III SA/KR 1756/24

III SA/Kr 1756/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2025-01-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-11-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Bogusław Wolas /sprawozdawca/
Ewa Michna /przewodniczący/
Magdalena Gawlikowska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Zaliczka alimentacyjna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1205
Art. 30
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
|Dnia 22 stycznia 2025 r. | | Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie: WSA Bogusław Wolas (spr.) ASR WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi T. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 17 września 2024 r. nr SKO-AI.-4112-11/23 w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Uzasadnienie
Decyzją z 17 września 2024 r. nr SKO-A1.-4112-11/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu (dalej: "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez T. K. (dalej: "Skarżący") utrzymało w mocy decyzję z 21 marca 2023 r., nr 532.2.03.2023 wydaną przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w B., działającego z upoważnienia Burmistrza B. orzekającego o odmowie umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie obejmującej należność główną w wysokości [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi, na rzecz osób uprawnionych, tj. P. K. i M. K.
Skarżący wniósł o udzielenie mu najszerszej z ulg dopuszczalnych przez ustawodawcę na gruncie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dalej: "u.p.o.a."), tj. o całkowite umorzenie zaległości.
Decyzją z dnia 21 marca 2023 r., organ pierwszej instancji odmówił umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, argumentując, że trudna sytuacja finansowa i zdrowotna Skarżącego nie spełnia przesłanek szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.a. Skarżący złożył odwołanie od tej decyzji 4 kwietnia 2023 r.
W uzasadnieniu wskazanej na wstępie decyzji SKO podano, że w dniu 21 marca 2023 r. do Burmistrza B. wpłynął wniosek T. K. o umorzenie zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego dzieci, P. K. i M. K., z uwagi na trudną sytuację dochodową i zdrowotną.
Jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, T. K. jest osobą samotną i rozwiedzioną. Zamieszkuje w domu rodzinnym wraz ze swoimi rodzicami, którzy udostępniają mu jedno pomieszczenie z dostępem do kuchni i łazienki, oraz dokłada się do związanych z utrzymaniem domu opłat. Skarżący nie pracuje zawodowo z uwagi na problemy zdrowotne i pobiera z ZUS-u rentę socjalną z tytułu całkowitej niezdolności do pracy do 30 lipca 2025 r. w kwocie 1.217,98 zł. Świadczenie to jest wypłacane w kwocie 594,05 zł, z uwagi na potrącane z niego zajęcie komornicze w kwocie 623,93 zł. Skarżący legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS kwalifikującym go jako osobę okresowo całkowicie niezdolną do pracy do 30 lipca 2025 r. Z orzeczenia wynika, iż Skarżący cierpi na stwierdzane od lat [...]. Stwierdzona niezdolność do pracy pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed 18 rokiem życia.
Wskazano także, że Ośrodek Pomocy Społecznej w B. realizował wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego a na osoby uprawnione, tj. P. K. od dnia 01.04.2014 r. do 31.08.2015 r. w kwocie 400 zł miesięcznie, oraz od dnia 01.09.2015 r. do 30.09.2021 r. w kwocie 300 miesięcznie, a także M. K. od dnia 01.04.2014 r. do 31.08.2015 r. w kwocie 400 zł miesięcznie, oraz od dnia 01.09.2015 r. do 30.09.2021 r. w kwocie 300 miesięcznie. Ogółem, od wyżej wymienionej daty, z funduszu alimentacyjnego wypłacono kwotę [...] zł.
