III SA/Kr 1551/23

III SA/Kr 1551/23 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2024-03-19
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-10-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Ewa Michna /przewodniczący/
Janusz Kasprzycki /sprawozdawca/
Tadeusz Kiełkowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
Art. 17 ust. 1, art. 17  ust. 1a  i 17 ust. 1b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
Art. 7, 77  par. 1, 80 i 107  par. 3 oraz art. 138 par. 1  pkt 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
Art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie WSA Tadeusz Kiełkowski WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Anna Boczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 marca 2024 r. sprawy ze skargi R. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 21 lipca 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/669/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Uzasadnienie:
Zaskarżoną przez R. C., zwanego dalej skarżącym, decyzją z dnia 21 lipca 2023 r., znak: SKO.SR/4111/669/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023, poz. 775 ze zm., zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy Koszyce z dnia 15 maja 2023 r. nr ŚR.5211.1.2.2023 o odmowie przyznania skarżącemu prawa doświadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem S. C.
Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Decyzją z dnia 16 maja 2023 r. nr ŚR.5211.1.2.2023 Burmistrz Miasta i Gminy Koszyce odmówił przyznania skarżącemu prawa doświadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem.
W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji podał, że w oparciu o wywiad środowiskowy przeprowadzony w dniu 5 kwietnia 2023 r. ustalono, iż skarżący jest jedyną osobą, która w pełni sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zakres obowiązków jakie sprawuje nad niepełnosprawnym ojcem wyklucza podjęcie przez skarżącego zatrudnienia. Ojciec skarżącego wymaga bowiem opieki zarówno w dzień jak i w nocy. Do niedawna w opiece nad niepełnosprawnym pomagała skarżącemu jego matka – żona wymagającego opieki, jednak stan jej zdrowia uległ znacznemu pogorszeniu, który uniemożliwia sprawowanie opieki względem męża. Matka skarżącego legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ma trudności z utrzymanie równowagi oraz samodzielnym poruszaniem się.
Zdaniem organu zakres opieki sprawowanej przez skarżącego wykracza poza zwykłą zasadę wspierania starszych schorowanych rodziców. Zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej czy to zatrudnienie na etat, bądź jego część lub też podejmowanie innych prac zarobkowych jak praca dorywcza.
Organ ustalił nadto, że skarżący był zatrudniony na podstawie umowy o pracę do dnia 26 kwietnia 2022 r. W związku z przejęciem stałej i ciągłej opieki oraz znacznie pogarszającym się stanem zdrowia ojca, musiał zrezygnować z zatrudnienia, nie posiada też gospodarstwa rolnego. Nie ma osoby, która jest w stanie go zastąpić nad opieką przy chorym ojcu, który jest osobą leżącą. Skarżący sprawuje również opiekę nad chorą matką, która legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności.
Wymagający opieki ojciec skarżącego ma pięcioro dzieci, w tym – skarżącego, który mieszka w tym samym domu co ojciec i pełni nad nim całodobową opiekę. W związku z tym przeprowadzono wywiad środowiskowy z pozostałymi dziećmi wymagającego opieki. Organ wskazał, że syn K. mieszka wraz z rodziną w miejscowości J., gdzie prowadzi gospodarstwo rolne, które jest jego jedynym źródłem dochodu. Jak podał, nie jest w stanie zapewnić opieki nad chorym ojcem zarówno w formie finansowej jak również w pomocy bratu przy codziennej opiece nad chorym ojcem. Do rodziców przyjeżdża raz w tygodniu, ale tylko w odwiedziny. M. C. mieszka w K. pracuje zawodowo i nie może sprawować opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Do pracy dojeżdża 50 km w jedną stronę. Pracuje od poniedziałku do piątku, a czasami nawet w weekendy. Z tego względu nie może pomóc przy opiece nad niepełnosprawnym ojcem ani w formie zapewnienia usług opiekuńczych poprzez ich sfinansowanie jak również odciążając w jakimś stopniu brata. Jedynie w miarę możliwości odwiedza ojca. D. C. razem z rodziną mieszka we Francji, rzadko odwiedza chorych rodziców, nie wspiera ich finansowo w zapewnieniu opieki nad ojcem. A. W. mieszka w N., pracuje zawodowo, nie wspiera ojca ani finansowo, ani poprzez sprawowanie opieki. Wszystkie dzieci utrzymują kontakt z ojcem ale tylko poprzez rozmowy telefoniczne.
