III SA/Kr 169/24

III SA/Kr 169/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2024-04-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-02-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Ewa Michna /przewodniczący/
Jakub Makuch
Magdalena Gawlikowska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
Art. 64 pkt 7
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie WSA Jakub Makuch Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) Protokolant starszy referent Paulina Grojec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 kwietnia 2024 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej Kraków Krowodrza M. S. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 6 grudnia 2023 r., nr SKO.PS/4110/553/2023 w przedmiocie odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.
Uzasadnienie
Decyzją z 6 grudnia 2023 r., nr SKOLPS/4110/553/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy G. z 8 września 2023 r., znak: GOPS.5026.JM.0.1.25.2023 w przedmiocie:
1/ ustalenia M. M. (dalej: skarżący) wysokości odpłatności za pobyt ojca J. M. w Domu Pomocy Społecznej w Z. w okresie od 1.11.2022 r. do 15.04.2023 r. w kwocie: 1978 zł za okres od listopada 2022 do lutego 2023 r.; za marzec 2022 w kwocie 2.397,18 zł oraz za kwiecień 2023 r. (do 15 kwietnia) kwocie 1.198,59 zł, tj. łącznie w wysokości 11.507,77 zł,
2/ zwolnienia skarżącego z części ustalonej odpłatności w łącznej kwocie 5.507,77 zł,
3/ ustalenia terminu wpłaty należności, po uwzględnieniu dokonanego zwolnienia wskazanego w wysokości 6000 zł do 31.03.2024 r.
Zaskarżona decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Ojciec skarżącego został skierowany i umieszczony w Domu Pomocy Społecznej dla osób przewlekle psychicznie chorych w Z. od 13 października 2022 r. Decyzją z 14 listopada 2022 r. Wójt Gminy G. ustalił dla ojca skarżącego odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej w wysokości 993,99 zł, jednak w związku ze śmiercią ojca skarżącego, która nastąpiła 15 kwietnia 2023 r., z tym dniem stwierdzono wygaśnięcie ww. decyzji.
Następnie wskazaną na wstępie decyzją Wójt Gminy G. z 8 września 2023 r. ustalił skarżącemu odpłatność za pobyt ojca w DPS z uwzględnieniem przewidzianego zwolnienia.
Organ l instancji odniósł się w uzasadnieniu decyzji szczegółowo do każdego z dowodów, a także wskazanych przez skarżącego okoliczności faktycznych mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, po czym uznał, uwzględniając także słuszny interes społeczny, że dokona częściowego zwolnienia skarżącego z ponoszenia odpłatności w kwocie 5.507,77 zł. Zdaniem organu, istotnie ojciec skarżącego nie wypełniał swej roli ojca jaką oczekiwał względem niego syn, jednak jak wynika z zeznań świadków mimo wszystko poczuwał się do swoich obowiązku przekazując minimalne kwoty na rzecz swoich synów.
Ustalając zakres zwolnienia, organ ocenił okoliczności określone w art. 64 pkt. 7 ustawy o pomocy społecznej tj. rażące naruszenie obowiązków mieszkańca domu pomocy wobec osoby zobowiązanej do ponoszenia odpłatności przyjmując, że zaangażowanie ojca skarżącego w wychowanie i utrzymanie dzieci było niewystarczające, ale brak jest jednoznacznych dowodów, w tym dokumentów, że miało ono charakter rażący. W szczególności podniesiono, że pomimo twierdzeń skarżącego o braku alimentacji przez ojca na rzecz synów, nigdy nie toczyło się w tym zakresie postępowania alimentacyjne. Ponadto organ ocenił, że możliwości dochodowe i majątkowe skarżącego są wystarczające do poniesienia częściowej odpłatności w kwocie 6000 zł. Wskazano, że dochody skarżącego są wyższe niż przeciętne. Uwzględniono też stan zdrowia skarżącego, koszty związane z jego leczeniem, jego zobowiązania alimentacyjne wobec synów, jak również jego dobrowolną partycypację w kosztach ich leczenia oraz studiów wyższych. Organ przyjął także, że koszty utrzymania mieszkania (czynsz, media) nie mogą w całości obciążać wyłącznie skarżącego, skoro korzysta też z nich jego partnerka, powinna więc partycypować w tych kosztach.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący opisał relacje jakie łączyły go z ojcem. W jego ocenie, ojciec był złym człowiekiem i nie dbał o rodzinę. Zdaniem skarżącego działania Gminy są nakierowane na zdyskredytowanie jego osoby. Zwrócił uwagę na swoją trudną sytuację zdrowotną i finansową oraz zakwestionował stwierdzenie przez organ, że wraz z partnerką prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. W ocenie skarżącego, spełnia przesłanki do zastosowania zwolnienia na podstawie art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej, gdyż stała się realna krzywda wyrządzona przez ojca swoim dzieciom i żonie, co potwierdzają dowody dołączone do wniosku o zwolnienie i świadkowie.