W skardze wniesiono o uchylenie decyzji SKO zarzucając naruszenie przepisów postępowania administracyjnego:
* art. 7 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i rozstrzygnięcie sprawy bez podjęcia wszystkich
czynności niezbędnych do właściwego załatwienia sprawy, z pominięciem interesu społecznego
i słusznego interesu obywatela, w sytuacji gdy organ administracji publicznej posiada wszelkie
uprawnienia do uwzględnienia odwołania;
* art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie dowolnej, wybiórczej oceny dowodów x zgromadzonych w
toku postępowania administracyjnego zwłaszcza poprzez zignorowanie, że Skarżący podlega
leczeniu [...] oraz błędne ocenienie dotyczących Skarżącego
orzeczenia lekarza orzecznika ZUS i decyzji o przyznaniu prawa do renty socjalnej z tytułu
całkowitej niezdolności do pracy, w sytuacji gdy należycie ocenione dowody wskazują, że
Skarżący od wielu lat pozostaje na rencie jako osoba całkowicie niezdolna do pracy, występ
zdrowia nie ulega poprawie a przez to nie ma on i w przyszłości nadal nie będzie miał
możliwości spłaty zadłużenia;
- art. 7 w zw. z art. 77 k.p.a. przez wadliwe ustalenie stanu faktycznego sprawy, w tym:
* przyjęcie, że Skarżący mimo trudnej sytuacji ma możliwość spłacenia zadłużenia na
rzecz funduszu alimentacyjnego w sytuacji, gdy nie posiada środków na
uregulowanie tej zaległości a jego sytuacja uwarunkowanych z obiektywnymi
przyczynami, m.in. stanem jego zdrowia i całkowitą niezdolnością do pracy;
* sytuacja Skarżącego nie jest wyjątkowa podczas gdy niemożność spłacenia
zadłużenia wynika z przyczyn od niego niezależnych a to stanu zdrowia i całkowitej
niezdolności do pracy a Skarżący nie ma obecnie środków na zaspokojenie
podstawowych potrzeb;
* uznanie, że niezdolność do pracy Skarżącego jest stanem przemijającym, podczas
gdy od wielu lat pozostaje on na rencie, zaś kolejne orzeczenia lekarza orzecznika
ZUS jak i decyzje ZUS są od lat takie same a to uznające go za całkowicie
niezdolnego do pracy;
- art. 79a k.p.a. przez brak wskazania Skarżącemu przez organ administracji, że wszczętej na jego
wniosek nie zostały spełnione lub wykazane przesłanki zależne od niego jak np. informacje od
komornika sądowego, co skutkowało wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.
Decyzji organu II instancji zarzucono także naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 u.p.o.a. przez jego błędną wykładnię polegającą na mylnym przyjęciu, iż sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego będącego dłużnikiem alimentacyjnym nie wypełnia przesłanek umożliwiających umorzenie w całości jego zadłużenia w wyniku wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w sytuacji, gdy należycie ocenione dowody i prawidłowo ustalony stan faktyczny sprawy prowadzą do wniosku, zachodzą podstawy do umorzenia w całości zadłużenia skarżącego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych.
W odpowiedzi na skargę SKO wnosiło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3 § l oraz art. 145 § l ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej "p.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej pod kątem jej zgodności z obowiązującym prawem. Oznacza to, że w ramach przeprowadzanej kontroli sąd ma obowiązek zbadania, czy organy administracyjne nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub procesowego w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § l p.p.s.a., sądowa kontrola legalności decyzji administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, sąd zaś nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, ani powołaną w niej podstawą prawną.
Dokonawszy kontroli decyzji SKO w zakresie wyznaczonym wyżej wskazanymi przepisami prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 30 ust. 2 u.p.o.a., organ właściwy wierzyciela, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, może umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wraz z odsetkami, w całości lub w części, uwzględniając jego sytuację dochodową i rodzinną. Przepis ten, jako wyjątek od generalnej zasady zwrotu tychże świadczeń, podlega wykładni zawężającej.
Analiza użytego przez ustawodawcę sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego, dokonana w kontekście definicji tego pojęcia zawartej w art. 2 pkt 3 u.p.o.a., zgodnie z którą dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do płacenia alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, wobec której egzekucja okazała się nieskuteczna, prowadzi do wniosku, że sama niska wysokość dochodów lub ich brak nie stanowią dostatecznej przesłanki do uznania sytuacji dłużnika za uzasadniającą umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.a. Wynika to z faktu, iż niezdolność do spłaty zobowiązań alimentacyjnych jest cechą charakterystyczną dla tej kategorii podmiotów, co oznacza, że przesłanka umorzenia musi zostać oceniona w sposób bardziej rygorystyczny i uwzględniać dodatkowe okoliczności wykraczające poza sam brak dochodu. Osoba ubiegająca się o umorzenie należności musi wykazać, że jej sytuacja w sposób szczególny odbiega od sytuacji innych dłużników alimentacyjnych (por. wyrok NSA z dnia 6 sierpnia 2024 r., sygn. I OSK 2010/23).
