III SA/Kr 1697/23

III SA/Kr 1697/23 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2024-03-19
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-11-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Ewa Michna /przewodniczący/
Janusz Kasprzycki /sprawozdawca/
Tadeusz Kiełkowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2090/24 - Wyrok NSA z 2025-11-05
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
Art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
Art. 7, 77  par. 1, 80 i 107  par. 3  oraz art. 138 par. 1  pkt 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
Art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie: WSA Janusz Kasprzycki (spr.) WSA Tadeusz Kiełkowski po rozpoznaniu w dniu 19 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 25 sierpnia 2023 r., znak: SKO-NP.-4115-220/23, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną przez M. B., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 25 sierpnia 2023 r., znak: SKO-NP.-4115-220/23, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. . 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy N. z dnia 5 maja 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej przyznania prawa do świadczenia w związku z opieka nad matką M. S.
Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Decyzją z dnia 5 maja 2023 r., znak: SR.5211.16.22-23.2023.D, Wójt Gminy N. odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.
W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w dniu 23 marca 2023 r. skarżąca zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Do wniosku dołączyła orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 10 października 2019 r., z którego wynika, że matka skarżącej została uznana za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, a niezdolność ta istniała od 1 października 2019 r., co w rozumieniu ustawy oznacza, że legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Organ ustalił, że skarżąca od 2017 r. nie podejmuje zatrudnienia, nie pracuje zawodowo, faktycznie sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką i obecnie z tego tytułu jest uprawniona do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Nadto, jest jeszcze jedna osoba zobowiązana do zapewnienia opieki nad matką skarżącej w tym samym stopniu co skarżąca, jednakże tej pomocy nie może udzielić ponieważ nie utrzymuje kontaktów z matką i nieznany jest jej adres zamieszkania, ani sytuacja finansowa.
Zdaniem organu w niniejszej sprawie nie został jednak spełniony warunek, o którym mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ niepełnosprawność u matki skarżącej nie powstała w okresie wskazanym w tym przepisie. Nadto, organ stwierdził, że skarżąca jest uprawniona do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu sparowanej opieki nad matką, co z kolei stanowi negatywną przesłankę przewidzianą w art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Od powyższej decyzji odwołanie wniosła skarżąca.
Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Kolegium powołało treść przepisów art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wskazał, że z materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej legitymuje się Orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 31 października 2019 r. stwierdzającym, iż jest ona całkowicie niezdolna do samodzielnej egzystencji, a niezdolność ta istniała już w dniu w 1 października 2019 r., co w świetle art. 3 pkt 21 lit. e ustawy oznacza, że legitymuje się ona znacznym stopniem niepełnosprawności.
Kolegium zauważyło, że podstawę odmowy przyznania odwołującej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku opieką nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowił przepis art. 17 ust. 1 b ww. ustawy, który w związku z wejściem w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego został uznany za niezgodny z Konstytucją. Zatem, zdaniem Kolegium w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przez organ pomocowy art. 17 ust. 1b cytowanej ustawy o świadczeniach rodzinnych. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 orzekł bowiem, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W konsekwencji powyższego wyroku, organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną, co wynika z podstawowych zasad krajowego porządku prawnego.
Kolegium podniosło, że okoliczność, iż niepełnosprawność u matki skarżącej powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego art. 17 ust. 1b ustawy, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W sprawie niniejszej ustaleniu podlega także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie.
Mając na uwadze powyższe Kolegium ustaliło, że matka skarżącej jest osobą w wieku 84 lat, zamieszkuje wspólnie ze skarżącą, była leczona z powodu raka pęcherza moczowego, występują u niej zaburzenia równowagi, stany lękowe
i depresyjne, ma objawy wczesnej choroby Parkinsona. Ma problemy z poruszaniem się, nie porusza się samodzielnie, córka pomaga jej przy przemieszczaniu się po mieszkaniu, nie wychodzi z domu. Ze względu na stan zdrowia nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji, wymaga opieki i pomocy w codziennym funkcjonowaniu której udziela jej skarżąca. Obecnie opieka sprowadza się do nadzoru zażywania leków, przygotowania posiłków, utrzymania higieny osobistej, wykupowaniu leków, prowadzeniu szeroko rozumianego gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, zakupy) zawożeniu do lekarza, pozostawaniu do dyspozycji (matki).
