III SA/Kr 1730/23

III SA/Kr 1730/23 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2024-02-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-11-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Elżbieta Czarny-Drożdżejko /przewodniczący sprawozdawca/
Ewelina Dziuban
Katarzyna Marasek-Zybura
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
Art. 145 par. 1  pkt 1  lit. a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
Art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) Sędziowie: WSA Katarzyna Marasek-Zybura Asesor WSA Ewelina Dziuban po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 28 lutego 2024 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 22 września 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/826/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącego kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 22 września 2023 r. nr SKO.Śr/4111/826/223 działając na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1, art. 24 ust. 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej jako: "u.ś.r.") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 775) i, po rozpatrzeniu odwołania P. M. (dalej: "skarżący") utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy S. z dnia 12 czerwca 2023 r., nr GOPS.5031.11.023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą M. M.
Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
W dniu 23 lutego 2023 r. skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą, legitymującą się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w C. z dnia 21 WRZEŚNIA 2018 r. nr [...], zgodnie z którym została uznana za trwale niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji.
Kolejno orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 10 września 2003 r. nr [...], siostra skarżącego została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, ze stwierdzeniem, że niepełnosprawność istnieje od 4 roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 18 lipca 2003 r.
Po rozpoznaniu wniosku, Wójt Gminy S., decyzją z 22 września 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/826/2023 odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że skarżący wraz z matką sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym rodzeństwem, jednakże nie zostało wykazane, że rezygnacja z zatrudnienia jest związana z koniecznością sprawowania opieki nad siostrą. Dodatkowo podniósł, że brak jest możliwości przyznania świadczenia z uwagi na fakt, że w pierwszej kolejności do opieki zobowiązana jest matka skarżącego, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji podkreślił, że ma świadomość trudnej sytuacji życiowej rodziny skarżącego, gdzie jest dwoje niepełnosprawnych, nad którymi nie jest w stanie samotnie sprawować opieki matka skarżącego. Jednak wobec jednoznacznego brzmienia przepisu art. 17 ust. 1 a u.ś.r. oraz uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22 brak było podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie wniósł skarżący. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędne uznanie, że skarżący jako brat osoby niepełnosprawnej nie jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego. Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Opisaną we wstępie decyzją SKO w Krakowie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.
W swoich rozważaniach Kolegium, doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja odpowiada prawu, bowiem w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad siostrą.
Jak wynika z materiału dowodowego, siostra skarżącego jest osobą niepełnosprawną, a niepełnosprawność ta datuje się odkąd skończyła cztery lata. Opiekę nad nią, jak również nad jej niepełnosprawnym bratem sprawowała matka. Jednakże opieka ta z biegiem czasu stała się bardzo obciążająca i ponad siły jednej osoby. Dlatego też w opiece pomagał najpierw brat skarżącego, jednakże z uwagi na podjęcie pracy w styczniu 2023 r. zrezygnował ze sprawowania opieki i wyprowadził się.
Skarżący deklaruje sprawowanie opieki nad niepełnosprawną siostrą w miejsce brata, który zrezygnował ze świadczenia pielęgnacyjnego i ze sprawowania opieki nad siostrą.
Z dokumentów wynika, że skarżący mieszka wraz z matką i niepełnosprawnym rodzeństwem.
Nadto Kolegium, podkreśliło, że skarżący, zrezygnował z prowadzenia działalności gospodarczej w 2022 r. i obecnie jest zarejestrowany w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Rozpoczęcie działalności jest datowane na dzień 24 sierpnia 2017 r.
W ocenie organu odwoławczego, z argumentacji skarżącego i zebranych w toku postępowania dokumentów wynika, że niepodejmowanie przez skarżącego zatrudnienia związane było z okolicznościami życiowymi.
Jak wynika z dokumentacji, co słusznie podkreślił również organ I instancji skarżący zawiesił działalność gospodarczą (w postaci szeroko rozumianych robót budowlanych) w lutym 2022 r. Tymczasem opiekujący się brat skarżącego zrezygnował ze sprawowania opieki w styczniu 2023 r., a więc rok po rezygnacji z prowadzenia działalności gospodarczej przez skarżącego. Nie można więc powiedzieć, że rezygnacja ta miała związek ze sprawowaniem opieki.
Konieczność zapewnienia pomocy siostrze to jedno, a kwestia braku zatrudnienia to drugie. Jedno z drugim nie ma związku, a występuje niejako "przy okazji" - skoro skarżący i tak nie jest zatrudniony, to opiekuje się siostrą i oczekuje w związku z tym przyznania świadczenia.
Dodatkowo Kolegium zwróciło, że oprócz skarżącego, zobowiązanymi do alimentacji są również siostra i brat, zgodnie z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego. W sytuacji, w której osoby zobowiązane do alimentacji z różnych przyczyn nie świadczą opieki nad osobą jej wymagającą, mogą swój obowiązek alimentacyjny realizować nie poprzez starania osobiste, a poprzez przykładowo opłacenie osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni.
