III SA/Kr 513/23

III SA/Kr 513/23 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2023-08-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-29
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Elżbieta Czarny-Drożdżejko
Jakub Makuch /przewodniczący sprawozdawca/
Janusz Kasprzycki
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 836/24 - Wyrok NSA z 2025-04-29
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
Art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędzia WSA Janusz Kasprzycki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 sierpnia 2023 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 18 stycznia 2023 r., SKO-NP-4115-515/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
J. S. (dalej: "skarżąca") wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 18.01.2023 r. (SKO-NP-4115-515/22) utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy Ł. z 6.10.2022 r. ([...]) o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
1. W dniu 19.05.2022 r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, która dysponuje orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w S. z 18.09.1980 r. uznającą ją za inwalidę pierwszej grupy z ogólnego stanu zdrowia (k. 10). W aktach znajduje się także orzeczenie Obwodowej Komisji Lekarskiej do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w S. z 29.11.1982 r. (k. 9) uznające matkę skarżącej za inwalidę pierwszej grupy z ogólnego stanu zdrowia. W punkcie B.3 tego orzeczenia stwierdzono, że "inwalidztwo istnieje od wczesnego dzieciństwa". Z kolei punkt 5 stanowi, że "zatrudnienie jest możliwe w warunkach chronionych lub specjalnych", a poza wadą wzroku brak jest inwalidztwa (lit. C). Nadto, orzeczeniem z 11.07.1990 r. (k. 8) wskazany wyżej organ ponownie zaliczył matkę skarżącej do pierwszej grupy inwalidów oraz ustalił, że jej praca jest możliwa w warunkach specjalnych.
W załączonym do wniosku wykazie czynności opiekuńczych nad matką skarżąca jako czynności wykonywane "zawsze" lub "często" wskazała: utrzymanie higieny (kąpiel, obcinanie paznokci, strzyżenie włosów, moczenie nóg), przygotowanie ubrań, pomiar ciśnienia i cukru, podanie leków, przygotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, prasowanie, wizyty lekarskie, opłacanie rachunków, realizacja recept, załatwienie spraw urzędowych, przynoszenie opału, odśnieżanie, czynności ogrodnicze, czytanie książek, układanie do snu. Z kolei jako czynności wykonywane "rzadko", "wcale" lub "czasami" podała: pobudka, prowadzenie do toalety, ćwiczenie fizyczne, ćwiczenia rozwijające mowę. Niepełnosprawna nie jest pampersowana, ma wyprowadzoną stomię, którą należy utrzymywać w higienie oraz opróżniać woreczek.
W oświadczeniu z 1.06.2022 r. skarżąca podała, że matką zajmuje się całodobowo. Pomoc obejmuje: szykowanie posiłków, leków, pomiar poziomu cukru i ciśnienia, pomoc przy ubieraniu, pielęgnacja stomii i pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, a nadto robienie zakupów, sprzątanie i gotowanie.
W sporządzonym w dniu 2.06.2022 r. wywiadzie środowiskowym odnotowano m.in., że skarżąca opiekuje się niewidomą matką. Ze względu na wadę wzroku oraz z uwagi na stomię, niepełnosprawna nie jest w stanie samodzielnie opróżnić woreczka z treścią jelitową. Wymaga też stałej pomocy w czynnościach higienicznych i regularnego pomiaru poziomu cukru (z powodu cukrzycy). Pracownik socjalny odnotował, że skarżąca wykonuje wszystkie czynności przy mamie tj.: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, ubieranie, przygotowanie posiłków i karmienie, podanie leków, zrobienie zakupów, reprezentacja w urzędach, towarzyszenie podczas wizyt lekarskich, spędzanie czasu z mamą. W ocenie pracownika socjalnego, niepełnosprawna wymaga całodobowej opieki ze strony innych osób.
Organ ustalił też, iż niepełnosprawna, poza skarżącą, ma jeszcze syna M. oraz córkę M. Obie te osoby mieszkają w województwie świętokrzyskim.