Zakres wymienionych wyżej czynności ustalonych na podstawie wywiadu środowiskowego jest tożsamy z czynnościami wymienionymi w oświadczeniu matki skarżącej z dnia 12 kwietnia 2023 r., która podała, że skarżąca pozostaje cały czas do jej dyspozycji, zawozi ja do lekarza, w razie potrzeby wykupuje leki i wykonuje czynności opiekuńcze, gotuje posiłki prowadzi gospodarstwo domowe.
Z kolei w dniu 12 kwietnia 2023 r. skarżąca oświadczyła, że w 2017 r. zrezygnowała z pracy zarobkowej ze względu na opiekę nad matką, która wymaga stałej opieki i nadzoru. Skarżąca kontroluje zażywanie leków przez matkę, gotuje, pierze, sprząta. Matka skarżącej nie porusza się samodzielnie, nie wychodzi z domu, a po domu porusza się jednie przy jej pomocy. Skarżąca pozostaje do dyspozycji matki nie zostawia jej samej i z tego powodu nie jest w stanie podjąć żadnej pracy. Nadto podała, że w miejscu jej zamieszkania nie ma innych osób zobowiązanych do opieki i alimentacji matki.
Kolegium wyjaśniło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna.
Z normy art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
Kolegium dodało, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest wykonywanie opieki przez osobę obciążoną wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. W niniejszej sprawie, oprócz skarżącej są jeszcze inne osoby obciążone - w tym samym stopniu ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej matki. Ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i osoby te powinny się stosownie podzielić wykonywaniem tego obowiązku tak, aby nie była nim obciążona tylko jedna z nich.
Kolegium nie zakwestionowało faktu, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która niewątpliwie ze względu na wiek i stan zdrowia opieki tej wymaga. Jednak biorąc pod uwagę zakres wykonywanych czynności przez skarżącą, okoliczność, że jest jeszcze jedna osoba zobowiązana do współuczestniczenia w opiece nad niepełnosprawną matką, jak również możliwość uzyskania pomocy w opiece w postaci usług opiekuńczych Kolegium przyjęło, że w niniejszej sprawie istniej możliwość takiego zorganizowania opieki, aby skarżąca mogła podjąć zatrudnienie lub inną pracę zarobkową choćby w ograniczonym zakresie.
Zdaniem Kolegium takie jak: przygotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, dbanie o regularność zażywania lekarstw, robienie zakupów czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującego. Opisane wyżej czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Pewne czynności związane z "prowadzeniem domu", tj. robienie zakupów, pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków – skarżąca wykonuje nie tylko specjalnie dla matki, ale również i dla siebie chociażby z racji wspólnego zamieszkania.
Ponadto w niniejszej sprawie, oprócz skarżącej jest jeszcze jej brat obciążony - w tym samym stopniu, co skarżąca ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej matki. Organ podniósł przy tym, że zamieszkiwanie osoby zobowiązanej do zapewnienia opieki niepełnosprawnemu rodzicowi w innej miejscowości niż rodzic nie zwalnia jej z obowiązku alimentacji. Opiekę tę można bowiem zapewnić w sposób pośredni poprzez opłacenie osób, które opiekę tę będą za nich świadczyć. Nadto z akt nie wynika aby skarżąca podjęła jakiekolwiek działania mające na celu ustalenie miejsce pobytu brata i zobowiązania go do współudziału w opiece nad matką w sposób bezpośredni lub pośredni. Z uwagi na to, że to na dzieciach niepełnosprawnej w pierwszej kolejności ciąży obowiązek zapewniania jej pomocy i opieki, a z akt nie wynika by w stanie faktycznym istniały obiektywne okoliczności (niepełnosprawność w stopniu znacznym .trudna sytuacja finansowa) uniemożlwiające im wspólne zabezpieczenie organ uznał, że na chwilę obecną w sprawie nie zachodzą okoliczności uzgadniające przyznanie wnioskowanego świadczenia.
W ocenie Kolegium przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego. Przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach wymagające opieki. W rezultacie odbywałby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła organowi naruszenie przepisów:
- art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednemu z nich pomimo spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek,
- art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad matką podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje,
- art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez córkę osoby wymagającej opieki, pomimo posiadania innych dzieci, skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.
Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem pełnomocnika skarżącej, zawartym w skardze i postanowieniami art. 119 pkt 2 P.p.s.a.
Skarga ta nie zasługiwała jednakże na uwzględnienie.
Przeprowadzona bowiem w niniejszej sprawie kontrola według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niej decyzji nie wykazała, by tkwiły w nich wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.
Sąd nie dopatrzył się też takich naruszeń przepisów postępowania, ani przepisów prawa materialnego, które skutkowałyby uchyleniem kontrolowanych decyzji.
Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie
lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – córka (skarżąca), a opieka sprawowana jest nad jej matką, legitymującą się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 10 października 2019 r., z którego wynika, że matka skarżącej została uznana za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, a niezdolność ta istniała od 1 października 2019 r., co w rozumieniu ustawy oznacza, iż legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zdaniem Sądu w okolicznościach stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu mogło
jednak skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 752, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.) i utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Zgodzić się bowiem w pełni należy ze stanowiskiem organów obydwu instancji, że istnienie bowiem osób zobowiązanych do alimentacji wobec członków rodziny ma znaczenie dla kwestii istnienia bądź nie, związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem jakiejkolwiek pracy lub innego zatrudnienia a koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Ważna, jest też kolejność osób zobowiązanych do alimentacji. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, zwanej dalej w skrócie - k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala zatem kolejność zobowiązanych. W związku z tym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).
Skoro nie budzą wątpliwości ustalenia organów administrujących, że wymagająca opieki – oprócz skarżącej - posiada jeszcze jedno dorosłe dziecko – brata skarżącej - który nie jest w stanie zająć się chorą matką, to winien on wspomóc skarżącą w opiece nad nią.
Zasadnie wobec tego podniosło Kolegium, że w świetle treści § 2 art. 135 k.r.o., wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o. osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.
Trafnie więc argumentuje Kolegium, że okoliczności związane z brakiem utrzymywania kontaktu z bratem, niewiedzą gdzie on przebywa i jaka jest jego sytuacja materialna, nie można uznać za okoliczności o charakterze obiektywnym, które pozwoliłyby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego.
Nie można zatem tracić z pola widzenia tego, że okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc społeczna ma bowiem charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22 czy z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, opubl. w CBOSA). Zasadnie więc podnosi Kolegium, ze regulacje prawne umożliwiają możliwość wyegzekwowania od dzieci zobowiązania do współuczestnictwa w opiece. Z akt nie wynika, aby w tym zakresie skarżąca podjęła jakiekolwiek działania.
Podkreślić zatem należy że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica.
Wprawdzie co do zasady obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego, ale nic nie stało na przeszkodzie, by to skarżący przedstawił dowody na okoliczności z których wywodzi swoje prawo do przedmiotowego świadczenia, w szczególności, że jest inicjatorem postępowania przed organami domagając się od nich władczego objawu woli w tym przedmiocie. Wobec tego zgodzić się należało ze stanowiskiem Kolegium, wynikającym z prawidłowo dokonanej oceny zgromadzonego w sposób wystarczający dla podjęcia rozstrzygnięcia co do istoty sprawy materiału dowodowego, że skarżąca nie wykazała, w sposób nie budzący wątpliwości aby brat nie był w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki poprzez finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżąca nie był w stanie uzyskać od brata, zwrotu przypadającej na nie części świadczeń alimentacyjnych, w sytuacji gdyby istotnie spełnił je wobec matki w części obciążającej rodzeństwo, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o. Do akt sprawy nie zostały, jak zasadnie podniosło Kolegium przedłożone żadne dokumenty świadczące o tym, że brat skarżącej ze względu na stan zdrowia sam wymaga opieki i pomocy lub stan finansów jego powoduje, iż nie jest w stanie wspomóc skarżącą w opiece nad matką w sposób bezpośredni lub pośredni.
W świetle uchwały 7 sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 (publ. www.nsa.gov.pl), obiektywną przeszkodą w realizacji ciążącego na osobach obowiązku alimentacyjnego jest tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Praca zawodowa, czy nawet zły stan zdrowia, nie mogą być uznane za obiektywne przeszkody w realizacji ciążącego na podmiotach obowiązku alimentacyjnego.