Decyzją z 6 grudnia 2023 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy powołał się na treść art. 59 ust. 1, art. 60 ust. 1, art. 61 ust. 1 i ust. 2, art. 64, art. 64a i art. 103 ustawy o pomocy społecznej.
Dalej wskazano, że zawiadomieniem z 9 marca 2023 r. wszczęto postępowanie w sprawie za okres od listopada 2022 r. do okresu bieżącego. Wcześniej, zawiadomieniem z 4 listopada 2022 r. wszczęto postepowanie nie wskazując jakiego okresu postępowanie dotyczy. Pismem z 21 grudnia 2022 r. poinformowano skarżącego o braku obowiązku uiszczenia opłaty za pobyt ojca w DPS z uwagi na nieprzekroczenia 300% kryterium dochodowego.
Na podstawie wywiadu środowiskowego z 12 lipca 2023 r, a także dołączonych do niego załączników ustalono, że dochody skarżącego ustalone zgodnie z art.8 ust.3 pkt. 3 u.p.s., po uwzględnieniu ponoszonych alimentów, dają podstawy do ustalenia opłaty za okres od 1.11.2022 r. do 15.04.2023 r. w wysokości jaką zawarto w rozstrzygnięciu. Wskazano, że ustalenia dochodowości skarżącego w ww. okresach znajdują potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Jednocześnie zaaprobowano przyjęty przez organ pierwszej instancji sposób obliczania wysokości dochodów. Ustalenie, że skarżący jest osobą samotnie gospodarującą uznano za prawidłowe zatem zarzuty w tym względzie – za nieuzasadnione.
Odnośnie kwestii zwolnienia z opłat podano, że skarżący domagał się całkowitego zwolnienia z jakichkolwiek opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej od dnia jego przyjęcia. W uzasadnieniu zwrócił uwagę na niewypełnianie przez ojca swoich obowiązków rodzicielskich i alimentacyjnych, całkowitą utratę więzi emocjonalnej z ojcem, złe traktowanie przez ojca mamy i molestowanie kuzynki A. M. Podniósł również okoliczność swojego złego stanu zdrowia oraz konieczność płacenia na utrzymanie synów, w szczególności A., który jest niepełnosprawny w stopniu umiarkowanym.
Na okoliczności uzasadniające wniosek skarżącego organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe.
I tak świadek A. M. zeznała, że ojciec skarżącego nie uczestniczył w wychowaniu synów, szczególnie młodszego, rzadko przebywał w domu, płacił minimalne kwoty na utrzymanie i zaspokojenie potrzeb dzieci, nieregularnie. Relacje pomiędzy ojcem a synami, ale określiła je jako złe, bardzo powierzchowne, wskazała na brak więzi emocjonalnej między dziećmi i ojcem. Jak podała ojciec skarżącego bardzo źle traktował żonę, stosował wobec niej przemoc psychiczną, zdradzał ją, był wobec niej nieuczciwy. Przez ok. 30 lat mieszkał w R. z inną osobą, z którą był w związku partnerskim w związku z czym jego kontakt z rodziną był znikomy. Świadek potwierdziła wszystkie informacje podane przez skarżącego i jego brata.
Podobnie zeznała świadek M. M. Jej zdaniem ojciec skarżącego nie łożył na dzieci, a rodzina skarżącego doświadczyła ze strony jego ojca wielu krzywd psychicznych i fizycznych. Nigdy nie był zainteresowany życiem rodzinnym i małżeńskim.