Organ stwierdził jednak, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane, gdyż ustalony stopień niepełnosprawności ojca skarżącego datuje się od 19 kwietnia 2022 roku, gdy ten miała miał 89 lata i nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Zatem nie został spełniony wymóg zawarty w artykule 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Od powyższej decyzji odwołanie wniósł skarżący podnosząc w jego treści, że jest jedyną osobą, która opiekuje się niepełnosprawnym ojcem. Ojciec jest osobą lezącą, wokół którego skarżący wykonuje wszystkie czynności opiekuńcze. Ze względu na jego wiek i choroby nie jest w stanie podjąć zatrudnienia.
Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium powołało treść przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazał, że w niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny względem ojca.
Kolegium podkreśliło, że art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z dniem 23 października 2014 r. został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.
Powyższe oznacza, że od dnia 23 października 2014 r. oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ dokonuje z pominięciem tego kryterium. Tym samym, w ocenie Kolegium przesłanka, na której oparto się odmawiając świadczenia, nie powinna być uwzględniona w niniejszej sprawie.
Kolegium podniosło jednak, że obowiązek alimentacyjny, którym obciążeni są wszystkie dzieci osoby wymagającej opieki może być realizowany nie tylko przez osobistą opiekę, ale również przez pomoc finansową, tj. współfinansowanie opieki. W ocenie Kolegium w niniejszej sprawie brak jest obiektywnych przeszkód po stronie rodzeństwa skarżącego w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez zapłatę stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwią wynajęcie opiekuna, bądź będą wynagrodzeniem dla skarżącego z tytułu faktycznego wykonywania przez niego czynności opiekuńczych wobec ojca (tak wyrok WSA w Krakowie w sprawie III SA/Kr 24/22). Zdaniem Kolegium nie jest zasadne obciążanie Skarbu Państwa (a więc w gruncie rzeczy wszystkich podatników) koniecznością wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego, skoro wymagający opieki ojciec skarżącego ma 5 dzieci, które w równym stopniu obciążone są obowiązkiem alimentacyjnym.
Mając powyższe na uwadze Kolegium uznało, że w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem, gdyż osoba wymagająca opieki ma 5 dzieci, które w równym stopniu obciążone są obowiązkiem alimentacyjnym. Okolicznością zwalniającą z opieki nad ojcem nie może być fakt, że z racji obowiązków zawodowych, rodzinnych, czy też prowadzenia gospodarstwa rolnego pozostałe dzieci nie są w stanie partycypować w tej opiece.
Nadto pomoc państwa ma charakter subsydiarny, ponieważ to przede wszystkim na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas gdy wnioskujący o nią wykaże, w sposób niebudzący jakichkolwiek wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ewentualnie zatrudnienie opiekunki, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a pomimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, z posiadanych przez nią schorzeń) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję skarżący zarzucił:
- błędną wykładnię i naruszenie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych,
- nieprawidłowe zastosowanie i błędną interpretację przepisów alimentacyjnych, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz.1359).
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.
Skarga nie zasługiwała jednakże na uwzględnienie.
Przeprowadzona bowiem w niniejszej sprawie kontrola według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niej decyzji nie wykazała, by tkwiły w nich wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.
Sąd nie dopatrzył się też takich naruszeń przepisów postępowania, ani przepisów prawa materialnego, które skutkowałyby uchyleniem kontrolowanych decyzji.
Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału
na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie
lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – syn (skarżący), a opieka sprawowana jest nad jego ojcem, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym, jak wynika z akt administracyjnych, w dniu 9 czerwca 2022 r., przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Proszowicach (k. 4 akt administracyjnych).
