III SA/KR 1528/24

III SA/Kr 1528/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2025-02-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-09-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Janusz Kasprzycki
Katarzyna Marasek-Zybura /przewodniczący/
Magdalena Gawlikowska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
Art. 104  ust. 4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędziowie WSA Janusz Kasprzycki Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) Protokolant starszy referent Dominika Duda-Malik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lutego 2025 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 6 sierpnia 2024 r. nr SKO.PS/4110/367/2024 w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji
Uzasadnienie
`Uzasadnienie
Decyzją z 6 sierpnia 2024 r., nr SKO.PS/4110/367/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Krakowa z 17 czerwca 2024 r., nr F2.85500.5179.2024 orzekającą względem J. M. (dalej "skarżący") o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, ustalonego zgodnie z decyzją nr F2.85500.2024.2024 z 4 marca 2024 r., w części dotyczącej pozostałych 16 rat w kwocie 850 zł, tj. 15 rat po 55 zł oraz ostatniej raty w wysokości 25 zł, za okres od czerwca 2024 r. do września 2025 r.
Zaskarżona decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Decyzją z 4 marca 2024 r., nr F2.85500.2024.2024 ustalono wysokość nienależnie pobranego świadczenia względem MOPS z tytułu pobranego zasiłku okresowego, w okresie od 1 października 2023 r. r do 30 listopada 2023 r., w kwocie 960 zł i zobowiązano skarżącego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w całości. Kwotę należną do zwrotu rozłożono na 18 rat.
Skarżący dokonał spłaty 2 rat w kwietniu 2024 r. i maju 2024 r. na łączną sumę 110 zł, pozostało do spłaty 850 zł.
W dniu 16 maja 2024 r. skarżący wniósł o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia względem MOPS, uzasadniając to poniesionymi dodatkowymi wydatkami z uwagi na wypadek rowerowy, któremu uległ 7 kwietnia 2024 r. W związku z powyższym, 28 maja 2024 r. został przeprowadzony ze skarżącym wywiad środowiskowy. Ustalono, że w ww. wypadku rowerowym skarżący doznał złamania barku i ramienia. Skarżący podał, że w wyniku wypadku poniósł nieoczekiwane koszty leczenia w kwocie około 700 - 800 zł w okresie od 7 kwietnia 2024 r. do 28 maja 2024 r. jednak nie posiadał faktur potwierdzających wykupione leki oraz sprzęt ortopedyczny. Jak ustalono, skarżący jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w urzędzie pracy bez prawa do zasiłku. Posiada lekki stopień niepełnosprawności i jest wieku aktywności zawodowej. Mieszka w mieszkaniu socjalnym i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z 4 dzieci: synem M. M. lat 20, synem K. M. lat 16, córką M. M. lat 13 i córką N. M. lat 11, trójka dzieci kontynuuje edukację szkolną. Najstarszy syn M. 4 kwietnia 2024 r. podpisał umowę zlecenia i będzie pracował jako dostawca żywności.
W tak ustalonym stanie faktycznym, decyzją z 17 czerwca 2024 r., organ pierwszej instancji orzekł jak na wstępie.
W motywach rozstrzygnięcia organ I instancji podkreślając uznaniowość zapadłego rozstrzygnięcia, przyznał, że rodzina skarżącego jest w trudnej sytuacji rodzinnej z uwagi na to, że skarżący jest po wypadku i nie podejmuje zatrudnienia, jednakże oceniając całokształt sytuacji życiowej i finansowej rodziny, zdaniem organu sytuacja ta nie jest wyjątkowo szczególna w porównaniu do sytuacji rodzin, które korzystają z pomocy społecznej. Podkreślono, że rodzina skarżącego posiada stałe dochody. Składa się na niego zasiłek rodzinny w wysokości 467 zł, alimenty w wysokości 1.500 zł, dodatek mieszkaniowy w wysokości 338,99 zł. Zasobem rodziny jest dodatkowo świadczenie wychowawcze przyznane na 3 dzieci w łącznej kwocie 2.400 zł. Podkreślono, że rodzina skarżącego począwszy od 2014 r. systematycznie korzysta z pomocy społecznej i pobiera różnego rodzaju świadczenia, zgodnie ze zgłaszanymi prośbami. Z bieżącego postępowania została udzielona pomoc w formie zasiłku okresowego od 1 czerwca 2024 r. do 31 lipca 2024 r. w kwocie 555,21 zł miesięcznie i zasiłek celowy z przeznaczeniem na zakup żywności na miesiąc lipiec i sierpień 2024 r. w kwocie po 1.950 zł miesięcznie. Stałe miesięczne wydatki rodziny to czynsz w kwocie 797,05 zł, prąd w kwocie 250 zł, gaz (płacony co drugi miesiąc) w kwocie 80 zł, UPC w kwocie 120 zł i play (5 telefonów wraz z internetem) w kwocie 380 zł, co stanowi łącznie kwotę 1.587,05 zł.