W toku postępowania ujawniono nieuwierzytelnioną fotokopię testamentu J. M., w którym napisała, że przez cały czas życia w G. ojciec skarżącego nie dbał o nią w chorobie i nie udzielał jej pomocy przy pracy w gospodarstwie i wychowywaniu dzieci, a szczególnie syna M. Dlatego wszystko co posiada - dom, sprzęty domowe, pole, las i samochód dała na własność synowi M. M. Ujawniono również potwierdzenia wpłat dokonywanych przez skarżącego na utrzymanie jego synów.
Organ odwoławczy całkowicie podzielił stanowisko organu pierwszej instancji. Podniesiono, że organ pierwszej instancji przesłuchał wskazanych przez skarżącego świadków, a także zapoznał się z przedłożonymi przez niego dowodami dotyczącymi relacji z ojcem. W rezultacie organ uznał, że zaangażowanie ojca w wychowanie i utrzymanie dzieci było niewystarczające, ale brak jest jednoznacznych dowodów, w szczególności dokumentów, że miało ono charakter rażący. Zdaniem organu odwoławczego organ pierwszej instancji zebrał konieczny do rozstrzygnięcia materiał dowodowy, którego ocena uwzględniała zarówno słuszny interes strony, jak również interes publiczny w oparciu o przesłanki określone zarówno w art. 64 pkt 2 jak i 7 u.p.s. Natomiast uznanie dowodów w sprawie nie oznaczało konieczności wydania decyzji o całkowitym zwolnieniu z przypadającej na skarżącego należności za pobyt ojca w DPS. Organ słusznie stwierdził, że ojciec dopuszczał się zachowań, które godziły w prawidłowe funkcjonowanie rodziny, ale stwierdził, że mimo wszystko poczuwał się do swoich obowiązku przekazując minimalne kwoty na rzecz swoich synów. A zatem można domniemywać, że mimo wszystko los synów nie był ojcu zupełnie obojętny. Jednocześnie oceniono, że organ I instancji słusznie wskazał, że sytuacja finansowa skarżącego pozwala na to by obciążyć go częścią kosztów.
Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze skarżący zakwestionował jakoby jego ojciec przekazywał "minimalne" kwoty na utrzymanie synów. Potwierdzają to zdaniem skarżącego twierdzenia jego matki zawarte w testamencie. Skarżący podniósł, że nie ma wiedzy czy ojciec miał jakieś źródła dochodu ale z tego co mu wiadomo ojciec nigdzie nie pracował, a jego matka wiedziała, że nigdy nie pójdzie do pacy. Skarżący podniósł, że w dokumentacji, która pozostała w domu w G. nie ma żadnych śladów jakoby ojciec skarżącego dokonywał przelewów na rzecz matki skarżącego.
Skarżący dodał też, że świadek, która zeznała, że jego ojciec przesyłał minimalne kwoty na utrzymanie dzieci, to jego kuzynka, która była w dzieciństwie molestowana przez ojca skarżącego. Osoba ta nie miała kontaktu z matką skarżącego i nie mogła mieć wiedzy czy ojciec skarżącego łożył na utrzymanie dzieci. W konsekwencji skarżący zakwestionował ustalenie organu: "mimo wszystko poczuwał się do swoich obowiązków przekazując minimalne kwoty na rzecz swoich synów. A zatem można domniemywać, że mimo wszystko los synów nie był J. M. zupełnie obcy". Skarżący podniósł, że matka nie dochodziła alimentów ponieważ bała się ojca, a i tak była przekonana, że on nie pójdzie nigdy do pracy.
Zdaniem skarżącego z zebranego w sprawie materiału jednoznacznie wynika, że jego ojciec był złym człowiekiem i nie dbał o rodzinę. Stwierdził, że ojciec opuścił ich dom rodzinny, kiedy byli z bratem jeszcze nieletni i od tego czasu nie utrzymywał z nimi kontaktu, nie łożył na ich utrzymanie, nie interesował się ich losem. To zdaniem skarżącego świadczy o nagannej i rażącej postawie ojca.
Skarżący zarzucił sprzeczność ustaleń organów albowiem z jednej strony uznaje się go za osobę samotnie gospodarującą, a z drugiej przyjmuje, że "(...)koszty utrzymania mieszkania (czynsz, media) nie mogą w całości obciążać wyłącznie M. M. skoro korzysta też z nich jego partnerka, powinna partycypować w tych kosztach". Podał, że prowadzi osobne gospodarstwo domowe i jego partnerka nie uczestniczy w kosztach jego utrzymania, tak jak on nie uczestniczy w kosztach jej utrzymania.
