III SA/KR 1495/24

III SA/Kr 1495/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2025-09-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-09-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Jakub Makuch /sprawozdawca/
Janusz Kasprzycki /przewodniczący/
Katarzyna Marasek-Zybura
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1429
Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym
Dz.U. 2003 nr 228 poz 2255
Art. 17 ust. 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie WSA Katarzyna Marasek-Zybura WSA Jakub Makuch (spr.) Protokolant Sekretarz Sądowy Kinga Ładyga po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 września 2025 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 24 lipca 2024 r., nr SKO-NP-4115-41/24 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz radcy prawnego R. W. tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany od tego rodzaju czynności.
Uzasadnienie
J. W. (dalej: "skarżący") wniósł do Sądu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 24 lipca 2024 r. (nr SKO–NP-4115-41/24) utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy B. z 4 stycznia 2024 r. (znak: OPS.ŚRiA.5232.331.2024.ODM) odmawiającą skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Stan prawny i faktyczny sprawy przedstawiał się następująco:
Wójt Gminy B. decyzją z 4.01.2024 r. (znak: OPS.ŚRiA.5232.331.2024.ODM) orzekł o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią, M. W. Organ stwierdził, że babcia skarżącego legitymuje się orzeczeniem z 14.09.2018r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Targu.
Na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego organ ustalił, że wnioskodawca mieszka razem z 76-letnią babcią. Osoba wymagająca opieki jest wdową i ma dwie dorosłe córki, jednak całodobowa opieka spoczywa na skarżącym, gdyż pozostali członkowie rodziny nie mają możliwości sprawowania opieki. Córka niepełnosprawnej M. D. (samotna matka wnioskodawcy) również mieszka ze skarżącym i także wymaga jego opieki, gdyż ma orzeczony znaczny stopnień niepełnosprawności. Z kolei druga córka niepełnosprawnej (Z.) mieszka w G. i z racji odległości nie może sprawować opieki nad matką. Wnioskodawca oświadczył, że ma jeszcze siostrę, która mieszka poza miejscem zamieszkania niepełnosprawnej i ma ona troje małych dzieci, co wyklucza uczestnictwo w opiece. Skarżący podczas wywiadu środowiskowego wskazał, że do jego obowiązków opiekuńczych należy: pomoc babci w utrzymaniu higieny osobistej (w tym obsługa przenośnej toalety oraz utrzymanie jej w czystości), przygotowywanie posiłków, podawanie leków oraz wykonywanie obowiązków domowych (pranie, sprzątanie, palenie w piecu) oraz pomoc w przemieszczaniu się po mieszkaniu.
Z ustaleń organu wynika, że babcia skarżącego całkowicie zdana jest na pomoc wnuka, który, poza w.w. obowiązkami, wozi ją do lekarza i na badania, załatwia sprawy urzędowe, robi zakupy. W wywiadzie środowiskowym zapisano, że niepełnosprawna wymaga stałej opieki i pomocy, co wynika z braku możliwości samodzielnego funkcjonowania, prowadzenia gospodarstwa domowego i aktywności społecznej adekwatnej do wieku, płci i środowiska. Zapisano w wywiadzie, że w związku z pogarszającym się stanem jej zdrowia babci, skarżący zmuszony został do rezygnacji z zatrudnienia, a zakres opieki powoduje, że nie jest on w stanie podjąć żadnej pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze. Babcia skarżącego, jako osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności bez pomocy oraz opieki innych osób nie byłaby w stanie samodzielnie funkcjonować. Ustalono, że od kilku lat większość czasu spędza ona w domu, w którym zajmuje jedno pomieszczenie (kuchnię, w której ma łóżko, telewizor, piec kuchenny, meble i stolik). Po domu porusza się z wielką trudnością i z pomocą innych osób, ponieważ nie potrafi używać chodzika, a jedynie latem na zewnątrz wywożona na wózku inwalidzkim. Niepełnosprawna choruje na cukrzycę, astmę oskrzelowo-sercową, nadciśnienie, zwyrodnienie reumatoidalne i łuszczycę stawową, która powoduje, że nie może chodzić. Dodatkowo odczuwa sztywność rąk i ból, co uniemożliwia jej samodzielne uczesanie, ubranie, a czasem nawet zjedzenie posiłku. Niepełnosprawna babcia wnioskodawcy potwierdziła fakt, że wnioskodawca sprawuje nad nią opiekę, a pracownik socjalny stwierdził, że samodzielnie nie byłaby ona w stanie mieszkać i funkcjonować.