2. Decyzją z 24.06.2022 r. organ I instancji odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jako powód tego rozstrzygnięcia wskazał powstanie niepełnosprawność matki skarżącej po 25. roku życia, tj. brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
3. W wyniku rozpoznania odwołania, SKO w Nowym Sączu decyzją z 16.08.222 r. (znak SKO-NP.-4115-372/22) uchyliło wskazaną wyżej decyzję i przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Kolegium wskazało na zmianę stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13), którym orzeczono, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z Konstytucją RP. Kolegium Odwoławcze podkreśliło, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny we wskazanym wyroku.
Nadto organ odwoławczy zalecił organowi I instancji ustalić, czy pozostałe - poza skarżącą - dzieci niepełnosprawnej, z obiektywnych względów nie mogą uczestniczyć w opiece w ramach ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego.
4. Realizując powyższe zalecenie organ I instancji zwrócił się do właściwych miejscowo organów o przeprowadzenia u rodzeństwa skarżącej wywiadu środowiskowego. Z nadesłanych informacji wynikało, że osoby te odmówiły zgody na przeprowadzenie wywiadu i wskazanie swojej sytuacji rodzinnej.
W piśmie z 15.09.2022 r. skarżąca podała, iż z siostrą nie utrzymuje kontaktu i nie zna jej sytuacji, zaś odnośnie brata wskazała, iż pracuje on i ma rodzinę.
Do akt dołączono także historię zatrudnienia skarżącej oraz dokumentację medyczną jej matki z lat 2009-2018 r.
5. Decyzją z 6.10.2022 r. organ I instancji ponownie odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Opisał przedstawione wyżej ustalenia, w tym okoliczność, iż matka skarżącej ma wyprowadzoną stomię, a z uwagi na wadę wzroku, nie jest też w stanie samodzielnie opróżnić woreczka z treścią jelitową. Wymaga też stałej kompleksowej pomocy w czynnościach higienicznych. Nadto do czynności opiekuńczych realizowanych przez skarżącą należy: pomiar cukru (kilka razy dziennie z uwagi na cukrzycę), a także pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, przy ubieraniu się, przygotowanie posiłków i karmienie, podanie leków, zakupy, reprezentację w urzędach, towarzyszenie podczas wizyt u lekarzy, spędzanie czasu z mamą. Zwrócono uwagę na oświadczenie rodzeństwa skarżącej, które nie wyraziło zgody na wywiad środowiskowy. Finalnie organ przyjął, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
6. W odwołaniu od powyżej wskazanej decyzji skarżąca zwróciła uwagę na przywołany już wcześniej wyrok Trybunału Konstytucyjnego akcentując, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny.
7. SKO w Nowym Sączu decyzją z 18.01.2023 r. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Ł. z 6.10.2022 r. W uzasadnieniu podało, że organ pomocowy orzekając w sprawie wniosku strony dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W tym zakresie Kolegium odwołało się do rozważań zawartych we własnej decyzji wydanej uprzednio w tej sprawie.
Podkreśliło też, iż obecnie ustaleniu podlegało to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie. Zwróciło uwagę na konieczność ustaleń związku przyczynowo-skutkowego między potrzebą sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Podkreśliło, iż przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy (NSA w wyroku z 13 maja 2015 r., sygn. akt l OSK 2820/13).
SKO w Nowym Sączu zaprezentowało ustalenia wynikające z opisanego wyżej wywiadu środowiskowego, w tym dotyczące braku możliwości samodzielnego opróżniania przez matkę skarżącej woreczka z treścią jelitową. Z uwagi na to, że niepełnosprawna ma wyprowadzone światło jelita grubego na powierzchnię brzucha, wymaga stałej kompleksowej pomocy w czynnościach higienicznych. Pozostałe czynności opiekuńcze skarżącej obejmują pomiar poziomu cukru, pomoc w ubraniu, przygotowanie posiłków, karmienie, aplikację leków, zakupy, reprezentację w urzędach, uczestnictwo w wizytach lekarskich, spędzanie czasu z matką.