W ocenie organu I instancji sytuacja skarżącego nie jest na tyle trudna by przy racjonalnym gospodarowaniu dochodem nie był możliwy zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Zdaniem organu I instancji wskazane problemy ze zdrowiem nie stanowią wystarczającej przesłanki do odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Podkreślono, że skutek doznanego wypadku rowerowego skarżący nie stracił stałego źródła dochodu, co przełożyłoby się trwale na sytuację finansową rodziny. Organ I instancji wskazał, że obecne zadłużenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń było zawinione przez skarżącego, ponieważ pobrał on alimenty z Funduszu Alimentacyjnego i nie poinformował o tym fakcie pracownika socjalnego. Organ I instancji wskazał dalej, że przy wydawaniu decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń wziął pod uwagę trudną sytuację majątkową, dochodowa, rodzinną skarżącego i odstąpił w całości od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń formie zasiłku celowego na czynsz, zasiłku celowego na dofinansowanie do zakupu wersalki i szaf, zasiłku celowego na zakup robota kuchennego, zasiłku celowego na zakup środków czystości, zasiłku celowego na zakup żywności. Łączna wysokość odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wynosiła 5.300 zł. Ponadto organ I instancji, żądając zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w formie zasiłku okresowego na łączną kwotę 8.328,40 zł, rozłożył należną kwotę na 18 rat, tak by nie stanowiły one zbyt dużego obciążenia. Podano, że miesięczny zwrot wszystkich nienależnie pobranych świadczeń przez skarżącego to 465 zł. Analizując całość zgromadzonego materiału, organ I instancji uznał, iż w przypadku skarżącego nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności stanowiące podstawę do odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.
Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie. Zakwestionował, że nienależnie pobrał świadczenia z pomocy społecznej. Przedstawił argumenty, które za tym przemawiają. Wskazał przyczyny, dla których nie odwołał się od decyzji o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń. Przedstawił okoliczności dotyczące jego sytuacji rodzinnej, osobistej, dochodowej, które jego zdaniem świadczą o tym, że znajduje się w trudnej sytuacji, w której zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie stanowił dla niego duże obciążenie i to przez 18 miesięcy. Stwierdził, że został wprowadzony w błąd przez pracownika socjalnego, w konsekwencji czego pomoc socjalna z tytułu zasiłków okresowych oraz stypendium socjalnego zostały mu cofnięte, a obecna sytuacja niweczy skutki udzielonej mu pomocy. Końcowo wskazał, że mimo kwestionowania decyzji organu pierwszej instancji będzie w miarę możliwości uiszczał raty należności tak, aby nie pogorszyć swojej sytuacji materialnej.
Decyzją z 6 sierpnia 2024 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podkreślił, że decyzja o ustaleniu zwrotu nienależnie pobranego zasiłku okresowego jest ostateczna zatem odnoszące się do niej zarzuty odwołania nie mogły być uznane za skuteczne. W dalszej części uzasadnienia organ przytoczył ustalenia faktyczne poczynione przez organ pierwszej instancji i poddał je ocenie. Podkreślił, że organ częściowo odstąpił od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia i rozłożył pozostałą część należności na raty. Uwzględnił też łączną należność miesięczną z tytułu wszystkich koniecznych dla spłacania rat, w odniesieniu do sytuacji finansowej i życiowej skarżącego. Wskazał, że nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia określonego ostateczną decyzją administracyjną, gdyż sam ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Podzielono stanowisko organu I instancji, że w aktualnej sytuacji życiowej skarżącego nie występuje "przypadek szczególnie uzasadniony", który uzasadniałby odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Podkreślono, że zgodnie z art. 98 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Finalnie stwierdzono, że rozstrzygnięcie organu I instancji oparte jest na poprawnie zgromadzonym i przeanalizowanym materiale dowodowym, a trudna sytuacja rodziny skarżącego została należycie uwzględniona. Zaskarżona decyzja nie przekracza też granic uznania administracyjnego i nie nosi cech dowolności. Stanowi wynik rozważenia z jednej strony sytuacji rodziny skarżącego oraz rozmiaru jej niezbędnych potrzeb bytowych, a z drugiej strony, oparta jest na rozważeniu interesu społecznego i uwzględnia konieczność zaspokojenia potrzeb innych osób uprawnionych do korzystania z pomocy społecznej.
Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zaskarżonej decyzji zarzucił:
1. błąd w ustaleniach faktycznych, mający wpływ na treść decyzji, polegający na uznaniu, iż o fakcie podwyższenia alimentów na rzecz jego małoletnich dzieci organ nie został poinformowany, podczas gdy skarżący przekazał jasną w tym zakresie informację dotyczącą zmiany jego sytuacji finansowej urzędnikowi MOPSu K. B., która jako funkcjonariusz publiczny winna tę wiedzę uwidocznić w dokumentacji urzędowej;
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to w szczególności przepisu art. 109 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego błędne zastosowanie w sytuacji, gdy nie spełniły się przesłanki w przepisie tym ustalone;
3. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to w szczególności:
a/ art. 145 § 1 pkt. 5 k.p.a. albowiem istotne dla sprawy okoliczności istniejące w dniu wydawania decyzji przez Prezydenta Miasta Krakowa z 4 marca 2024 r., mogły i powinny być znane organowi decyzję tę wydającemu, a zatem nie zachodzi w niniejszej sprawie przesłanka uzasadniająca wydania zaskarżonej decyzji,
b/ art. 7 k.p.a., albowiem organ II instancji, nie uznał wadliwości działania organu I instancji, który orzekając po raz pierwszy nie podjął w istocie niezbędnych czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes strony, tym samym organ dopuścił się odstępstwa od obowiązku strzeżenia praworządności,
c/ art. 8 k.p.a., albowiem organ orzekający naruszył zasadę kształtowania zaufania obywateli do władzy publicznej, w sposób pośredni uznając stronę postępowania obciążając "winą" źle przeprowadzonej weryfikacji przesłanek do wydania decyzji w przedmiocie ustalenia prawa do świadczenia zasiłku okresowego, podczas gdy to na organie orzekającym ciążył obowiązek przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego,
d/ art. 77 k.p.a., albowiem organ II instancji zaakceptował, a więc uznał prawidłowość postępowania wcześniejszego i nie zweryfikował negatywnie naruszenia przez organ I instancji obowiązku zebrania w sposób wyczerpujący, a następnie rozpatrzenia całego materiału dowodowego przed wydaniem decyzji,
e/ art. 107 k.p.a. poprzez brak rozważenia w decyzji SKO w Krakowie kwestii wadliwego powołania się przez Prezydenta Miasta Krakowa w utrzymanej przez SKO w Krakowie decyzji na przesłankę niedochowania przez skarżącego obowiązku ustawowego zgłoszenia zmiany sytuacji majątkowej.
W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał na błąd organu pierwszej instancji polegający na przyjęciu, że nie dopełnił obowiązku poinformowania organu o zmianie sytuacji majątkowej wynikającej z podwyższenia alimentów przez Sąd na jego małoletnie dzieci. Skarżący podał, że zgłosił ten fakt niezwłocznie urzędnikowi MOPSu. Wniósł, aby osoba ta została przesłuchana w charakterze świadka, aby wykazać ów fakt. Skarżący uznał, że skoro zgłosił to urzędnikowi, a ten nie powiedział mu, że ma dopełnić jeszcze jakiś formalności, uznał, że wszystko jest w porządku.
Skarżący podniósł też, że po doręczeniu mu decyzji w przedmiocie uznania świadczeń za nienależnie pobrane, postępując za radą urzędnika MOPS, zapłacił dwie raty i wniósł o umorzenie. Nie miał świadomości, że uznając te decyzje za niesłuszne powinien się od nich odwołać.
Finalnie podniósł, że organ błędnie wliczył do jego dochodu świadczenie wychowawcze na dzieci, a także nie uwzględnił jego złej sytuacji zdrowotnej, która uniemożliwia mu podjęcie pracy zarobkowej.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.) dalej p.p.s.a. Z istoty kontroli wynika, że zasadność zaskarżonej decyzji podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Kontrola działalności organów administracyjnych sprawowana jest przez Sąd pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Ze względu na powyższą zasadę kontroli oraz treść art. 134 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, Sąd w procesie kontroli bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Zgodnie z treścią art. 135 p.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie Sąd uchyla je w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi Sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli sprawy w tak określonych granicach, Sąd dopatrzył się naruszenia prawa w stopniu skutkującym koniecznością uchylenia decyzji organów obu instancji.
