III SA/KR 1500/22

III SA/Kr 1500/22 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2022-11-30
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-09-29
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Katarzyna Marasek-Zybura /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1770/23 - Wyrok NSA z 2023-09-13
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono sprzeciw
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2167
Art. 1  par. 1  i 2
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
Dz.U. 2022 poz 329
Art. 3  par. 1, art. 151  a  par. 1, art. 200  w zw. z art. 64b par. 1  i art. 205  par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
Art. 136, art. 138  par. 2
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2022 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze sprzeciwu A. M. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 16 sierpnia 2022 r. znak: SKO-NP-4115-378/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala sprzeciw
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 16 sierpnia 2022 r. znak: SKO-NP.-4115-378/22, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615; dalej: u.ś.r.), uchyliło w całości decyzję Burmistrza Krynicy Zdroju z dnia 4 czerwca 2022 r. znak: OPS.KŚR.5211.1035.21.22.2022 o odmowie przyznania A. M. (dalej: skarżąca), świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką J. M. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.
W dniu 25 kwietnia 2022 r. do organu wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką, legitymującą się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o niezdolności do samodzielnej egzystencji, w którym datę jej powstania określono na 1 listopada 2019 r.
Organ pierwszej instancji wskazał, że bezspornym jest, iż na skarżącej zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do matki. Zgromadzona w sprawie dokumentacja zawiera szczegółowy opis stanu zdrowia matki oraz zakresu czynności wykonywanych przez skarżącą.
W oparciu o powyższe organ stwierdził, że opieka nad niepełnosprawną matką, której stan zdrowia ulega ciągłemu pogorszeniu, szczególnie po przebytych udarach, w wyniku których nie jest w stanie samodzielnie się poruszać, jest sprawowana w sposób długotrwały i ciągły, wymagający dużego nakładu pracy i zaangażowania, co nie pozwala na podjęcie przez skarżącą jakiejkolwiek pracy, nawet w niepełnym wymiarze. Skarżąca sprawuje całodobową opiekę nad niepełnosprawną matką, która jest osobą przewlekle chorą, korzystającą z pampersów, mającą problemy z samodzielnym poruszaniem się, co powoduje konieczność stałego nadzoru i pomocy przy codziennych, pilnych, niecierpiących zwłoki czynnościach opiekuńczych oraz innych czynnościach higienicznych.
Pomimo dokonania powyższych ustaleń, organ pierwszej instancji stwierdził, że w zaprezentowanym stanie faktycznym i prawnym nie zostały spełnione wszystkie przesłanki ustawowe przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niepełnosprawność matki skarżącej nie powstała bowiem w okresach wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przepis art. 17 ustawy ma tymczasem charakter normy bezwzględnie obowiązującej, co oznacza że przyznanie wnioskowanego świadczenia uzależnione jest od spełnienia wszystkich zawartych w nim przesłanek. Organ podkreślił, że na dzień wydania decyzji ustawodawca nie dokonał zmiany omawianego przepisu, różnicującego prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na czas powstania niepełnosprawności i mimo, iż jest on niezgodny z Konstytucją RP, to nadal obowiązuje. W związku z powyższym Burmistrz Krynicy Zdroju w decyzji z dnia 4 czerwca 2022 r. orzekł o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia.
W odwołaniu wniesionym od ww. decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Wskazując na powyższe zarzuty odwołująca wniosła o uchylenie w całości decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do wnioskowanego świadczenia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu w opisanej na wstępie decyzji z dnia 16 sierpnia 2022 r. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi l instancji.
Odnosząc się do uzasadnienia decyzji organu pierwszej instancji, Kolegium stwierdziło, że została ona wydana na podstawie przepisu, który w związku z wejściem w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego został uznany za niezgodny z Konstytucją, zatem w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przez organ pomocowy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
W tej sytuacji, przepis ten od momentu wejścia w życie ww. wyroku Trybunału, nie może być zatem stosowany w jego dotychczasowym brzmieniu. Jeżeli Konstytucja dopuszcza wzruszenie prawomocnego orzeczenia sądowego oraz ostatecznej decyzji administracyjnej, wydanych na podstawie przepisu uznanego następnie przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją (art. 190 ust. 4 Konstytucji RP), to tym bardziej należy opowiedzieć się za niedopuszczalnością wydania orzeczenia sądowego oraz decyzji administracyjnej w oparciu o przepis, który Trybunał uznał za niezgodny z Konstytucją RP.