Organ wskazał, iż zobowiązane do alimentacji niepełnosprawnej – rodzeństwo skarżącej (zarówno brat, jak i siostra mieszkają w województwie świętokrzyskim) złożyło w dniu 23.09.2022r. złożyły - pod rygorem odpowiedzialności karnej - oświadczenia, z których wynika, iż nie wyrażają zgody na przeprowadzenie z nimi wywiadu środowiskowego w celu ustalenia sytuacji dochodowej, rodzinnej i zdrowotnej rodzin w związku ze staraniem się przez skarżącą o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawna matkę. Z uwagi na powyższe, w ocenie organu odwoławczego, brak jest dowodów, które świadczyłyby o tym, że w stosunku do w.w. osób istnieją obiektywne okoliczności powodujące, iż nie są one w stanie wspomóc siostry w opiece i uczynić zadość obowiązkowi alimentacyjnemu wobec matki. Jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest wykonywanie opieki przez osobę obciążoną wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. W niniejszej sprawie, oprócz odwołującej się są jeszcze dwie osoby (brat i siostra odwołującej) obciążone - w tym samym stopniu, co odwołująca - ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej matki. Jak argumentowało Kolegium Odwoławcze, ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i osoby te powinny się stosownie podzielić wykonywaniem tego obowiązku tak, aby nie była nim obciążona tylko jedna z nich. Zgodnie bowiem z art. 129 § 2 K.r.o., krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Z kolei art. 135 § 1 K.r.o. przewiduje, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej, a uchylanie się od wykonywania takiego obowiązku stanowi - w określonych sytuacjach - przestępstwo (por. art. 209 Kodeksu karnego). Organ odwoławczy akcentował, że okoliczności polegającej na tym, iż osoby zobowiązane do opieki mieszkają poza miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki, pracują i wykonywane przez nich obowiązki zawodowe w ich ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą w stosunku do której ciążą na niej zobowiązania alimentacyjne, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Niezależnie od powyższego podniosło SKO w Nowym Sączu, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli pozostałe dzieci osoby niepełnosprawnej z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką (realizować obowiązku alimentacyjnego w w/w sposób), to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich np. odwołująca się, zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez niego z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe dzieci niepełnosprawnej (w ramach ciążącego obowiązku alimentacyjnego), które w takim samym stopniu, co odwołująca są zobowiązane do alimentacji względem matki.
Kolegium nie kwestionowało faktu, iż matka skarżącej ze względu na stan zdrowia oraz wiek wymaga pomocy i opieki, a opiekę tą zapewnia jej skarżąca. Niemniej jednak przyjęło, że w realiach sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez odwołującą, a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki. W tym względzie organ wskazał, że wedle załączonego do akt sprawy orzeczenia matki skarżącej posiada ona pierwszą grupę inwalidów z ogólnego stanu zdrowia. Stopień niepełnosprawności istnieje od dnia 18 września 1980 r. Z kolei z kwestionariusza dotyczącego okresów składkowych i nieskładkowych wynika, iż skarżąca w latach od 1985 r. do 2017 r. z małymi przerwami była osobą aktywną zawodowo. Ponadto ostatnie zatrudnienie skarżącej - jak wynika z załączonego świadectwa pracy - ustało z dniem 31 maja 2017 r., a stosunek pracy został rozwiązany z upływem czasu, na który była zawarta umowa (art. 30 §1 pkt 4 Kodeksu Pracy), a więc nie było spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika bowiem, iż skarżąca od 2017 r. tj. od zakończenia zatrudnienia nie korzystała z żadnych świadczeń opiekuńczych w związku z opieką nad matką i dopiero w 2022 r. wystąpiła o świadczenie pielęgnacyjne. W tych okolicznościach trudno uznać, iż w niniejszej sprawie rezygnacja przez odwołującą z zatrudnienia była spowodowana koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną matką.
W ocenie organu odwoławczego, przyznanie odwołującej się świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach. W rezultacie odbywałby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to, aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców. W przypadku odwołującej się nie ma takiej konieczności, a zatem organ pomimo częściowo błędnego uzasadnienia i błędnej wykładni art. 17 ust. 1 b ustawy – prawidłowo odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
8. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na opisaną wyżej decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. Nadto skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że nie przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na to, iż jej rodzeństwo może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas gdy oczekiwane świadczenie winno zostać skarżącej przyznane.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji pielęgnacyjnego. Żądała też zasądzenie kosztów postępowania. Na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2023 r., poz. 1634; dalej p.p.s.a.) wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
9. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko wyrażone w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Skarga podlegała oddaleniu.