Zdaniem Sądu w okolicznościach stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie mogło skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.) i utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Zgodzić się bowiem w pełni należy ze stanowiskiem Kolegium, że istnienie bowiem osób zobowiązanych do alimentacji wobec członków rodziny ma znaczenie dla kwestii istnienia bądź nie, związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem jakiejkolwiek pracy lub innego zatrudnienia a koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Ważna, jest też kolejność osób zobowiązanych do alimentacji. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, zwanej dalej w skrócie - k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala zatem kolejność zobowiązanych. W związku z tym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).
Skoro z materiału dowodowego wynika, że współmałżonek wymagającego opieki ojca (matka skarżącego) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie z dnia 5 lutego 2009 r.; k. 2 akt administracyjnych), to nie budzi wątpliwości, iż w świetle postanowień art. 17 ust. 1 pkt 4 i 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne. W świetle uchwały 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 (publ. www.nsa.gov.pl), posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi bowiem obiektywną przeszkodę w realizacji ciążącego na niej obowiązku dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi.
Nie budzą również wątpliwości ustalenia organów administrujących, że wymagająca opieki – oprócz skarżącego - posiada jeszcze czworo dorosłych dzieci.
Z ustaleń wywiadów środowiskowych przeprowadzonych z synami K. i M. wynika, że syn K. mieszka wraz z rodziną w miejscowości J., gdzie prowadzi gospodarstwo rolne, które jest jego jedynym źródłem dochodu. Jak podał, nie jest w stanie zapewnić opieki nad chorym ojcem zarówno w formie finansowej jak również w pomocy bratu przy codziennej opiece nad chorym ojcem. Do rodziców przyjeżdża raz w tygodniu, ale tylko w odwiedziny (k. 58 i następne akt administracyjnych). M. C. mieszka w K. pracuje zawodowo i nie może sprawować opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Do pracy dojeżdża 50 km w jedną stronę. Pracuje od poniedziałku do piątku, a czasami nawet w weekendy. Z tego względu nie może pomóc przy opiece nad niepełnosprawnym ojcem ani w formie zapewnienia usług opiekuńczych poprzez ich sfinansowanie jak również odciążając w jakimś stopniu brata. Jedynie w miarę możliwości odwiedza ojca (k. 49-47 akt administracyjnych). Z informacji uzyskanych od skarżącego ustalono natomiast, że D. C. razem z rodziną mieszka we Francji, rzadko odwiedza chorych rodziców, nie wspiera ich finansowo w zapewnieniu opieki nad ojcem. Córka A. W. mieszka w N., pracuje zawodowo, nie wspiera ojca ani finansowo, ani poprzez sprawowanie opieki. Wszystkie dzieci utrzymują kontakt z ojcem ale tylko poprzez rozmowy telefoniczne.
Zasadnie wobec tego podniosło Kolegium, że w niniejszej sprawie brak jest obiektywnych przeszkód po stronie rodzeństwa skarżącego w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych. Winni oni wspomóc brata
w opiece nad nim, choćby poprzez zapłatę stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwią wynajęcie opiekuna, bądź będą wynagrodzeniem dla skarżącego z tytułu faktycznego wykonywania przez niego czynności opiekuńczych wobec ojca (tak wyrok WSA w Krakowie w sprawie III SA/Kr 24/22), jeżeli nie są w stanie osobiście wykonywać czynności opiekuńczych. Istotnie, w świetle treści § 2 art. 135 k.r.o., wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o. osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.
Trafnie więc argumentuje Kolegium, że po stronie pozostałych rodzeństwa skarżącego, obciążonych tak jak i on obowiązkiem alimentacyjnym wobec ojca brak jest okoliczności o charakterze obiektywnym, które pozwoliłyby na swoiste "anulowanie" realizacji przez nich obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji.
Wbrew twierdzeniom skarżącego nie są to, zdaniem Sądu, kwestie spadkowe czy alimentacyjne.
Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do - z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo miałoby płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz - z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. III SA/Kr 375/23, z dnia 24 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 669/22 i z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22, opubl. w CBOSA).