Z treści art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r. poz. 901 ze zm.), dalej: "u.p.s." wynika, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Przepis nie precyzuje co oznacza "przypadek szczególnie uzasadniony", tak więc organ powinien ocenić indywidualnie sytuację każdej osoby ubiegającej się o zastosowanie względem niej art. 104 ust. 4 u.p.s. Jak trafnie wskazał WSA w Olsztynie w wyroku z 26 marca 2024 r., II SA/Ol 86/24 zastosowanie ust. 4 art. 104 u.p.s. może mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, a nie może być traktowane jako coś "rutynowego" i możliwego do zastosowania w każdej - co do zasady - sprawie. Pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" należy odnieść do całokształtu aktualnej sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Z przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika, że organ "może" odstąpić od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie. Oznacza to, że nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Wystąpienie przesłanki przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi. W razie braku przesłanek uzasadniających zastosowanie ulgi organ zobligowany jest wydać rozstrzygnięcie negatywne, tj. odmówić odstąpienia od żądania zwrotu należności. Organ administracyjny ma zatem swobodę wyboru kierunku rozstrzygnięcia, lecz jest obowiązany szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy, ocenić zgromadzony materiał dowodowy oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu decyzji.
Istnieje zatem konieczność ustalenia, czy żądanie przez organ zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części nie stanowiłoby dla osoby zobowiązanego nadmiernego obciążenia lub też czy takie działanie organu nie niweczyłoby skutków udzielanej pomocy. W konsekwencji na organach ciąży obowiązek szczególnie wnikliwego wyjaśnienia i uzasadnienia w indywidualnym przypadku, szczególnych okoliczności, które legły u podstaw wydawanej decyzji, bądź w przypadku odmowy, uzasadnienia dlaczego organ uznał, że szczególne okoliczności nie zachodzą.
W sytuacji, w której organy pomocy społecznej wyjaśnią wszelkie okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia z zachowaniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. i w sposób przekonujący uargumentują swoją decyzję wydaną w ramach przysługującego im uznania zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., to Sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (por. wyrok NSA z 9 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1156/10).
W ocenie Sądu, w kontrolowanej sprawie organ nie wywiązał się z ww. obowiązków. Aby ocenić czy żądanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla skarżącego nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy niewątpliwie należało ustalić sytuację zdrowotną, życiową i materialną skarżącego. Organ drugiej instancji do dochodu skarżącego zaliczył mu kwotę 555,21 zł z tytułu zasiłku okresowego przyznanego skarżącemu za okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 lipca 2024 r. Tymczasem akta sprawy nie wskazują aby na dzień wydawania zaskarżonej decyzji tj. 6 sierpnia 2024 r. skarżący uzyskiwał tę formę wsparcia. Organ nie zwrócił się również w ramach postępowania dowodowego uzupełniającego, czy skarżący wnioskował o zasiłek okresowy na dalszy okres, czy też czy kontynuacja takiej formy pomocy skarżącemu była przez pracowników socjalnych planowana. Zatem sytuacja dochodowa skarżącego na moment wydawania decyzji organu II instancji nie była rzetelnie zbadana i przedstawiona. Sąd podkreśla przy tym, że organ odwoławczy wydając swoją decyzję nie może ograniczyć się wyłącznie do kontroli rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji ale jest zobligowany ponownie rozpoznać całą sprawę uwzględniając okoliczności faktyczne i prawne istniejące na dzień orzekania.
W ocenie Sądu organy obu instancji nie ustaliły też jakie wydatki skarżący ponosi z tytułu kosztów leczenia. Treść wywiadu środowiskowego (k. 2027 a.a.) wskazuje, że skarżący pozostaje pod opieką diabetologa, okulisty, ma problemy z nadciśnieniem i wysokim poziomem kwasu moczanowego. Choruje na cukrzycę i zażywa insulinę. Przyjmuje leki zgodnie z zapisem lekarzy. Kontynuuje leczenie związane z poważnym problemem braku, bóli łokcia oraz dyskopatii. Z powyższego wynika, że skarżący leczy się na choroby o charakterze przewlekłym i zażywa leki. Natomiast w stałych wydatkach skarżącego koszty leczenia w ogóle nie zostały uwzględnione, nie zostały też wcześniej ustalone przez organ. Co prawda podając stałe wydatki skarżący nie wymienił kosztów leczenia ale jak wynika z niekwestionowanych ustaleń organu pozostaje w stałym leczeniu i zażywa leki zatem zdaniem Sądu należało ustalić jaki jest ich miesięczny koszt, jako element mający wpływ na sytuację materialną skarżącego.