Motywując decyzję odmowną organ I instancji wskazał jako negatywną przesłankę przyznania wnioskowanej pomocy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (data powstania niepełnosprawności u babci skarżącego). Wyjaśnił przy tym, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (K 38/13) orzeczono niezgodność art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim przepis ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Mimo jednak tego orzeczenia, ustawodawca nie zmienił stanu prawnego, co w ocenie organu I instancji oznacza, że art. 17 ust. 1b nadal obowiązuje i może być podstawą negatywnej dla skarżącego decyzji.
Dalej organ podał, że skarżący złożył również wniosek o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego, co mogłoby być przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednak na dzień wydania decyzji wniosek ten nie został rozpatrzony, "a w przypadku wydania pozytywnej decyzji i wystąpienia zbiegu świadczeń skarżący zrezygnuje ze specjalnego zasiłku opiekuńczego".
Następnie organ wskazał, że skarżący dobrze wywiązuje się ze swoich powinności względem babci, a opieka nad niepełnosprawną jest wymagana w sposób ciągły. Bez tej opieki babcia skarżącego niezdolna jest do samodzielnej egzystencji. Pomimo tych okoliczności, organ nie może jednak przyznać świadczenia pielęgnacyjnego.
W odwołaniu skarżący argumentował, że organ I instancji pominął wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014r. (K 38/13). Podał, że zamieszkuje z dwoma osobami posiadającymi znaczny stopień niepełnosprawności (z matką i babcią) oraz, że jest jedyną osobą, która może się nimi opiekować. Akcentował, że prowadził działalność gospodarczą i pracował jako kucharz i budowlaniec, lecz stan zdrowia jego babci spowodował, iż musiał zamknąć tę działalność, a później zrezygnować z pracy. Nadmienił, że w jego zawodzie nie jest w stanie pracować online, a niepełnosprawna babcia i jego mama wymagają całodobowej opieki. Wskazał też, że w ramach opieki myje niepełnosprawną, pierze, sprząta, gotuje, podaje jej leki, zajmuje się domem i lekarzami oraz pomaga przemieszczać się po domu. Oświadczył, że musi być dostępny cały dzień, ponieważ babcia i mama nie są w stanie samodzielnie egzystować. Nadmienił, że na nim spoczął obowiązek zaopiekowania się najbliższymi. Dalej podniósł, że zawnioskował o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego ponieważ musiał z czegoś żyć oraz jednocześnie oświadczył, że w przypadku przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego zrezygnuje z tego prawa na rzecz świadczenia korzystniejszego.
SKO w Nowym Sączu, po rozpoznaniu odwołania skarżącej, utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy B. Organ odwoławczy zwrócił uwagę na ustalenie, z którego wynika, że istnieją osoby w pierwszym stopniu zobowiązane do zapewnia pomocy i opieki niepełnosprawnej, która ma dwie dorosłe córki: M. D. (matka wnioskodawcy), która zamieszkuje w domu z niepełnosprawną matką i legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności oraz Z., która zamieszkuje w G. - zbyt daleko, żeby dojeżdżać i sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką. Podkreśliło Kolegium Odwoławcze, że w sprawie istotne znaczenie ma fakt, że w stosunku do w.w. córek niepoprawnej nie zachodzą obiektywne okoliczności powodujące, iż nie są w stanie zabezpieczyć opieki matce, a tym samym ustalenie, że odwołujący nie jest osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu z wymagającą opieki, która posiada dwie córki obiektywnie zdolne wypełnić obowiązek alimentacyjny względem swojej niepełnosprawnej matki, wobec czego jemu, jako wnukowi osoby wymagającej opieki, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Nie spełnia on bowiem przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy. Dla zweryfikowania uprawnień odwołującego się w zakresie wnioskowanego świadczenia istotne znaczenie ma fakt, że jest on krewnym niepełnosprawnej w linii prostej (zstępnym), na którym, stosownie do treści art. 128 i art. 129 k.r.o., ciąży obowiązek alimentacyjny względem babci. Niemniej jednak, jako wnuk nie jest spokrewniony z babcią w pierwszym stopniu, a co za tym idzie zastosowanie ma art. 17 ust. 1a ustawy.
Kolegium Odwoławcze podkreśliło, że z art. 17 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 1a ustawy wynika, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje w pierwszej kolejności osobom najbliższym, tj. matce, ojcu, dzieciom, czyli osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu. Natomiast dalszym krewnym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko w przypadku, gdy nie ma osób najbliższych, spokrewnionych w pierwszym stopniu albo są one małoletnie lub same legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Organ odwoławczy przywołał uchwałę 7 sędziów NSA z 14.12.2022 r. (sygn. akt l OPS 2/22), w której wskazano, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osoba wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki oraz osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osoba wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a ustawy).