Skarżący dopatrzył się też nieprawidłowości postepowania organów w nieuzasadnionym, jego zdaniem, wszczęciem kolejnego postepowania mimo, że pierwsze nie zostało zamknięte.
Końcowo skarżący zarzucił, że uzasadnienie decyzji Kolegium jest dla niego nielogiczne i niezrozumiałe. Zarzucił też, że pracownicy gminy powinni byli działać sprawniej, kiedy jeszcze żyła matka, ojciec i babka skarżącego. Wniósł o całkowite zwolnienie go z ponoszenia kosztów za pobyt jego ojca w DPS wobec zaistnienia przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) zwanej dalej "p.p.s.a.". Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji w tak określonych granicach, sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901 ze zm.), zwanej dalej "u.p.s.".
Zgodnie z art. 60 u.p.s., pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3.
Jak wynika z art. 61 ust. 1 u.p.s., obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
Z kolei art. 61 ust. 2 u.p.s. stanowi, że opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
Z treści przedstawionych przepisów nasuwa się oczywisty wniosek, że pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny. Obowiązek członków rodziny osoby umieszczonej w domu pomocy społecznej, polegający na wnoszeniu związanych z tym opłat wynika wprost z u.p.s. Powstaje on od chwili umieszczenia osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej i zależny jest wyłącznie od kosztów miesięcznego utrzymania w domu pomocy społecznej oraz sytuacji dochodowej osoby objętej ustawowym obowiązkiem ponoszenia opłaty.
W okolicznościach niniejszej sprawy ojciec skarżącego został umieszczony w DPS od 13 października 2022 r. Ustalono ojcu skarżącego opłatę za ten pobyt w wysokości 993,99 zł, a następnie wygaszono decyzję w tym przedmiocie w związku ze śmiercią ojca skarżącego w dniu 15 kwietnia 2023 r. Skarżący oraz jego brat M. jako zstępni byli zobowiązani zgodnie z treścią cytowanych przepisów do wnoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS. Względem brata skarżącego umorzono postępowanie w sprawie ustalenia wysokości opłaty z powodu uzyskiwania zbyt niskiego dochodu. Natomiast w stosunku do skarżącego toczyło się postępowanie, będące przedmiotem kontroli Sądu, w przedmiocie ustalenia wysokości opłaty oraz w przedmiocie zwolnienia z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS.
Jeśli chodzi o sposób i wysokość ustalonej skarżącemu opłaty, co szczegółowo obrazuje tabela zawarta na k. 228 akt adm., Sąd uznał, że wyliczenia te zostały dokonane prawidłowo, na podstawie danych o dochodzie skarżącego i w poszanowaniu zasad określonych w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a u.p.s. oraz art. 8 u.p.s. z uwzględnieniem orzecznictwa sądów administracyjnych powołanego w treści decyzji organów obu instancji (k. 229 i str. 5 dec. org. II inst.). Kwestia ta nie była przedmiotem zarzutu skargi, a Sąd nie dopatrzył się w tym zakresie żadnych nieprawidłowości.
Zasadnicza oś sporu sprowadzała się do rozstrzygnięcia, czy organy uznając, że skarżący zasługuje jedynie na częściowe zwolnienie z przedmiotowej opłaty, nie przekroczyły granic uznania administracyjnego, tj. czy zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. dokonano prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, a dokonana ocena tych ustaleń znajduje oparcie w materiale dowodowym i uzasadnieniu decyzji, sporządzonym zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Uznaniowy charakter rozstrzygnięcia wyłącza natomiast zasadniczo sądową kontrolę wydanej decyzji z punktu widzenia jej celowości czy słuszności, gdyż jest to domena zastrzeżona dla swobodnego uznania organu administracji.
Zgodnie z treścią art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;
7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Wyjaśnienia wymaga, że przepis art. 64 zdanie 1 u.p.s., przewiduje możliwość zwolnienia zarówno osób wnoszących opłatę (a więc osób, których obowiązek został już ustalony) jak i osób obowiązanych do wnoszenia tejże opłaty (a więc osób w stosunku do których nie wydana została jeszcze decyzja administracyjna). Tak więc, w kontrolowanej sprawie, dopuszczalne było jednoczesne rozstrzyganie przez organ I instancji w przedmiocie ustalenia skarżącemu opłaty za pobyt ojca w DPS, jak i rozstrzyganie w przedmiocie zwolnienia skarżącego od ponoszenia tego kosztu.