Nie można zatem tracić z pola widzenia tego, że okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie jest zasadne w ocenie Sądu stanowisko, że żaden z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie ustanawia tego rodzaju negatywnej przesłanki uniemożliwiającej przyznanie tego świadczenia. Pomoc społeczna ma bowiem charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22 czy z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, z dnia 18 grudnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1227/23, czy z dnia 11 listopada 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1135/23, opubl. w CBOSA).
Trafnie podkreśliło też Kolegium, że nie jest zasadne w takim stanie rzeczy obciążanie Skarbu Państwa (a więc w gruncie rzeczy wszystkich podatników) koniecznością wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego, skoro wymagający opieki ojciec skarżącego ma pięcioro dzieci, które w równym stopniu obciążone są obowiązkiem alimentacyjnym.
Wprawdzie co do zasady obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego, ale nic nie stało na przeszkodzie, by to skarżący przedstawił dowody na okoliczności z których wywodzi swoje prawo do przedmiotowego świadczenia, w szczególności, że jest inicjatorem postępowania przed organami domagając się od nich władczego objawu woli w tym przedmiocie. Wobec tego zgodzić się należało ze stanowiskiem Kolegium, wynikającym z prawidłowo dokonanej oceny zgromadzonego w sposób wystarczający dla podjęcia rozstrzygnięcia co do istoty sprawy materiału dowodowego. Skarżący nie wykazał zatem w sposób nie budzący wątpliwości aby rodzeństwo nie było w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec ojca poprzez finansowanie pomocy w opiece nad ojcem, ani też, aby skarżący nie był w stanie uzyskać od rodzeństwa, zwrotu przypadającej na nie części świadczeń alimentacyjnych, w sytuacji gdyby istotnie spełnił je wobec ojca w części obciążającej rodzeństwo, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o. Do akt sprawy nie zostały, przedłożone żadne dokumenty świadczące o tym, że pozostałe rodzeństwo skarżącego ze względu na stan zdrowia, same wymaga opieki i pomocy lub ich stan finansów powoduje, iż nie są w stanie wspomóc ojca w opiece w sposób bezpośredni lub pośredni.
Skoro twierdzenia skarżącego i rodzeństwa nie zostały poparte dowodami, w tym orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też obrazujących ich niedostatek finansowy, to nie wystarczą same oświadczenia i zawarte w nich wyjaśnienia oraz nawet ustalenia (w drodze wywiadów środowiskowych) pracowników socjalnych odnośnie niemożności realizacji ciążącego na nich w części przypadającej na każdego z rodzeństwa, obowiązku alimentacyjnego. Skarżący i rodzeństwo powinni zatem co do zasady poprzeć swoje oświadczenia stosownymi dokumentami uwiarygadniającymi zawarte w nich twierdzenia.
Nade wszystko, w świetle uchwały 7 sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 (publ. www.nsa.gov.pl), obiektywną przeszkodą w realizacji ciążącego na osobach obowiązku alimentacyjnego jest tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Praca zawodowa, czy nawet zły stan zdrowia, nie mogą być uznane za obiektywne przeszkody w realizacji ciążącego na podmiotach obowiązku alimentacyjnego. Stanowisko wyrażone w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, podziela Sąd orzekający w niniejszej sprawie. Ponadto, co doniosłe, stanowisko zajęte w uchwale wiąże bowiem pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych i dopóki nie nastąpi zmiana tego stanowiska, dopóty sądy administracyjne powinny je respektować, co wynika z postanowień art. 269 § 1 P.p.s.a.
