I OSK 1525/24

I OSK 1525/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-06-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-16
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Maria Grzymisławska-Cybulska /sprawozdawca/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Gd 1161/23 - Wyrok WSA w Gdańsku z 2024-04-11
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Gd 1161/23 w sprawie ze skargi G. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 25 października 2023 r., nr SKO Gd/4106/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy R. z dnia 2 czerwca 2023 r. nr GOPS.525.610.169.2023.KW; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz G. A. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Gd 1161/23 oddalił skargę G.A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z 25 października 2023 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Kluczową przyczyną oddalenia skargi było ustalenie, że skarżący nie spełnił przesłanki związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, co jest warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Sąd pierwszej instancji uznał, że mimo licznych schorzeń ojca, zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie jest na tyle absorbujący, aby całkowicie uniemożliwiał skarżącemu podjęcie pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze godzin. Z analizy przedstawionych faktów wynikało, że ojciec skarżącego jest w miarę samodzielny, zdolny do wykonywania podstawowych czynności życiowych, takich jak samodzielne spożywanie posiłków, korzystanie z toalety czy poruszanie się po domu. Czynności opiekuńcze świadczone przez skarżącego sprowadzały się głównie do pomocy w przygotowaniu posiłków, podawaniu leków, czynnościach higienicznych oraz prowadzeniu gospodarstwa domowego, które zdaniem sądu można było pogodzić z aktywnością zawodową. W ocenie Sądu pierwszej instancji opieka nie miała charakteru stałej i nieustannej obecności, która wykluczałaby możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Skargę kasacyjną od wyroku wywiódł G.A. zarzucając Sądowi pierwszej instancji:
1. naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że syn niepełnosprawnego J.A. nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczny nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia,
2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw art. 6 k.pa., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a. art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 24.03.2020 r., że niepełnosprawny J.A., pomimo stwierdzonej niezdolności do samodzielnej egzystencji nie wymaga stałej opieki syna.
Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego w całości wyroku i uwzględnienie w całości złożonej skargi, rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku. Wniesiono o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2024, poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę wyłącznie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Analiza przywołanych w niniejszej sprawie podstaw skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że złożona skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zasadnie skarga kasacyjna zarzuca naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023, poz. 390 - dalej: u.ś.r.). Trafnie, skarżący kasacyjnie zarzucił, że Sąd pierwszej instancji, podobnie jak organy administracji obu instancji, błędnie uznał, iż zakres opieki wymaganej przez niepełnosprawnego ojca nie wyklucza podjęcia przez skarżącego zatrudnienia, a tym samym nie uprawnia go do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki. Kluczowe jest tutaj istnienie bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją (lub niepodejmowaniem) zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki.
W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji oraz organy akcentowały, że ojciec skarżącego w pewnym stopniu zachował samodzielność w podstawowych czynnościach życiowych (samodzielne spożywanie posiłków, korzystanie z toalety, poruszanie się po mieszkaniu). Na tej podstawie wywiedziono, że zakres czynności opiekuńczych świadczonych przez skarżącego nie jest na tyle absorbujący, aby uniemożliwiał podjęcie pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu. Taka ocena jest jednak zbyt wąska i powierzchowna, pomijająca szereg istotnych okoliczności faktycznych oraz specyfikę schorzeń osoby wymagającej opieki. Jak wynika z akt sprawy, ojciec skarżącego, J.A., cierpi na otępienie nieokreślone, zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane paleniem tytoniu, upośledzenie słuchu, nadciśnienie, chorobę niedokrwienną serca, następstwa chorób naczyń mózgowych, miażdżycę, przewlekłe choroby płuc, zapalenie żołądka i dwunastnicy, zespoły po zabiegach chirurgicznych żołądka, zwyrodnienie wielostawowe, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, nabyty brak nerki. Ponadto, w 2012 roku przeszedł udar niedokrwienny prawej półkuli mózgu, a przebieg jego schorzeń jest postępujący i nierokujący na wyleczenie. Orzeczeniem ZUS z dnia 21 kwietnia 2022 r. stwierdzono jego niezdolność do samodzielnej egzystencji.
Wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji, ocena konieczności stałej lub długotrwałej opieki nie może ograniczać się wyłącznie do zdolności fizycznych podopiecznego. Jak słusznie zauważono w skardze kasacyjnej, opieka nad osobą z zaburzeniami psychicznymi, otępieniem i zmiennym nastrojem, nawet jeśli jest ona częściowo mobilna, może być znacznie bardziej wymagająca i absorbująca niż opieka nad osobą leżącą. Charakter choroby, brak przewidywalności w wystąpieniu i nasileniu objawów, a także ryzyko nagłego pogorszenia stanu zdrowia (np. w związku z chorobami krążenia czy następstwami udaru) wymuszają na opiekunie stałą dyspozycyjność i gotowość do interwencji, zarówno w dzień, jak i w nocy. Fakt, że ojciec pozostawiony sam nie jest w stanie wezwać pomocy, dodatkowo podkreśla tę potrzebę. Skarżący kasacyjnie trafnie wskazał, że pojęcie "stałej" opieki nie oznacza nieprzerwanego wykonywania czynności przez 24 godziny na dobę, lecz trwałą i ciągłą obecność (dyspozycyjność), która umożliwia podopiecznemu zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych i gwarantuje bezpieczeństwo. W przypadku ojca skarżącego, jego liczne schorzenia, w tym zaburzenia psychiczne, powodują, że opieka wykracza poza zwykłe czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego i wymaga ciągłego czuwania, dbałości o dobrostan psychiczny i fizyczny, co znacząco ogranicza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Zasadnie w tej sytuacji skarga kasacyjna zarzuca również naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023, poz. 775 – dalej: k.p.a.), art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a.
Sąd pierwszej instancji, oddalając skargę, w istocie zaakceptował błędną ocenę materiału dowodowego dokonaną przez organy administracji. Pomimo szczegółowych ustaleń co do schorzeń J.A., nie wyciągnięto z nich adekwatnych wniosków co do rzeczywistego zakresu i intensywności wymaganej opieki. Sąd pierwszej instancji nie ocenił specyfiki objawów otępienia i zaburzeń psychicznych ojca skarżącego w kontekście realnej kondycji i sprawności samego skarżącego, który w przeszłości chorował na nowotwór i w okresie od 1 marca 2014 r. do 31 lipca 2019 r. legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, pobierając zasiłek pielęgnacyjny. Ta okoliczność ma istotne znaczenie dla oceny realnych możliwości podjęcia przez niego pracy zarobkowej i z uwzględnieniem pełnego kontekstu tej sprawy należało ją zbadać. Osoba, która sama borykała się z poważnymi problemami zdrowotnymi, może mieć ograniczone możliwości fizyczne i psychiczne do podjęcia intensywnej pracy zarobkowej, zwłaszcza w połączeniu z wymagającą opieką nad ciężko chorym rodzicem. Prawidłowa ocena materiału dowodowego wymagała uwzględnienia nie tylko faktycznie wykonywanych czynności opiekuńczych, ale także stanu zdrowia i ogólnej kondycji psychofizycznej zarówno osoby wymagającej opieki, jak i samego opiekuna. Organy, a w ślad za nimi Sąd pierwszej, w sposób nieuprawniony deprecjonowały zakres i charakter opieki świadczonej przez skarżącego. Skoro orzeczeniem lekarza orzecznika stwierdzono niezdolność ojca skarżącego do samodzielnej egzystencji, a zatem konieczność stałej lub długotrwałej opieki, to organy i Sąd pierwszej instancji miały obowiązek dogłębnie przeanalizować, czy w realiach tej konkretnej sprawy możliwe jest pogodzenie tej opieki z jakąkolwiek pracą zarobkową, biorąc pod uwagę stan obu stron. Brak takiej kompleksowej oceny stanowi rażące naruszenie zasad postępowania administracyjnego, zwłaszcza zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) oraz zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa (art. 8 k.p.a.).
Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i - uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona - skorzystał z możliwości przewidzianej w art. 188 p.p.s.a., rozpoznając skargę. Wobec tego, wydane w sprawie decyzje organu I i II instancji podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.
Rozpoznając sprawę ponownie, organ weźmie pod uwagę wykładnię przepisów prawa materialnego przedstawioną w uzasadnieniu niniejszego wyroku.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 2 wyroku w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 209 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935 ze zm.).