Dla odkodowania normy zawartej w art. 64 pkt 7 u.p.s. zasadnym jest sięgnięcie do uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej u.p.s., tj. ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. z 2022 r., poz. 66). Wskazano tam, że użyte w ustawie określenie "rażący" znaczy tyle co "wyraźny, rzucający się od razu w oczy, bardzo duży" i jest powszechnie używane, stosowane oraz poddawane sądowej wykładni od kilkudziesięciu lat na gruncie prawa cywilnego (chociażby "rażące uchybienia" - art. 303 k.c., "rażąca strata" - art. 357 (1), art. 632 § 2 k.c., "rażąca niewdzięczność" - art. 898 § 1 k.c.) oraz rodzinnego ("rażąco naganne postępowanie" - art. 58 § 2 k.r.o., "rażące zaniedbanie obowiązków wobec dziecka" - art. 111 § 1 k.r.o.). Użycie tego wyrażenia na gruncie projektowanego art. 64 pkt 7 ustawy jest zatem uzasadnione, gdyż organ będzie dokonywał oceny kwestii wypełniania obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (a więc obowiązków o charakterze prawnorodzinnym, czyli cywilnym sensu largo).
Pojęcie "inne obowiązki rodzinne" obejmuje natomiast obowiązki szczegółowo zdefiniowane w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej w skrócie: "k.r.o.") dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej i relacji pomiędzy rodzicem a dzieckiem. Funkcjonuje również z powodzeniem w doktrynie prawnej. I tak wśród obowiązków rodzinnych wskazać należy: obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców i dzieci (art. 87 k.r.o.), obowiązek wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1 k.r.o.), obowiązek troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka (art. 96 § 1 k.r.o.), obowiązek przygotowania dziecka do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień (art. 96 § 1 k.r.o.), obowiązek rodziców i dzieci utrzymywania ze sobą kontaktów (art. 113 k.r.o.), obowiązek dopełnienia czynności związanych ze zgłoszeniem dziecka do szkoły, obowiązek zapewnienia regularnego uczęszczania dziecka na zajęcia szkolne czy obowiązek zapewnienia dziecku warunków umożliwiających przygotowywanie się do zajęć szkolnych (art. 40 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe).
Zgodnie z doktryną pojęcie obowiązków rodzinnych może być interpretowane szeroko. Do kategorii tej można zaliczyć zarówno obowiązki wynikające z przepisów prawa (np. obowiązek alimentacyjny, obowiązki wynikające z k.r.o.), jak i powinności czysto społeczne lub moralne (Jerzy Ciszewski (red.) i Jakub Knabe, Komentarz do art. 1008 Kodeksu cywilnego). W pojęciu niedopełnienia obowiązków rodzinnych mieści zaś się takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych (wyrok SN z 7 listopada 2002 r., II CKN 1397/00, LEX nr 75286; wyrok SA w Krakowie z dnia 27 lutego 2014 r., sygn. akt I ACa 1201/12, LEX nr 1623875; Elżbieta Skowrońska-Bocian i Jacek Wierciński, Komentarz do art. 1008 Kodeksu cywilnego).
W uzasadnieniu projektu ustawy wskazano, że wprowadzona zmiana w zakresie przesłanki z pkt 7 art. 64 u.p.s. zrodziła się z dostrzeżonej przez Rzecznika Praw Obywatelskich potrzeby wprowadzenia wyraźnej regulacji prawnej umożliwiającej organowi odstąpienie od obciążania odpłatnością za pobyt w domu pomocy społecznej w sytuacji, gdy zobowiązanie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (na wzór art. 1441 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Jak wskazano, RPO dostrzegł potrzebę zmiany prawa gdyż obowiązująca dotychczas regulacja nie pozwalała min. krewnym na uchylenie się od obowiązku ponoszenia opłaty w sytuacji, kiedy jego nałożenie nie zasługuje na uwzględnienie ze względu na szczególne okoliczności "(na przykład zobowiązanie do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej dotyczy osoby, która opuściła dawno rodzinę, nie realizowała obowiązku alimentacyjnego itp.)". Potrzebę taką dostrzegł również Rzecznik Praw Dziecka, w przypadkach gdy chodzi o odpłatność za rodziców, którzy "(...) którzy całe życie nie interesowali się swoim dzieckiem i nie dokładali jakichkolwiek starań do jego wychowania, utrzymania, nie wywiązywali się z odpowiedzialności rodzicielskiej".