Stanowiska tego, będącego konsekwencją oceny Kolegium materiału dowodowego nie są też w stanie zmienić okoliczności związane ze stanem zdrowia wymagającej opieki matki skarżącej.
Trafna i przekonywująca jest w tym względzie dokonana przez Kolegium ocena zebranego materiału dowodowego, że w niniejszym przypadku brak jest podstaw do stwierdzenia istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą w 2017 r. z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną matką.
Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej, jest osobą w wieku 84 lat, zamieszkuje wspólnie ze skarżącą, była leczona z powodu raka pęcherza moczowego, występują u niej zaburzenia równowagi, stany lękowe
i depresyjne, ma objawy wczesnej choroby Parkinsona. Ma problemy z poruszaniem się, nie porusza się samodzielnie, córka pomaga jej przy przemieszczaniu się po mieszkaniu, nie wychodzi z domu. Ze względu na stan zdrowia, jak twierdzi skarżąca, nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji, wymaga opieki i pomocy
w codziennym funkcjonowaniu której udziela jej skarżąca. Obecnie opieka sprowadza się do nadzoru zażywania leków, przygotowania posiłków, utrzymania higieny osobistej, wykupowaniu leków, prowadzeniu szeroko rozumianego gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, zakupy) zawożeniu do lekarza, pozostawaniu do dyspozycji (matki).
Rzeczywiście trafnie zauważyło Kolegium, że zakres wymienionych wyżej czynności ustalonych na podstawie wywiadu środowiskowego jest tożsamy z tymi wskazanymi w oświadczeniu matki skarżącej z dnia 12 kwietnia 2023 r., która podała, że skarżąca pozostaje cały czas do jej dyspozycji, zawozi ja do lekarza, w razie potrzeby wykupuje leki i wykonuje czynności opiekuńcze, gotuje posiłki prowadzi gospodarstwo domowe.
Z kolei w dniu 12 kwietnia 2023 r. skarżąca oświadczyła, że w 2017 r. zrezygnowała z pracy zarobkowej ze względu na opiekę nad matką, która wymaga stałej opieki i nadzoru. Skarżąca kontroluje zażywanie leków przez matkę, gotuje, pierze, sprząta. Matka skarżącej nie porusza się samodzielnie, nie wychodzi z domu, a po domu porusza się jednie przy jej pomocy. Skarżąca pozostaje do dyspozycji matki nie zostawia jej samej i z tego powodu nie jest w stanie podjąć żadnej pracy. Nadto podała, że w miejscu jej zamieszkania nie ma innych osób zobowiązanych do opieki i alimentacji matki.
Wobec powyższych ustalonych okoliczności prawidłowa jest zatem ocena Kolegium, że wykazany przez skarżącą zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z podejmowania jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby nawet tej w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zasadnie podniosło Kolegium, że czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są bowiem czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności. Opisane wyżej czynności - to rzeczywiście typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Jak ustalono, matka skarżącej jest osobą schorowaną, ale skarżącą nie zdołała wykazać, że jej stan zdrowia jest aż tak zły, że wymaga ciągłego nadzoru. Same twierdzenia nie wystarczą w tym względzie lecz należało przedstawić stosowną dokumentację medyczną popierającą te twierdzenia.
Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie sposób przyjąć, że skarżąca stale i nieprzerwanie w rozumieniu ustawy sprawuje osobistą opiekę nad matką. Skarżący, działający nadto w toku postępowania przed organami przez zawodowego pełnomocnika, nie przedstawił takich okoliczności, które by świadczyły o tym, że po pierwsze brat skarżącej ma obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki nad matką, a po drugie, nie przedstawił takich okoliczności obrazujących stan zdrowia wymagającej opieki, że jej funkcjonowanie w życiu codziennym w sposób samodzielny nie jest możliwe bez pomocy skarżącej w sposób ciągły i nieprzerwany, a więc taki, który wyklucza podjęcie przez niego jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Żaden z organów, ani też Sąd nie neguje, że skarżąca zajmuje się matką i pomaga jej z racji jej wieku w codziennym funkcjonowaniu, w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowywaniu posiłków, wykonywaniu czynności szeroko rozumianego gospodarstwa domowego, jednak przyznanie prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest za sprawowanie opieki. Podkreślić należy, że świadczenie to jest przyznawane wówczas, gdy wyczerpane zostały wszelkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność tej opieki. Czynności takie jak sprzątanie, gotowanie są tymi, które związane są prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego. Konieczność natomiast pomocy w czynnościach utrzymywania ciała matki w higienie, przygotowywaniu posiłków, czy innych czynności, wymaga poświęcenia czasu, ale nie w takim rozmiarze, że niweczy to całkowicie jakąkolwiek pracy skarżącej.