Wskazało SKO w Nowym Sączu, że regulacja ustawowa świadczeń rodzinnych adresowanych do opiekunów niepełnosprawnych członków rodziny została ukształtowana w sposób, który przewiduje wsparcie rodziny także w sytuacji, gdy inna osoba, niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, rezygnuje z zatrudnienia celem sprawowania opieki, a osoby spokrewnione w pierwszym stopniu nie legitymują się stosownym orzeczeniem, przez co opiekun nie spełnia przesłanek do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Natomiast o specjalny zasiłek opiekuńczy, przy spełnieniu przesłanek dochodowych, skutecznie ubiegać się może bowiem każda osoba, na której zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmuje pracy zarobkowej lub rezygnuje z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Następnie Kolegium Odwoławcze wskazało na te uwarunkowania sprawy, z których wynika, że skarżący mieszka z niepełnosprawną babcią oraz z niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym matką. Druga córka osoby podlegającej opiece (Z.) mieszka w G. i – jak podało SKO – nie może sprawować tej opieki ze względu na miejsce zamieszkania. Odwołujący nie dostarczył informacji, z których wynikałoby, że którekolwiek z w/w córek osoby wymagającej opieki aktualnie legitymuje się orzeczeniem stwierdzającym niepełnosprawność w stopniu znacznym. Co prawda matka skarżącego na podstawie orzeczenia z 6.10.2021r. (znak: [...]) legitymowała się znacznym stopniem niepełnosprawności (do 31.10.2023 r.), jednak orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Targu z 12.02.2024 r. (znak: [...]) została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności (do 28.02.2028 r.). Orzeczenie to zostało utrzymane w mocy przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Krakowie orzeczeniem z 8.05.2024 r. Z powyższego wynika, że aktualnie córka niepełnosprawnej (M.) nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, w związku z powyższym może współuczestniczyć w opiece nad niepełnosprawną matką. W konsekwencji organ uznał, że brak podstaw do stwierdzenia, że babcia skarżącego, która mieszka z nim oraz z niepełnosprawną córką, nie może uzyskać od nich pomocy polegającej na czynnościach opiekuńczo-pielęgnacyjnych adekwatnych do stanu zdrowia oraz że opiekę sprawować może wyłącznie wnuk.
SKO w Nowym Sączu wskazało, że z zasad doświadczenia życiowego wynika, że czynności opiekuńcze opisane w wywiadzie środowiskowym, które wykonuje skarżący (pomoc przy przemieszczaniu się, w utrzymaniu higieny osobistej, myciu, przygotowaniu posiłków, robieniu zakupów, w dbaniu o czystość pomieszczeń oraz towarzyszenie podczas wizyt lekarskich) nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujące zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Nadto, babcia wnioskodawcy nie jest obłożnie chora, czy nie kontaktowa, tudzież niezdolna do samodzielnego załatwiania swoich potrzeb fizjologicznych, nie wymaga karmienia i stałego nadzoru ze strony opiekuna. Jak wynika z ustaleń wywiadu odwołujący przygotowuje i podaje babci lekarstwa, posiłki, wykonuje prace związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, załatwia sprawy związane ze służbą zdrowia, robi zakupy oraz wykonuje czynności opiekuńcze dbając o utrzymanie w czystości toalety przenośnej oraz higieny osobistej i pomaga w przemieszczaniu się po mieszaniu.
Stwierdził organ odwoławczy, że przesłanki do przyznania odwołującemu świadczenia pielęgnacyjnego istniałyby jedynie wówczas, gdyby wykazane zostało, że córki osoby wymagającej opieki nie są w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu ale tylko z tego powodu, że legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, co w niniejszej sprawie nie znajduje potwierdzenia. Skoro skarżący nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej babci, to nie może on skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią.
Końcowo SKO podało, że zajęte przez organ I instancji wadliwie stanowisko w zakresie wykładni art. 17 ust. 1b ustawy, nie miało wpływu na wynik sprawy.
W skardze skarżący zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez nieprawidłowe uznanie, że skoro są inni członkowie rodziny spokrewnieni z niepełnosprawną w linii prostej, to istnieje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nadto zarzucił brak wszechstronnego rozpatrzenia sprawy ponieważ prawidłowa ocena dowodów powinna skutkować przyznaniem oczekiwanego świadczenia.
W uzasadnieniu skargi podał, że mieszka z dwoma osobami niepełnosprawnymi (matką i babcią). Matka – do 2024 r. dysponowała znacznym stopniem niepełnosprawności, jednak orzeczenie to zostało zmienione i obecnie ma stopień umiarkowany. Podkreślił, że jest na utrzymaniu żony, a sam pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy, o który zawnioskował, bo musiał z czegoś żyć. Podał jednak, że w przypadku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zrezygnuje z zasiłku.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Skarga podlegała uwzględnieniu.