Sąd podkreśla, że zarówno w kontekście zasad postępowania administracyjnego ale również na podstawie treści art. 104 ust. 4 u.p.s., prawidłowe ustalenie sytuacji dochodowej beneficjenta jest niezwykle istotne. Organ odwoławczy w swojej decyzji, powołał się na treść art. 98 u.p.s., zgodnie z którym świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Z powyższego organ odwoławczy wywiódł, że ustawodawca priorytetowo traktuje zwrot nienależnie pobranych świadczeń, nawet kosztem zaspokojenia pewnych potrzeb rodziny. Niemniej jednak, należy mieć na uwadze, że wskazana w art. 98 u.p.s. sytuacja dochodowa rodziny, niewpływająca na jego gruncie na obowiązek zwrotu, ustępuje pierwszeństwa w określeniu kwalifikacji sytuacji faktycznej, jeśli tę ostatnią można określić jako nadmierne obciążenie czy zniweczenie skutków udzielanej pomocy. Są to zatem sytuacje szczególne, wyłączające zastosowanie reguły ogólnej z art. 98 u.p.s., przy czym fakt wskazania odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. powoduje, że organ ma obowiązek rozważenia ich wystąpienia (tak wyrok NSA z 23 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 539/18). Takie rozważenie musi zostać poprzedzone kompleksowym zbadaniem sytuacji zobowiązanego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, aby wydane rozstrzygnięcie nie nosiło znamion dowolności.
Zdaniem Sądu organy obu instancji nie rozważyły też w sposób należycie wnikliwy czy żądanie zwrotu od skarżącego sum nienależnie pobranych świadczeń nie niweczyłoby skutków udzielonej pomocy. W ocenie Sądu należy tego dokonać w kontekście okoliczności, że środki które zwiększyły dochód skarżącego - co finalnie doprowadziło do wydania decyzji uznających poszczególne świadczenia za nienależnie pobrane - pochodziły z podwyżki alimentów przeznaczonych na utrzymanie dzieci skarżącego i w takim celu zapewne zostały spożytkowane skoro, jak sam organ przyznaje, skarżący racjonalnie gospodaruje środkami. W ocenie Sądu należy rozważyć, czy w takim stanie rzeczy nie zachodzi sytuacja, w której skarżący, aby zwrócić kwoty nienależnie pobranych świadczeń, będzie musiał ograniczać wydatki na podstawowe potrzeby dzieci.
Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd zauważa, że na etapie sądowej kontroli decyzji w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie mogą mieć znaczenia zarzuty dotyczące decyzji stwierdzających, że świadczenia te zostały przez skarżącego nienależnie pobrane. Decyzje te są ostateczne i nie mogą być przedmiotem kontroli w niniejszym postępowaniu sądowym.
Również zarzut zaliczenia do dochodu skarżącego świadczenia wychowawczego nie można uznać za trafny. Sąd podziela stanowisko organu, że o ile kwota ta nie może być wliczana do ustalania kryterium dochodowego, co wprost wynika z art. 8 ust. 4 pkt 7 u.p.s., to jednak organ ma prawo brać te środki pod uwagę przy całościowej ocenie sytuacji skarżącego w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s.
Resumując, z uwagi na stwierdzone wyżej uchybienia przepisów prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, decyzje organów obu instancji podlegały uchyleniu.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ będzie zobowiązany do wyczerpującego ustalenia sytuacji finansowej, zdrowotnej i życiowej skarżącego aktualnej na dzień orzekania oraz rozważenia i uwidocznienia w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, czy obowiązek zwrotu nie zniweczy skutków udzielonej pomocy. Z uwagi upływ 6 miesięcy od ostatniego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w rodzinie skarżącego zasadna będzie jego aktualizacja. Dopiero tak ustalony stan faktyczny, poddany następnie ocenie w zgodzie z art. 80 k.p.a., da organowi podstawę do wydania rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego.
Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a.