Analizując art. 30 ust. 2 u.p.o.a. oraz oceniając sytuację majątkową i rodzinną dłużnika, o której mowa w niniejszym przepisie, należy uwzględnić nie tylko jego bieżący stan, ale również potencjalne perspektywy poprawy tej sytuacji w przyszłości. Należy podkreślić, że mimo iż w postępowaniach dotyczących umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego organ działa w ramach uznania administracyjnego, to w toku postępowania administracyjnego ma obowiązek przeprowadzenia czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 7 k.p.a.), a dokonane ustalenia powinny być rzetelnie udokumentowane w aktach sprawy (art. 77 § l k.p.a.). Ponadto, zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., wydana decyzja powinna zawierać wyczerpujące uzasadnienie.
Fakt, iż decyzja podejmowana na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.a. posiada charakter uznaniowy, a organ nie jest zobowiązany do umorzenia należności nawet w sytuacji, gdy występują szczególnie uzasadnione przesłanki, nie czyni tej decyzji dowolną. W kontekście kontroli sądowoadministracyjnej, sąd ma za zadanie sprawdzić, czy organ dysponował kompletnym materiałem dowodowym, który stanowił podstawę dla wydanego rozstrzygnięcia, oraz czy przeprowadził wszechstronną ocenę wszystkich istotnych okoliczności faktycznych. Dodatkowo, decyzja administracyjna musi być sporządzona w sposób umożliwiający jednoznaczne ustalenie, dlaczego przyjęto właśnie takie, a nie inne stanowisko w sprawie.
Analiza zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji oraz zaskarżonej decyzji wskazuje, iż standardy te nie zostały w pełni zachowane w kontrolowanej sprawie. Przede wszystkim zauważyć należy, że organ - wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 7 k.p.a. - nie podjął wszystkich koniecznych czynności zmierzających do rzetelnego i wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, w tym nie uwzględnił interesu społecznego i słusznego interesu obywatela. Pomimo że posiadał narzędzia prawne i kompetencje do dogłębnego zbadania stanu faktycznego, czego wymagał złożony przez dłużnika wniosek o umorzenie należności, organ ograniczył się do wycinkowej analizy materiału dowodowego, nie zaś do ustalenia rzeczywistej sytuacji dochodowej i zdrowotnej strony.
W tym kontekście na plan pierwszy wysuwa się naruszenie art. 80 k.p.a., przejawiające się w arbitralnej i wybiórczej ocenie materiału dowodowego. W wydanej decyzji organ nie dokonał wnikliwej i wszechstronnej analizy stanu zdrowia Skarżącego, pomimo iż zgromadzone dowody jednoznacznie wskazują, że od wielu lat pozostaje on w leczeniu [...]. Ponadto posiada on orzeczenie lekarza orzecznika ZUS oraz decyzję o przyznaniu renty socjalnej z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, co potwierdza istnienie poważnych ograniczeń w zakresie jego zdolności do podejmowania zatrudnienia. Organ pominął istotne okoliczności wynikające z dokumentacji medycznej, w szczególności fakt, iż stan zdrowia Skarżącego od wielu lat nie ulega poprawie, co poddaje w wątpliwość realną możliwość podjęcia przez niego pracy zarobkowej w przyszłości. Mimo to bezzasadnie założono, że samo wydanie przez lekarza orzeczenia o czasowej niezdolności do pracy implikuje jej rychłą poprawę. Takie założenie przyjęto w oderwaniu od dotychczasowego przebiegu leczenia oraz bez dokonania rzetelnej oceny prawdopodobieństwa zmiany stanu zdrowia w świetle zgromadzonego materiału dowodowego. W szczególności Organ nie wyjaśnił w oparciu o jakie przesłanki uznał, że stwierdzane od lat [...] oraz [...] mogą ulec poprawie. Co istotne, organ nie uwzględnił również, że zamiast oczekiwanej poprawy Skarżący może w przyszłości uzyskać kolejne orzeczenie potwierdzające czasową niezdolność do pracy, co podważa zasadność przyjętej przez organ oceny.
W ocenie Sądu rzetelna i kompleksowa analiza materiału dowodowego prowadziłaby do wniosku, iż brak możliwości regulowania zobowiązań alimentacyjnych wynika z przyczyn niezależnych od Skarżącego i ma charakter trwały, a nie jedynie przejściowy. Wbrew twierdzeniom organu Skarżący nie zaprzestał spełniania obowiązku alimentacyjnego w sposób dowolny czy zawiniony, lecz uczynił to dopiero w następstwie utraty zdolności do pracy oraz wynikającego z tego braku dochodów, które wcześniej pozwalały mu na regulowanie należności alimentacyjnych.