Zasadnicza motywacja organu odwoławczego przemawiająca za odmową przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego sprowadzała się do stanowiska, że skoro skarżący – jako wnuk osoby podlegającej opiece – nie jest zobowiązany w pierwszej kolejności do jej alimentacji, to warunkiem przyznania oczekiwanego świadczenia mogło być wykazanie, że osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności dysponują orzeczeniem o znacznym stopniu ich niepełnosprawności. W sprawie natomiast ustalono, że takim orzeczeniem nie dysponowały obie córki osoby podlegającej opiece. Okoliczność ta uzasadniała – wg Kolegium Odwoławczego – brak podstaw prawnych do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowisko wywiedzione przez SKO w tej sprawie oparte było na wynikającej z orzecznictwa sądowego wykładni art. 17 ust. 1a ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (aktualny publikator Dz. U. 2023 r., poz. 1429). Przepis ten, w przyjętym przez organ brzmieniu (obowiązującym do 31.12.2023 r.) stanowił, że: osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Kolegium Odwoławcze wywodząc przesłankę negatywną przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego wskazywało na kryterium obiektywne – dysponowanie przez osoby zobowiązane w pierwszym stopniu do alimentacji osoby podlegającej opiece – orzeczeniem o znacznym stopniu ich niepełnosprawności, jako okoliczności warunkującej uzyskanie świadczenia przez dalszego krewnego (wnuka). Dostrzec jednak trzeba, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 8.07.2025 r. (sygn. akt 33/23) stwierdził, że art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, o której mowa w tym przepisie, sprawującej wyłączną opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i w związku z tym rezygnującej z zatrudnienia, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny wskazywał m.in., że posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności oraz sprawowanie opieki nie muszą pozostawać ze sobą w bezpośrednim związku, a jedna z tych przesłanek nie musi zastępować drugiej. Obie przesłanki mogą występować w praktycznym życiu niezależnie od siebie. (...). Obie te przesłanki również na gruncie normatywnym nie muszą mieć charakteru alternatywy rozłącznej. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego najdalej idąca prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 2, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., nie daje wyjaśnienia celu zróżnicowania w dostępie do świadczenia pielęgnacyjnego przez taką cechę relewantną, jak "posiadanie zaświadczenia o niepełnosprawności" przez osoby trzecie pozostające "wyżej w hierarchii". Trybunał Konstytucyjny, w nawiązaniu do wcześniejszych swoich wyroków wskazał, że samo formalne orzeczenie (o znacznym stopniu niepełnosprawności – przyp. Sądu) nie może być uznane za istotniejsze niż rzeczywista opieka nad osobą potrzebującą pomocy. Prawo nie może być bowiem oderwane od życia. Trybunał wskazał, że zdaje sobie sprawę z wielowymiarowości funkcjonowania różnych rodzin i nie może podchodzić do niniejszej sprawy z wyidealizowanego punktu widzenia, w którym nie ma konfliktów rodzinnych, a każda osoba bez orzeczenia o niepełnosprawności jest zdrowa i zdolna do opieki nad chorym krewnym. W sprawie należy niejako spojrzeć sub specie aeternitatis na różne sytuacje, które prowadzą do konieczności złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, gdy rezygnuje się z własnego rozwoju zawodowego na rzecz opieki nad słabszym i potrzebującym. TK podkreślił, że różnicowanie w tym zakresie rodzin nieuchronnie prowadzić będzie do osłabiania więzi, które je spajają. Różnicowanie wyłącznie z powodów kryteriów formalnych (dysponowanie stosownym orzeczeniem – przyp. Sądu) może doprowadzić do sytuacji, w której skarżący lub inne osoby w identycznej sytuacji przestaną sprawować opiekę, by zająć się zdobywaniem środków na własne utrzymanie, a nieuchronną konsekwencją tego zjawiska będzie zwiększenie samotności i poczucia bezsilności oraz zbędności tych, którymi się opiekowali (jednocześnie wyręczając z tego obowiązku państwo).
Skutkiem tego wyroku jest derogacja w całości normy wyrażonej w sentencji cytowanego wyroku (punkt 8 uzasadnienia TK). Oznacza to, że osoba, która jako jedyna sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i w związku z tym zrezygnowała z zatrudnienia oraz złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego do 31 grudnia 2023 r. (niezależnie od tego, jak wniosek ten został rozstrzygnięty), zachowuje prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne według przepisów ustawy o świadczeniach w brzmieniu do 31 grudnia 2023 r.