Reasumując, Kolegium podkreśliło, że organy administracji wydając decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną dopuszczają się naruszenia zarówno prawa materialnego, jak też art. 6 k.p.a. W świetle poczynionych rozważań nie można w żaden sposób uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmieniał sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną, co wynika z podstawowych zasad krajowego porządku prawnego.
Ponownie rozpoznając sprawę organ winien zatem uwzględnić przedstawione wyżej stanowisko oraz wynikające z niego wskazówki interpretacyjne dotyczące wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. K 38/13, przyjmując, że z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie można wywodzić normy warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego datą powstania niepełnosprawności osoby objętej opieką, skoro tak sformułowany warunek został uznany za niekonstytucyjny.
Ponadto Kolegium wskazało, że w niniejszej sprawie ustaleniu podlega także to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz czy nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie. Z uwagi na brak wyczerpującego odniesienia się w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji do tych kwestii, udzielenie na nie odpowiedzi nie jest możliwe. Tym samym, nie jest możliwe stwierdzenie zaistnienia przesłanek warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia.
W ocenie Kolegium, dokonując merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącej, organ odstąpił od wszechstronnego wyjaśnienia, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki, od których ustawodawca uzależnił przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Oznacza to, że zaskarżona decyzja organu pierwszej instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, zwłaszcza art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.
Kolegium podniosło, że organ pierwszej instancji nie wykazał w sposób dostateczny, czy brat skarżącej z obiektywnych względów nie może uczestniczyć – w ramach ciążącego na nim w takim samym stopniu, co na skarżącej, obowiązku alimentacyjnego - w sposób pośredni w opiece nad niepełnosprawną matką. Organ pomocowy w prowadzonym postępowaniu ograniczył się jedynie do ustalenia, że niepełnosprawna matka posiada oprócz skarżącej jeszcze syna M. M.
W tym miejscu Kolegium wyjaśniło, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać tylko na osobistych staraniach osób zobowiązanych do alimentacji, ale może przybrać także inną formę pomocy takiej osobie np. współopłacenie usług opiekuńczych. Organ l instancji ustalając krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem niepełnosprawnej, jak i to czy są one w stanie wywiązać się z ciążącego na nich w takim stopniu, co na odwołującej, obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnej matki kwestii tej w ogóle nie zbadał.
Zgodnie z wytycznymi Kolegium, organ pierwszej instancji nie powinien w tym zakresie poprzestać na ogólnych stwierdzeniach, że brat skarżącej nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną matką z uwagi na to, że nie utrzymuje z nią, jak i ze skarżącą kontaktu, ale winien ustalić aktualne miejsce jego pobytu i w przypadku ustalenia, że zamieszkuje na terenie Polski, wystąpić do organu pomocy społecznej w miejscu jego zamieszkania, o przeprowadzenie z nim wywiadu środowiskowego. Takie działanie umożliwi poznanie całokształtu jego sytuacji rodzinnej, bytowej i zdrowotnej, jako osoby zobowiązanej do alimentacji względem osoby wymagającej opieki i pozwoli na rozstrzygnięcie, czy po jego stronie występują rzeczywiście obiektywne przeszkody do sprawowania opieki nad matką.
Po dogłębnym wyjaśnieniu wskazanych wyżej kwestii, organ pomocy społecznej powinien dokonać merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącej, badając, czy ustalony w sprawie stan faktyczny wypełnia dyspozycję normy prawnej wynikającej z art. 17 u.ś.r., przy uwzględnieniu zakresu, w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uznany za niekonstytucyjny począwszy od dnia 23 października 2014 r. na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/13.
Jednocześnie Kolegium podniosło, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje m.in., jeżeli strona ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Zakaz jednoczesnego pobierania świadczeń, wynikający ze zbiegu uprawnień, uchyla dopiero oświadczenie wnioskodawcy o wyborze korzystniejszego świadczenia, co wynika z art. 27 ust. 5 u.ś.r.