W ocenie Sądu, w zestawieniu ze stwierdzonym stanem zdrowia matki skarżącej, zakresem sprawowanej przez nią opieki – aktywność zawodowa skarżącej jest jednak wbrew twierdzeniom, do pogodzenia z opieką nad matką. Innych okoliczności wskazujących na takie absorbowanie skarżącej niweczących pracę nie przedstawiono.
Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest przecież częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. np. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18). Czynności opiekuńcze wykonywane przez opiekuna musza być więc tego rodzaju i obejmować taki zakres, że absorbują opiekuna w takim wymiarze, że nie jest on w stanie podjąć pracy i to nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Takiego stanu rzeczy skarżąca nie przedstawiła organom, by mogły one w drodze określonych środków dowodowych ustalić, że stan faktyczny przedstawia się w niniejszej sprawie właśnie w taki sposób.
W związku z powyższym mimo błędu organu pierwszej instancji co do wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który to przepis w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r, poz. 1443), nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia, co zasadnie wytknęło organowi pierwszej instancji Kolegium, oraz uznaniu przez organ pierwszej instancji pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego jako negatywnej przesłanki do przyznania żądane świadczenia, rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji było trafne, lecz niewłaściwie uzasadnione, zaś kolizja pobierania dwóch świadczeń jest do rozwiązania. "Art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. należy interpretować w ten sposób, iż wyklucza on możliwość pobierania dwóch świadczeń jednocześnie, ale jednakże nie uniemożliwia wyboru przez uprawnionego świadczenia także wówczas, gdy jedno z nich jest już przyznane wcześniejszą decyzją. Trafnie też akcentuje się, że aby zagwarantować stronie wybór, o którym mowa w art. 27 ust. 5 u.ś.r., nie zachodzi konieczność rezygnacji z przyznanego już świadczenia przed otrzymaniem zapewnienia organu, że drugie z tych świadczeń rzeczywiście zostanie przyznane. Dlatego dopuszcza się jednoczesne (tego samego dnia) przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego i uchylenie decyzji przyznającej zasiłek dla opiekuna, czy też nawet rozstrzygnięcie o tych uprawnieniach w jednej decyzji (por. np. wyroki NSA: z 10 grudnia 2019 r., sygn. akt I OSK 200/19; z dnia 15 września 2020 r., I OSK 2199/19; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 5 grudnia 2018 r., sygn. akt IV SA/Po 712/18; zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 24 maja 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 48/22; LEX nr 3368711).
W rozpatrywanej sprawie, zdaniem Sądu, nie można więc skutecznie postawić Kolegium (jak i organowi pierwszej instancji) zarzutu ani naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego - art. 17 ust. 1, w tym art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez ich błędną wykładnię i zastosowanie. Nie można też Kolegium zarzucić naruszenia przepisów postępowania: art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędną ocenę zebranego materiału dowodowego i sprzeniewierzenie się innym naczelny zasadom postępowania administracyjnego, które by skutkowały uchyleniem kontrolowanych decyzji.
Ratio legis pomocy społecznej, powtórnie podkreślić to należy, polega na jej subsydiarnym jej charakterze. To rodzina w pierwszym rzędzie zobowiązana jest do zapewnienia opieki najbliższym. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. Tego aspektu w procesie wykładni, a co za tym idzie i stosowania przepisów, będącą tego konsekwencją, nie sposób pominąć. Z takim stanem rzeczy jednak w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia.
Kolegium mogło więc, skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i utrzymać w mocy trafne i odpowiadające prawu rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji pomimo jego częściowego wadliwego uzasadnienia.
Skarga nie mogła zatem wywrzeć zamierzonego skutku.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w sentencji wyroku.