Jak wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 5 października 2023 r., sygn. akt VIII SA/Kr 453/23, "(...) w ramach przesłanek wskazanych w pkt 7 należałoby uwzględnić długotrwałe niepłacenie alimentów lub ich przekazywanie w niepełnym wymiarze, porzucenie dziecka, długotrwałe niesprawowanie nad nim opieki, zmuszanie go do pracy lub działalności przestępczej, stosowanie przemocy. Trzeba zaznaczyć, że okoliczności, na które zamierza powołać się osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty za DPS, muszą być rażące i muszą zostać udowodnione. Nie wymaga się co prawda przedłożenia orzeczenia sądu, niemniej konieczne jest przedstawienie dowodów w postaci dokumentów (np. decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na skutek bezskuteczności egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego) lub innych, w tym zeznań świadków".
W okolicznościach niniejszej sprawy skarżący wnosił o całkowite zwolnienie z uwagi na trwałe zerwanie więzi z winy ojca, który wyprowadził się z domu rodzinnego kiedy skarżący wraz z bratem byli małoletni oraz nie wywiązywanie się przez ojca z obowiązku alimentacyjnego.
Organy obu instancji w pewnym zakresie uwzględniły argumentację skarżącego, co doprowadziło do częściowego zwolnienia skarżącego z odpłatności za pobyt ojca w DPS. Natomiast uznały, że ojciec skarżącego jakkolwiek nie wypełniał swojej roli w stopniu, w jakim oczekiwał tego od niego skarżący, to jednak, jak wynika z zeznań świadków mimo wszystko poczuwał się do swoich obowiązków, przekazując minimalne kwoty na rzecz swoich synów. Z tego, w ocenie organu należy domniemywać, że los synów nie był ojcu skarżącego obojętny.
W ocenie Sądu ustalenie, że ojciec skarżącego przekazywał minimalne kwoty na utrzymanie synów, zostało poczynione w sposób nieprawidłowy gdyż nie zostało poprzedzone dogłębną analizą zebranego w sprawie materiału dowodowego.
Przede wszystkim Sąd zauważa, że informacja, że ojciec skarżącego przekazywał na utrzymanie dzieci minimalne kwoty, wynikała z zeznań tylko jednego świadka tj. A. M. (k. 65, k. 147 akt adm.). Przy czym jednocześnie świadek ta zeznała, że potwierdza wszystkie informacje podane przez skarżącego i jego brata M. Tymczasem zarówno skarżący jak i jego brat konsekwentnie twierdzili, że ojciec na nich nie łożył i że nie mają z nim żadnej więzi (por. także k. 22 i k. 32 akt adm. dot. M. M.). Zatem zeznania tego świadka należało uznać za niespójne co do okoliczności łożenia przez ojca skarżącego na dzieci.
Dodatkowo oświadczenia skarżącego oraz zeznania świadka M. M. (k. 70, k. 149 akt adm.) wskazują, że ojciec skarżącego nie łożył na utrzymanie dzieci.
Zatem okoliczność, czy ojciec skarżącego wywiązywał się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wymaga ponownego dogłębnego zbadania. Zasadnym będzie zweryfikowania tej informacji u świadek A. M., tj. skąd posiada taką wiedzę i czy jest jej pewna w kontekście jednoczesnego potwierdzenia informacji podanych przez skarżącego.
Zdaniem Sądu, że rację ma skarżący twierdząc, że ustalenie, że jego ojciec wwiązywał się częściowo z obowiązku alimentacyjnego, została oparta tylko na jednym dowodzie z zeznań świadka, które w ocenie Sądu są niespójne. Jest to okoliczność istotna gdyż na tym ustaleniu oparto argumentację na poparcie częściowego obciążenia skarżącego odpłatnością za pobyt ojca w DPS.