Na wstępie należy podkreślić, że SKO w Tarnowie w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. 2022 r., poz. 615; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W niniejszej sprawie nie było sporu między stronami co do tego, że matka skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym od w 1980 r., kiedy to wydano po raz pierwszy orzeczenie o zaliczeniu jej do pierwszej grupy inwalidzkiej. Kolejne orzeczenia w tym przedmiocie wydawane były w 1982 r. i 1990 r. Z akt wynika, że skarżąca opiekuje się matką, a aktywność zawodową zaprzestała z dniem 31.05.2017 r. Niepełnosprawna, poza skarżącą ma jeszcze aktywnego zawodowo syna, który ma rodzinę oraz córkę, co do której, skarżąca podała, że nie utrzymuje z nią kontaktu. Osoby te mieszkają w województwie świętokrzyskim i – jak wskazała skarżąca "odwiedzają mamę okazjonalnie" (k. 7v).
Okolicznością sporną było natomiast to, czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego za zatrudnienia, a opieką nad matką,
Podstawę materialno-prawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności – bowiem ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica – lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie to nie może być zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, której zakres wyklucza podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.
Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r., pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13).
W ocenie Sądu zasadnie przyjął organ odwoławczy, iż w sprawie nie występował związek przyczynowo-skutkowy pozwalający przyjąć, iż zaprzestanie zatrudniania skarżącej warunkowane było opieką sprawowaną nad matką. Dostrzec bowiem trzeba trafny pogląd wyrażany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym a akcentujący to, iż prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku – także czasowego – pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. W ocenie Sądu, na ten aspekt sprawy ("związek czasowy") zasadnie zwrócił uwagę organ odwoławczy. Jak wynika bowiem z akt, ostatnie zatrudnienie skarżącej ustało z dniem 31 maja 2017 r. Ze świadectwa pracy wynika przy tym, że stosunek pracy został zakończony z upływem czasu, na który była zawarta umowa o pracę. Trafnie więc zauważył organ odwoławczy, że po zakończeniu zatrudnienia skarżąca nie ubiegała się o jakiekolwiek świadczenia związane z opieką nad matką, a o świadczenie pielęgnacyjne wystąpiła dopiero w 2022 r., tj. 5 lat po zakończeniu aktywności zawodowej. Dostrzec zarazem trzeba, że matka skarżącej jest niepełnosprawna w stopniu znacznym od 18.09.1980 r., a jej niepełnosprawność (dysfunkcja wzroku) istnieje od dzieciństwa. Zatem, uwarunkowania zdrowotne matki skarżącej w zakresie przyczyn stwierdzonego stopnia niepełnosprawności istniały już od kilkudziesięciu lat przed zaprzestaniem przez skarżącą aktywności zawodowej. Mimo jednak wskazanego stanu zdrowia, matka skarżącej założyła rodzinę, urodziła i wychowała troje dzieci. Pozwala to przyjmować, że osoba ta, będąc w znacznym stopniu niepełnosprawna, była w stanie funkcjonować, w tym wypełniać obowiązki rodzinne. Przedłożona przez skarżącą dokumentacja medyczna matki (z lat 2009-2018 r. i co należy podkreślić niekompletna) wskazuje przy tym, iż szereg chorób tej osoby, wykraczających poza przyczynę stwierdzonej niepełnosprawności (miażdżyca tętnic kończyn dolnych, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa – por. np. karta informacyjna leczenia szpitalnego z 7.08.2009 r.; k. 51, karta informacyjna leczenia szpitalnego z 22.06.2010 r., k. 49, oraz karta leczenia szpitalnego z 27.01.2016 r.; k. 48) - istniało już w czasie, w którym skarżąca była jednak aktywna zawodowo. Z zestawienia okresów zatrudnienia skarżącej znajdującego się na k. 54, wynika bowiem, że w czasie podejmowania przez niepełnosprawną kolejnych leczeń szpitalnych, skarżąca pracowała w charakterze instruktora animatora, pomocnika nauczyciela oraz sprzedawcy. Stan zatem zdrowia matki skarżącej, wynikający tak z przyczyny niepełnosprawności uwarunkowanej dysfunkcją wzroku, jak też z ujawnieniem się szeregu schorzeń – na które skarżąca powołuje się w tej sprawie - nie stanowił jednak przeszkody w realizacji jej aktywności zawodowej. Przedstawione okoliczności poddają więc w wątpliwość istnienie związku przyczynowo-skutkowego w rozumieniu powyżej zaprezentowanym.
