonując zatem interpretacji art. 17 ust. 1 u.ś.r. konieczne jest uwzględnienie zarówno miejsca przepisu w ustawie o świadczeniach rodzinnych, jak w całym systemie prawa – tj. w szczególności uwzględnienia postanowień Konstytucji RP (a przede wszystkim zasad subsydiarności oraz pomocy rodzinie), a także przepisów k.r.o.
W niniejszej sprawie, poza skarżącym zobowiązana do alimentacji względem matki jest jeszcze czwórka dzieci, które zgodnie z oświadczeniem skarżącego, siostry nie mogą podjąć opieki nad matką, ponieważ są aktywne zawodowo, zamieszkują poza granicami kraju i utrzymują własne rodziny. W ocenie Sądu, pozostawanie w zatrudnieniu, zamieszkiwanie za granicą nie stanowią obiektywnej przesłanki zwalniającej z obowiązku alimentacyjnego, choć niewątpliwie mogą utrudniać jego realizację. Zdaniem Sądu w takiej sytuacji, gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece nad matką powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność niepodejmowania przez skarżącego z zatrudnienia w celu opieki nad matką. Podkreślić bowiem należy, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, Państwo powinno udzielać jej w sytuacji, w której jednostka nie może sobie sama poradzić z pojawiającymi się trudnościami, a nie zastępować jednostkę we własnych staraniach o zaspokojenie potrzeb życiowych. Zdaniem Sądu nie do pogodzenia z interesem społecznym byłaby taka interpretacja art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia ich realizacji na całe społeczeństwo. Doprowadziłoby do uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swoich obowiązków alimentacyjnych względem rodzica- gdyż Państwo płacąc jednemu z dzieci za opiekę nad rodzicem, faktycznie zwalniałoby pozostałych zobowiązanych z realizacji obowiązku względem rodziców (tak słusznie wyrok WSA w Krakowie z dnia 28 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1516/22). Taka interpretacja art. 17 ust. 1 u.ś.r. godziłaby, więc w konstytucyjną zasadę równości. Z tych względów, zdaniem Sądu pomoc Państwa może być przyznana jedynie takiemu opiekunowi, który wykaże, że nie może uzyskać pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest do rezygnacji z zatrudnienia.
Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. W rezultacie, możliwe jest zdaniem Sądu takie podzielenie się obowiązkami, żeby skarżący mógł podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Podkreślić należy, że realizacja obowiązku nie musi polegać na osobistych staraniach, lecz może polegać na finansowaniu usług opiekuńczych dla matki. Zgodnie bowiem z art. 135 § 2 k.r.o. wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie albo wobec osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Należało zatem przyjąć, że skoro skarżący nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji, całkowita rezygnacja z zatrudnienia przez skarżącego nie jest konieczna, aby zapewnić odpowiednią opiekę matce.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Sąd nie dopatrzył się w zaskarżonej decyzji innych niż podniesionych w skardze naruszeń prawa procesowego, ani materialnego, w rezultacie na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.