Wynik zaleconej wyżej weryfikacji wywiązywania się przez ojca skarżącego z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem skarżącego należy uwzględnić przy ponownej ocenie wystąpienia przesłanki z art. 64 pkt 7 z uwzględnieniem przedstawionego wyżej rozumienia pojęcia "rażący". W tym kontekście konieczna będzie ocena stopnia dokonanych przez ojca skarżącego naruszeń obowiązków alimentacyjnych i rodzinnych w ujęciu całościowym. Organ kompleksowo uzasadnieni swoje stanowisko, tak aby zarówno skarżący jak i kontrolujący ewentualnie decyzję Sąd, mieli pewność, że uznanie organu zostało poprzedzone pełnym zebraniem i prawidłową oceną materiału dowodowego.
Sąd ma świadomość uznaniowego charakteru zaskarżonej decyzji, niemniej jednak, jak słusznie zauważył organ pierwszej instancji (k. 230 akt adm.), wydanie decyzji w oparciu o art. 64 u.p.s. wymaga uprzedniego prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy, co jest niezbędne do trafnego zastosowania normy prawa materialnego. Służy temu postępowanie administracyjne, a jednym z jego etapów jest uznanie za udowodniony fakt na podstawie określonych materiałów i w oparciu o przyjętą teorię dowodów oraz ujęcie tego faktu w języku stosowanej normy. Innymi słowy uznaniowość decyzji nie zwalnia organów z rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy i jego oceny w poszanowaniu wszelkich zasad postępowania administracyjnego i zasad logicznego myślenia. Dopiero taki materiał da organowi podstawę do zastosowania uznania administracyjnego, czemu należy dać wyraz w rozstrzygnięciu uzasadnionym zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a.
Odnośnie zawartego w skardze zarzutu braku przejrzystości postepowania organów Sąd uznał, że nie jest on bezpodstawny, jednakże zdaniem Sądu, naruszenie to nie mogło stanowić podstawy do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Przyczyną uchylenia decyzji mogą być bowiem jedynie takie naruszenia przepisów postępowania, które mogłyby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd w badanym przypadku nie stwierdził tego rodzaju naruszeń.
Odnosząc się szerzej do ww. zarzutu Sąd stwierdza, że zgodnie z treścią art. 8 k.p.a. organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania.
W toku kontrolowanego postępowania dwukrotnie wszczynano postępowanie: zawiadomieniem z 4 listopada 2022 r. oraz z 9 marca 2023 r. W dniu 21 grudnia 2022 r. skierowano do skarżącego informację o braku obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS z uwagi na nie przekroczenie 300% kryterium dochodowego. W piśmie tym nie poinformowano skarżącego jakiego okresu dotyczy ta informacja, jednak z akt sprawy wynika, że u jej podstawy legły ustalenia dochodu za wrzesień 2022 r., zatem brak obowiązku uiszczenia opłaty dotyczył października 2022 r. W ocenie Sądu, tak nieprecyzyjnie sformułowane pismo mogło być dla skarżącego mylące zwłaszcza, że zostało wystosowane w grudniu 2022 r. Natomiast nie miało ono charakteru rozstrzygającego, a niekwestionowaną okolicznością jest znaczny wzrost dochodu skarżącego od października 2022 r. (k. 191 akt adm.). Nie ma zatem wątpliwości, że w zawiadomieniu o wszczęciu postępowania z 9 marca 2023 r. prawidłowo wskazano listopad 2022 r., jako miesiąc, od którego opłata za pobyt ojca skarżącego w DPS podlegała dla skarżącego ustaleniu.
Sąd dostrzegł też podnoszoną w skardze nieścisłość pomiędzy przyjęciem przez organ pierwszej instancji, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i jednoczesnym przyjęciem, że koszty utrzymania mieszkania nie mogą w całości obciążać skarżącego, "skoro korzysta też z nich partnerka, powinna partycypować w tych kosztach". W tym zakresie Sąd stwierdza, że ustalenie o prowadzeniu przez skarżącego jednoosobowego gospodarstwa domowego jest niewątpliwie słuszne. Natomiast kwestia ewentualnego ponoszenia przez partnerkę kosztów utrzymania mieszkania nie ma wpływu na ustalenie dochodu skarżącego i nie jest decydująca w sprawie. Niemniej jednak sformułowanie to jest niefortunne i jako oparte na założeniu - nie powinno uzasadniać oceny organu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ skoryguje swój pogląd w tej kwestii poprzez jego wyeliminowanie lub oparcie na faktach.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko zwarte w niniejszym wyroku.
Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku, na postawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.