Uwzględniają powyższy wyrok stwierdzić trzeba, że skoro wyeliminowana z porządku prawnego została norma będąca podstawą decyzji kontrolowanej w niniejszej sprawie, to powyższe skutkowało koniecznością uchylenia tej decyzji, jako opartej na niekonstytucyjnej regulacji.
Nadto, w ocenie Sądu, wypowiedź organu odwoławczego odnośnie zakresu czynności opiekuńczych czynionych przez skarżącego, a nierealizujących takiej opieki, której skala i rodzaj uprawniałyby do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – nie została wywiedziona w oparciu o ogół wynikających z akt uwarunkowań tej sprawy. W szczególności organ odwoławczy pominął akcentowane przez skarżącego i potwierdzone przez pracownika socjalnego trudności babci skarżącego w przemieszczaniu się (znacznie ograniczona mobilność), o czym świadczyć może choćby załatwianie potrzeb fizjologicznych do przenośnej toalety znajdującej się w pomieszczeniu zajmowanym przez niepełnosprawną (w kuchni). Nadto, z akt wynika, że osoba wymagająca opieki, z uwagi na uwarunkowania zdrowotne – sztywność rąk i ich ból ma także problemy z samodzielnym spożywaniem posiłków. Dostrzec przy tym trzeba, że oceny Kolegium Odwoławczego wyrażone w kwestii zakresu nieodzownych czynności opiekuńczych realizowanych względem niepełnosprawnej pozostają w oczywistej sprzeczności z ustaleniami i stwierdzeniami opisanymi w wywiadzie środowiskowym, gdzie wprost akcentowano potrzebę stałej i długotrwałej opieki nad babcią skarżącego. Ustaleń tych przy tym dokonał pracownik socjalny, który miał bezpośredni kontrakt z osobą podlegająca opiece, co przy braku dowodów przeciwnych nakazuje przyjąć słuszność stwierdzeń tej osoby.
Uchylenie decyzji organu I instancji było także konieczne z uwagi na oparcie tej decyzji również na niekonstytucyjnej normie prawnej – art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie powielając celnych w tym względzie rozważań organu odwoławczego (k. 7 decyzji) wskazać trzeba, że o ogłoszeniu wyroku TK z 21.10.2013 r. (sygn. akt K 38/13) nie jest dopuszczalne zróżnicowane traktowanie opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Powyższe nakazuje przyjąć, że w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później niż zostało to określone w tym przepisie, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ winien dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Mając powyższe na uwadze i stwierdzając naruszenie przepisów prawa materialnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 oraz art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023 r.) oraz przepisów postępowania – art. 80 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. – Sąd uchylił obie kontrolowane decyzje. Podstawą prawną rozstrzygnięcia był art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2024 r., poz. 935; dalej p.p.s.a.).
Ponowne rozpoznanie sprawy przez organ administracji winno uwzględniać aktualny stan prawny ukształtowany wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 8.07.2025 r. oraz przy uwzględnieniu akcentowanych wyżej skutków wywołanych wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2013 r. Obowiązkiem organu będzie także rozważenie tego, jakie znacznie dla możliwości przyznania skarżącemu oczekiwanego świadczenia ma fakt przyznania skarżącemu specjalnego zasiłku opiekuńczego decyzją z 11.01.2024 r. (k. 33) – w kontekście regulacji art. 63 ust. 1 ustawy z 7.07.2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. 2023 r., poz. 1429). Przepis ten uzależnia bowiem możliwość stosowania ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu sprzed zmiany wynikającej z ustawy o świadczeniu wspierającym od "powstania prawa" do świadczenia pielęgnacyjnego do dnia 31.12.2023 r. Jak natomiast wynika ze wskazanej wyżej decyzji z 11.01.2024 r., przyznanie skarżącemu specjalnego zasiłku opiekuńczego nastąpiło z mocą wsteczną, tj. od 1.12.2023 r. do 31.10.2024 r. Powstaje więc pytanie, czy wskazany wyżej stan rzeczy świadczyć może o tym, iż w granicznej dacie (31.12.2023 r.) występowała lub nie, negatywna przesłanka mogąca stać na przeszkodzie przyznaniu skarżącemu świadczenia. Zagadnienie to wykracza poza zakres aktualnie kontrolowanej sprawy, lecz aktualizuje się w związku z koniecznością jej ponownego rozpatrzenia przez organ administracji.
O wynagrodzeniu, które należne było ustanowionemu dla skarżącego z urzędu pełnomocnikowi, orzeczono w pkt II sentencji wyroku na podstawie art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2024 r. poz. 764).