Nadto, Sąd orzekający w tej sprawie podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1235/22). Jak wskazano z kolei w wyroku WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1280/22 "(...) w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód aby takie zatrudnienie podjęła. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (vide: wyroki WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 669/22, czy z 5 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 918/22)".
Na kanwie analizowanej wyżej kwestii dostrzec też należy trafny pogląd wyrażony w postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r. (sygn. akt S 1/10) o przedstawieniu Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej uwag dotyczących niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne jest subsydiarną formą pomocy rodzinie, jest ono wyrazem realizacji zasady pomocniczości. Jak podkreślił Trybunał, rekonstrukcja normy określonej w art. 17 u.ś.r. wymaga uwzględnienia zarówno przepisów tej samej ustawy, jak i innych ustaw m. in. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Podkreślić należy, że zgodnie z art. 135 § 2 k.r.o. wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem (...) osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego.
Mając na uwadze powyższe rozważania należy stwierdzić, że organ odwoławczy słusznie zauważył, że skarżąca ma jeszcze dwoje rodzeństwa (brata i siostrę – zamieszkałych w województwie świętokrzyskim), którzy w równym stopniu zobowiązani są alimentacyjnie względem ich niepełnosprawnej w znacznym stopniu matki. Jak wynika z akt sprawy, osoby te odmówiły przeprowadzenia wywiadu środowiskowego celem ustalenia istnienia lub braku istnienia obiektywnych okoliczności w wywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego. Natomiast odnoszące się do tych osób okoliczności przedstawione przez skarżącą w toku postępowania - nie wskazują, aby obiektywnie wykluczały one rodzeństwo skarżącej z obowiązku alimentacyjnego względem matki, pozwalając na przyjęcie, że jedynie skarżąca może realizować opiekę nad niepełnosprawną, a w rezultacie dając podstawę do stwierdzenia, że rezygnacja przez skarżącą z zatrudnienia jest konieczna celem zapewnienia opieki. Rodzeństwo skarżącej nie jest zwolnione z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki z samego tylko faktu, że zamieszkują w pewnej odległości od matki. Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie podziela pogląd, że praca zawodowa czy zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowi obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że dzieci niepełnosprawnego nie są w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 14 czerwca 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 354/23). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu.
Z uwagi na powyższe Sąd uznał przyjęty przez organ odwoławczy kierunek rozstrzygnięcia tej sprawy za trafny, a zaprezentowane w zaskarżonej decyzji stanowisko za prawidłowe. Zarzuty zaś skargi, odmiennie postrzegające kwestię związku przyczynowo-skutkowego - okazały się nieuzasadnione.
Końcowo podkreślić należy, że żaden z orzekających organów administracji publicznej, ani też Sąd, nie negują faktu, że skarżąca zajmuje się matką, jednak przyznanie prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest warunkowane jedynie sprawowaniem opieki przez opiekuna, czy posiadaniem orzeczenia o niepełnosprawności przez osobę podlegającą opiece (por. wyrok NSA z 6 maja 2022 r., I OSK 1472/21). Wsparcie to jest przyznawane wówczas, wyczerpane zostały wszelkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci niepełnosprawnej w opiece), a mimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej - jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na celowość tej opieki (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9.08.2023 r. sygn. akt III SA/Kr 464/23).
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), skargę oddalił.