W rozpoznawanej sprawie, jak wynika z materiału dowodowego, skarżąca ma przyznane prawo do zasiłku dla opiekuna w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad matką. Zatem dla dalszego procedowania wniosku niezbędne jest oświadczenie skarżącej, czy rezygnuje z zasiłku dla opiekuna. Dopiero po ustaleniu powyższego organ może rozważyć przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, po przeprowadzeniu pełnego postępowania.
Podsumowując Kolegium stwierdziło, że wobec faktu, iż w przedmiotowej sprawie konieczne jest przeprowadzenie postępowania dowodowego w znacznej części, przeprowadzenie tego postępowania przez Kolegium naruszałoby zawartą w art. 15 k.p.a. zasadę dwuinstancyjności postępowania. Wobec powyższego Kolegium uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ.
Od powyższej decyzji Kolegium skarżąca wniosła sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżąca opisała dotychczasowy przebieg postepowania oraz podniosła, że Kolegium dokonało błędnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadnie zastosowało w przedmiotowej sprawie art. 138 § 2 k.p.a., uchylając decyzję organu pierwszej instancji i przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia, gdyż w rzeczywistości kwestie wskazane jako podstawy zastosowania tego przepisu nie występują. Zdaniem skarżącej, organ pierwszej instancji wywiązał się z ciążących na nim obowiązków w zakresie postępowania dowodowego i okoliczności związane z bratem skarżącej nie zostały pominięte. W ocenie skarżącej organ pierwszej instancji dostatecznie dokładnie wyjaśnił spełnienie wszystkich przesłanek przyznania świadczenia. Skarżąca podkreśliła także, że złożyła wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia, oświadczenie o rezygnacji z prawa do zasiłku dla opiekuna, a zatem jej wola została jednoznacznie zakomunikowana.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
W odpowiedzi organ odwoławczy wniósł o oddalenie sprzeciwu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 - dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 3 § 2a p.p.s.a., sądy administracyjne orzekają także w sprawach sprzeciwów od decyzji wydanych na podstawie art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.
Zdaniem Sądu sprzeciw jest nieuzasadniony.
Organ II instancji na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. wydał decyzję, którą uchylił w całości zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji. Od tego rodzaju decyzji przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu do sądu administracyjnego (art. 64a p.p.s.a.). Zgodnie z art. 64e p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od decyzji, sąd ocenia jedynie istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 ustawy k.p.a. Oznacza to, że zakres kontroli przez sąd administracyjny decyzji organu II instancji, jest ograniczony do zbadania, czy organ ten prawidłowo ustalił, że decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał że "organ odwoławczy może powołać się na przepis art. 138 § 2 k.p.a. tylko wówczas, gdy wykaże, że przeprowadzenie dodatkowego postępowania wyjaśniającego w granicach art. 136 k.p.a. nie jest wystarczające do rozstrzygnięcia sprawy. W sytuacji, bowiem gdy przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego przewidzianego w art. 136 k.p.a. umożliwiłoby temu organowi prawidłowe załatwienie sprawy, podjęcie przez organ odwoławczy decyzji kasacyjnej z tym uzasadnieniem, że rozstrzygniecie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania w całości lub znacznej części jest równoznaczne z naruszeniem obu tych przepisów" (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2013 r., sygn. II OSK 1274/11, LEX nr 1358392). Organ odwoławczy może wydać decyzję kasacyjną wtedy, gdy organ I instancji, rozpoznając sprawę, nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w ogóle lub naruszył przepisy postępowania w stopniu uzasadniającym uznanie sprawy za niewyjaśnioną i przez to niekwalifikującą się do merytorycznego rozstrzygnięcia przez organ drugiej instancji (por. przykładowo wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2017 r., sygn. II OSK 1386/15, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Zgodnie z treścią art. 136 § 1 k.p.a. organ odwoławczy może przeprowadzić na żądanie strony lub z urzędu dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję.
W ocenie Sądu zostały spełnione przesłanki z art. 138 § 2 k.p.a. w zw. z art. 136 § 1 k.p.a.
Organ odwoławczy uznał, że w sprawie nie ustalono wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych.