W ocenie Kolegium, zebrany materiał dowodowy był w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że niepodjęcie zatrudnienia jest wyborem skarżącego, nie zaś koniecznością. Stąd też w ocenie Kolegium w żaden sposób nie można przyjąć, że niepodejmowanie zatrudnienia, czy też zaprzestanie działań zarobkowych, mogłoby świadczyć o istnieniu związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki.
Na powyższą decyzję skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenia prawa materialnego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego oraz w sprawie nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną
Mając powyższy zarzut na uwadze, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 22 września 2023 r., a także poprzedzającej ją decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy S. z dnia 12 czerwca 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad siostrą M. M., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Należy także wskazać, że stosownie do art. 134 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. p.p.s.a.
Przedmiotowa sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.
Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020.111 ze zm., dalej będzie stosowany skrót u.ś.r.). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).
Przyczyną odmowy przyznania świadczenia przez organ I instancji był fakt istnienia osoby nie legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, która była w wyższym stopniu zobowiązana do alimentacji niż skarżący. Z kolei organ II instancji utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy z uwagi na fakt, że skarżący nie zawiesił prowadzenia działalności gospodarczej bezpośrednio przed podjęciem się opieki nad niepełnosprawną siostrą oraz że posiada rodzeństwo, które również jest zobligowane do opieki nad niepełnosprawną siostrą.
W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną siostrą legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności zgodnie, z którym została na stałe zaliczona do osób ze znaczny stopniem niepełnosprawności. Jako symbol wskazano 10-N. Stopień ten istnieje od 4 roku życia. Siostra skarżącego cierpi na zwyrodnienie centralnego układu nerwowego, co łączy się z niepełnosprawnością zarówno fizyczna, jak i intelektualną. Siostra skarżącego porusza się przy pomocy wózka inwalidzkiego.
Z wywiadu środowiskowego wynika, że stan zdrowia siostry skarżącego pogarsza się: nie kontroluje potrzeb fizjologicznych, jest pampersowana, nasilają się problemy ortopedyczne. Skarżący musi nawet pomagać jej przy zmianie pozycji ciała (obracać z boku na bok). Istotne jest również, że w miejscowości w której mieszkają nie ma transportu publicznego. Występują więc problemy z dotarciem do lekarza, czy na rehabilitację.
Opieka nad niepełnosprawną siostrą obejmuje wymiana pampersów 3 razy dziennie, czynności higieniczne (kąpiel) – skarżący musi ją podnieść z wózka inwalidzkiego i włożyć pod prysznic, podawanie leków, karmienie, przygotowanie ubrania i ubieranie, wykonywanie czynności porządkowych, załatwianie spraw urzędowych, zawożenie do lekarza, na rehabilitację, wyprowadzanie na spacer.
Oprócz niepełnosprawnej siostry skarżącego w domu mieszka również jego niepełnosprawny w stopniu znacznym brat, którym opiekuje się matka S. M. Cierpi on na tę sama chorobę co siostra skarżącego, porusza się przy pomocy wózka inwalidzkiego, ma 180 cm. wzrostu i wazy ok. 100 kg. Opiekę nad nim sprawuje matka – S. M., która pobiera z tego tytułu świadczenie pielęgnacyjne. Problemy zdrowotne oraz opiekuńcze są identyczne jak w odniesieniu do siostry skarżącego.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).
W przedmiotowej sprawie skarżący spełnił tę przesłankę, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawną siostrą opieki wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia. Należy podkreślić w niniejszej sprawie, że siostra skarżącego wymaga nieustannej opieki, która absolutnie uniemożliwiała podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu. Wiąże się to także z zamieszkiwanie w miejscowości, w której występują problemy z transportem. Każda więc wizyta u lekarza, czy na rehabilitacji, a nawet zrobienie zakupów wymaga poświęcenia znacznej ilości czasu. Siostra skarżącego nie kontroluje potrzeb fizjologicznych, wymaga pomocy nawet przy zmianie pozycji ciała z boku na bok, stąd też występuje potrzeba ciągłego czuwania nad nią.
Należy przy tym wskazać, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie ma charakteru automatycznego w związku z uzyskaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotne jest bowiem, aby zakres opieki sprawowanej przez skarżącą w związku z orzeczoną niepełnosprawnością wykluczał możliwość podjęcia zatrudnienia, a więc innymi słowy, udowodnienie, że osoba podopieczna nie może pozostać sama w domu z uwagi na jej stan zdrowia. Orzeczenie o niepełnosprawności jest natomiast jedynie jedną z licznych przesłanek mających znaczenie dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z 27.10.2023 r., I OSK 1957/21, LEX nr 3636233) wskazuje się, że nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził jednak charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowana opieka powinna zaś być odpowiednia do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki), rozróżnione i zdefiniowane zostały w art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. 2021.573 z późn. zm.), dalej jako "u.r.z.s.". Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym, a o tym jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności rozstrzyga brzmienie przepisów ww. ustawy (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.r.z.s. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Skutki naruszenia sprawności organizmu osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności oznaczają całkowitą zależność osoby od otoczenia. Zakres sprawowanej opieki nad taką osobą oznacza pielęgnację dotyczącą higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. 2021.857).
Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, pomimo że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest faktem instytucjonalnym, to jednak nadal nie mamy w tym przypadku do czynienia z automatycznym skutkiem w postaci konieczności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ciągle ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1655/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 7.12.2023 r., I OSK 2035/22, LEX nr 3645555) opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22). Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob.m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 20223 r., sygn. akt I OSK 1661/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W niemniejszej sprawie skarżący wykazał, że zakres sprawowanej opieki nad siostrą wyklucza możliwość podjęcia przez niego zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu.
Należy bowiem pamiętać, że siostra skarżącego ma matkę, która jest w wyższym stopniu zobligowana do alimentacji, a więc i do opieki nad nią niż skarżący. Zgodnie uchwałą NSA z 14.11.2022 r. (I OPS 2/22, ONSAiWSA 2023, nr 1, poz. 2) warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Sąd podziela pogląd wyrażony we wskazanej uchwale, z tym, że w niniejszej sprawie nie ma ona zastosowania. Skoro bowiem matka podopiecznej skarżącego zajmuje się już opieką nad drugim swoim dzieckiem (bratem skarżącego) i pobiera z tego tytułu świadczenie pielęgnacyjnego należy ja wykluczyć z grona osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, a więc potraktować tak, jakby jej nie było. Stąd skarżący pozostaje najbliżej spokrewnioną ze swoją siostrą osoba, która jest zobligowana alimentacyjnie, a także uprawniona do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Należy ponadto zauważyć, że w rozpatrywanej sprawie skarżący ma jeszcze rodzeństwo: brata T. M. i siostrę B. W.
W ostatnich wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 30 stycznia 2024r., I OSK 781/22, wyrok NSA z 28 grudnia 2023r., I OSK 2083/22) wyraźnie wypowiedziano się w kwestii możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji istnienia kilku osób równolegle obciążonych częściowym obowiązkiem alimentacyjnym. Podkreślono, że zarówno osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne, jak i jej rodzeństwo należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie, a jednocześnie uprawnionych do złożenia takiego wniosku. Z kolei art. 17 ust. 1 u.ś.r nie zawiera wskazania, która z takich osób powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. Powyższe wskazuje, że brak jest podstaw uzasadniania odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego normami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającymi obowiązek alimentacyjny, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby podlegającej opiece. Decyzję która z nich złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostawić trzeba tym właśnie osobom. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, a nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Z kolei kwestia niepodejmowania wcześniej przez skarżącego zatrudnienia (zawieszenie działalności gospodarczej rok przed podjęciem się opieki nad siostrą) bezpośrednio przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a więc brak aktywności zawodowej, nie może być uznane za rozstrzygający o braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką, a niemożnością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ocena bowiem niepodejmowania zatrudnienia powinna być dokonywana w czasie występowania z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wprowadza żadnych ram czasowych, co do wykazania niepodejmowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie. Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 maja 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 190/21). Brak aktywności zawodowej sam w sobie nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 27 maja 2021 r. III SA/Gd 145/21). Skarżąca wskazała, że nie podejmuje zatrudnienia ze względu na opiekę nad matką. Skarżąca natomiast może obiektywnie zatrudnienie podjąć w każdym momencie. Sprawowanie opieki stanowi więc dla niej przeszkodę w podejmowaniu zatrudnienia (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 31 maja 2021 r., III SA/Kr 802/20).
Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela przy tym poglądu Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego w wyroku z 18 maja 2021 r. (I OSK 275/21, LEX nr 3279929), iż prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Gdyby bowiem zaakceptować powyższy pogląd przesłanka nie podejmowania zatrudniania wyrażona w art. 17 ust. 1 u.ś.r. byłaby pozbawiona desygnatów. Z kolei proces interpretacji nie można doprowadzić do tego, że część normy nie będzie miała żadnego znaczenia prawnego i będzie miała charakter pusty. Co więcej, wymaganie od osoby występującej z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wcześniejszego zatrudnienia i rezygnacji z niego właśnie celem sprawowania opieki, doprowadziłoby do sytuacji, że takie osoby podejmowałyby miesięczne zatrudnienie, tylko po to, aby zaraz wypowiedzieć umowę o pracę z uwagi na niemożność pogodzenia zatrudnienia z koniecznością sprawowania opieki. Stąd w licznych orzeczeniach podkreśla się, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie wymaga, by skarżąca zrezygnowała z pracy zarobkowej, lecz wystarczy, by jej nie podjęła z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 12 października 2021 r., I OSK 493/21, LEX nr 3336366). Także Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział się, iż również status osoby bezrobotnej z prawem do zasiłku dla bezrobotnych, czy też bez, nie ma jakiegokolwiek wpływu na możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, natomiast przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ma wpływ na status danej osoby jako osoby bezrobotnej (Wyrok NSA z 23 lutego 2022 r., I OSK 1144/21, LEX nr 3333856).
Mając powyższe na uwadze Sąd, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, uchylił wydane w sprawie decyzje organów obu instancji.
Sąd orzekł o kosztach na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.).