Nieprawidłowości w ustaleniu stanu faktycznego potwierdza również naruszenie art. 7 w związku z art. 77 k.p.a. Przyjmując założenie, iż dłużnik dysponuje realną możliwością spłaty zobowiązania wobec funduszu Alimentacyjnego, organ ponownie pominął obiektywne okoliczności wskazujące na brak takiej perspektywy, w szczególności jego całkowitą i utrzymującą się od lat niezdolność do pracy. Z ustaleń akt sprawy jednoznacznie wynika bowiem, że T. K. nie posiada środków na uregulowanie zadłużenia i brak jest realnych widoków na to, by w przyszłości mógł on podjąć pracę zarobkową. W decyzji zaakcentowano, iż sytuacja dłużnika nie jest wyjątkowa, lecz pominięto, że w tym konkretnym przypadku niezdolność do podjęcia zatrudnienia pozostaje trwała i okoliczność ta wynika ze stanu zdrowia Skarżącego, a nie z czynnika zależnego od samego dłużnika.
Należy także odnotować, że kolejne uchybienie proceduralne pozostaje w związku z art. 79a k.p.a., zgodnie z którym organ obowiązany był poinformować stronę o niespełnieniu przesłanek leżących po
jej stronie, mogących skutkować wydaniem decyzji niekorzystnej. Z akt sprawy nie wynika, aby organ administracji właściwie pouczył dłużnika o konieczności uzupełnienia materiału dowodowego, w szczególności poprzez przedłożenie informacji od komornika sądowego bądź innych dokumentów potwierdzających jego sytuacje majątkową. W konsekwencji skarżący został pozbawiony możliwości skutecznego przeciwdziałania ewentualnym brakom w postępowaniu, co w świetle przepisów art. 7 i art. 10 § l k.p.a. stanowi naruszenie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu oraz godzi w jej słuszny interes.
Konsekwencją powyższych błędów jest również naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Przepis ten, jako wyjątek od zasady zwrotu świadczeń, nakazuje uwzględniać sytuację rodzinną i dochodową dłużnika w sposób wnikliwy i kompletny. W omawianej sprawie organ nie zastosował wykładni tej normy uwzględniającej specyfikę całkowitej niezdolności do pracy dłużnika. Pominął również fakt, że przerwanie ciągłości regulowania należności alimentacyjnych nastąpiło dopiero wtedy, gdy skarżący utracił faktyczną możliwość uzyskiwania wynagrodzenia pozwalającego na uiszczanie alimentów. Tymczasem taka okoliczność może - w świetle zasady proporcjonalności i uznania administracyjnego - uzasadniać rozważenie umorzenia należności w znacznie szerszym zakresie niż to, co przewidziano w zaskarżonej decyzji.
Już sama ta okoliczność, tj. nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego i rozbieżność pomiędzy rzeczywistymi warunkami zdrowotno-dochodowymi dłużnika a treścią uzasadnienia decyzji, uzasadnia uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia z uwagi na istotne naruszenie przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § l, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.). Powyższe braki mają charakter na tyle istotny, że niweczą możliwość rzetelnej oceny zasadności żądania strony i wykluczają stwierdzenie, iż organ w sposób wyczerpujący wyjaśnił, dlaczego w ramach uznania administracyjnego odmówił dłużnikowi alimentacyjnemu umorzenia należności w stopniu odpowiadającym jego faktycznym potrzebom i możliwościom.
Wszystkie wskazane powyżej uchybienia oraz błędy w ocenie materiału dowodowego, a także niespójności w treści decyzji, skutkowały koniecznością uchylenia rozstrzygnięć organów obu instancji na podstawie art. 145 § l pkt l lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ powinien uwzględnić przedstawione wcześniej zastrzeżenia oraz dokonać rzetelnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. W szczególności powinien przeanalizować, czy stan zdrowia Skarżącego nie wskazuje na trwałą i nieodwracalną niezdolność do poprawy w przyszłości, co mogłoby uzasadniać całkowite umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, łącznie z odsetkami. Po ponownej analizie sprawy organ zobowiązany będzie do wydania rozstrzygnięcia, które zostanie należycie uzasadnione i oparte na wszechstronnej ocenie okoliczności faktycznych.