Sąd nie podziela więc postawionego w tym zakresie przez skarżącego zarzutu orzekającym organom błędnej wykładni i nieprawidłowego zastosowania przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez nieprzeprowadzenie wykładni celowościowej i nieuwzględnienie w toku postępowania zasad rozstrzygania wątpliwości prawnych na korzyść strony oraz zaufania do władzy publicznej. Sąd nie zgadza się bowiem z takim odczytaniem przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jak to wskazał skarżący, że "żaden przytoczony wyżej przepis nie wskazuje bowiem wprost, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje wszystkim zobowiązanym do alimentacji a temu kto gotów jest zrezygnować z pracy lub jej nie podejmować ze względu na konieczność opieki nad rodzicem"
Stanowiska tego, będącego konsekwencją oceny Kolegium materiału dowodowego nie są też w stanie zmienić okoliczności związane ze stanem zdrowia wymagającego opieki ojca skarżącego u którego zdiagnozowano nowotwory skóry. Z przedłożonych do akt kart informacyjnych wynika, że został on poddany radioterapii a bezpośrednia tolerancja leczenia jest dobra.
Żaden z organów, ani też Sąd nie neguje, ani stanu zdrowia niepełnosprawnego ojca skarżącego (także i matki), ani też tego, że skarżący zajmuje się ojcem i pomaga mu z racji jego wieku i stanu zdrowia w codziennym funkcjonowaniu, w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowywaniu posiłków, wykonywaniu czynności szeroko rozumianego gospodarstwa domowego, jednak przyznanie prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest za sam fakt sprawowania opieki. Podkreślić należy, że świadczenie to jest przyznawane wówczas, gdy wyczerpane zostały wszelkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność tej opieki. Czynności takie jak sprzątanie (dbanie o otoczenie, robienie porządków w domu), pranie, przynoszenie opału, palenie w piecu, przygotowanie posiłków i ich podawanie są tymi, które związane są prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego. Konieczność natomiast pomocy w czynnościach utrzymywania ciała ojca w higienie, przygotowywaniu posiłków, czy innych czynności, takich jak umawianie wizyt lekarskich, organizacja transportu, realizacja recept, wymaga poświęcenia czasu, ale nie w takim rozmiarze, że niweczy to całkowicie jakąkolwiek pracę skarżącego. Prawo do przedmiotowego świadczenia może być przyznane tylko wówczas, gdy zaistniały wszystkie przewidziane ku temu przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych pozytywne przesłanki, a jednocześnie nie zachodzi żadna z negatywnych przesłanek wykluczających przyznanie prawa do tego świadczenia.
Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest przecież częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. np. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18). Czynności opiekuńcze wykonywane przez opiekuna musza być więc tego rodzaju i obejmować taki zakres, że absorbują opiekuna w takim wymiarze, że nie jest on w stanie podjąć pracy i to nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Takiego stanu rzeczy skarżący nie przedstawił organom, by mogły one w drodze określonych środków dowodowych ustalić, że stan faktyczny przedstawia się w niniejszej sprawie właśnie w taki sposób.
W rozpatrywanej sprawie, zdaniem Sądu, nie można więc skutecznie postawić Kolegium (jak i organowi pierwszej instancji) zarzutu ani naruszenia przepisów prawa materialnego - art. 17 ust. 1, w tym art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez ich błędną wykładnię i zastosowanie. Nie można też Kolegium zarzucić naruszenia przepisów postępowania: w szczególności artykułów: 7, 8, 77 § 1, i 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędną ocenę zebranego materiału dowodowego i sprzeniewierzenie się innym naczelny zasadom postępowania administracyjnego, które by skutkowały uchyleniem kontrolowanych decyzji.
Ratio legis pomocy społecznej, powtórnie podkreślić to należy, polega na jej subsydiarnym jej charakterze. To rodzina w pierwszym rzędzie zobowiązana jest do zapewnienia opieki najbliższym. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. Tego aspektu w procesie wykładni, a co za tym idzie i stosowania przepisów, będącą tego konsekwencją, nie sposób pominąć. Z takim stanem rzeczy jednak w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia.
Prawidłowo też Kolegium zwróciło uwagę organowi pierwszej instancji na wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy i konieczność uwzględnienia w tym procesie wyroku trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13
Kolegium mogło więc, skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i utrzymać w mocy trafne i odpowiadające prawu rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.
Skarga nie mogła zatem wywrzeć zamierzonego skutku.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w sentencji wyroku.