W ocenie Sądu, z twierdzeń organu II instancji wynika, że organ I instancji dopuścił się poważnych uchybień na etapie gromadzenia materiału dowodowego.
Sąd w związku z wniesieniem sprzeciwu od decyzji wydanej na podstawie art. 138 § 2 k.p.a., dokonując kontroli decyzji wydanych przez organy nie bada czy przepisy prawa materialnego zostały prawidłowo zastosowane.
Zgodnie z art. 138 § 2 k.p.a. wydanie decyzji kasacyjnej wymaga także wykazania, że konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy, ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Koniecznym jest, aby wypowiedź organu II instancji, była w tym zakresie stanowcza. Ten wymóg spełnia stanowisko organu odwoławczego.
Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
Jak wskazał organ odwoławczy, postępowanie dotyczące przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wymaga uwzględniania szeregu okoliczności dotyczących sytuacji osobistej i rodzinnej osoby ubiegającej się o to świadczenie oraz osoby potrzebującej opieki. Stąd, dla wyprowadzenia prawidłowych wniosków, będących podstawą decyzji w tym przedmiocie, konieczne jest zachowanie odpowiedniej staranności w zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego przez organ I instancji.
Stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyroku z dnia 26 kwietnia 2021 roku, sygn. III SA/Kr 1065/20, z dnia 28 stycznia 2022 r. sygn. III SA/Kr 1386/21 i III SA/Kr 1418/21, z dnia 25 lutego 2022 r. sygn. III SA/Kr 1480/21, z dnia 29 marca 2022 r., sygn. III SA/Kr 1601/21, z dnia 3 czerwca 2022 r. sygn. III SA/Kr 372/22, z dnia 23 czerwca 2022 r., sygn. III SA/Kr 39/22 z dnia 13 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 409/22, z dnia 14 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 731/22 czy z dnia 28 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 935/22 (opubl. w CBOSA), w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią; zatem stosownie do wskazań organu odwoławczego, organ I instancji winien dokonać ustaleń czy syn wymagającej opieki, zwłaszcza ze względu na zakres czynności opiekuńczych, jest w stanie wspomóc skarżącą w opiece nad matką w zakresie pozwalającym mu na podjęcie pracy zarobkowej, stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która to okoliczność ma znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osobę wnioskującą o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22 czy z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, opubl. w CBOSA).
Jak prawidłowo wskazał organ II instancji, w sprawie niezbędne jest zatem prawidłowe ustalenie możliwości spełnienia przez brata skarżącej, obciążającej go części obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Podstawą koniecznych w sprawie rozważań, jak wskazało Kolegium, winno być poszerzone postępowanie wyjaśniające. Dopiero tak przeprowadzone postępowanie da możliwość oceny spełnienia przesłanki istnienia bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką.
W niniejszej sprawie postępowanie wyjaśniające przeprowadzone przez organ I instancji, nie daje jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Organ I instancji nie podjął możliwych i koniecznych czynności dla zweryfikowania wskazanej okoliczności, które to okoliczności determinują ocenę spełnienia spornej przesłanki umożliwiającej przyznanie świadczenia, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Dopiero tak przeprowadzone postępowanie, da możliwość oceny spełnienia przesłanki istnienia bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką.
Decyzja organu I instancji była zatem wadliwa z przyczyn uzasadniających wydanie decyzji kasacyjnej przez Kolegium. Organ I instancji nie ustalił stanu faktycznego sprawy dającego podstawę do wydania rozstrzygnięcia. Realizacja powyższego obowiązku na etapie postępowania odwoławczego pozbawiłaby stronę jednej instancji, co naruszyłoby zasadę dwuinstancyjności.
Powyższe uchybienia organu I instancji dawały podstawy do wydania przez Kolegium decyzji kasacyjnej, w oparciu o art. 138 § 2 k.p.a. Decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie.
W tej sytuacji rozstrzygnięcie kasacyjne organu odwoławczego należy uznać za zasadne i nienaruszające art. 138 § 2 k.p.a., ani zasady dwuinstancyjności postępowania.
W tym stanie sprawy, uznając że sprzeciw nie jest usprawiedliwiony, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151a § 2 p.p.s.a., oddalił go.