III SA/Kr 1363/24

III SA/Kr 1363/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2025-02-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-08-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Bogusław Wolas /przewodniczący/
Janusz Kasprzycki
Magdalena Gawlikowska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
Art. 64  pkt 7
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wolas Sędziowie WSA Janusz Kasprzycki Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) Protokolant Starszy Referent Kinga Ładyga po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lutego 2025 r. sprawy ze skargi N. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 28 czerwca 2024 r., nr SKO-PS-4110-31/24 w przedmiocie odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.
Uzasadnienie
Decyzją z 28 czerwca 2024 r., nr SKO-PS-4110-31/24 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu uchyliło decyzję Wójta Gminy D. z 5 lutego 2024 r., znak: OPS- 5026/4/4/2024 zwalniającą N. T. (dalej: skarżąca) w części stanowiącej 15 % łącznej kwoty odpłatności, za pobyt matki – M. T. w Domu Pomocy Społecznej w S. w okresie od 1 lutego 2020 r. do 27 marca 2022 r., tj. 15 % od kwoty 23 817, 34 zł, co stanowi kwotę zwolnienia w wysokości 3 572,60 zł i orzekło o zwolnieniu skarżącej w części stanowiącej 50 % łącznej kwoty odpłatności, tj. 50 % od kwoty 23 817,34 zł, - co stanowi łączną kwotę zwolnienia w wysokości 11 908,67 zł.
Zaskarżona decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Decyzjami z 31 marca 2021 r., znak OPS-5026/4/4/ODP/2021 i z 12 kwietnia 2022 r., znak OPS-5026/4/4/ZM/ODP/2022 ustalono odpłatność skarżącej za pobyt matki w DPS.
W dniu 12 lutego 2020 r. skarżąca wniosła o całkowite zwolnienie z odpłatności za pobyt matki w DPS na podstawie art. 64a ustawy o pomocy społecznej, a do wniosku przedłożyła: postanowienie Sądu Okręgowego w Nowym Sączu Wydział I Cywilny z dnia 31 sierpnia 2001r., (sygn. Akt [...]) o ubezwłasnowolnieniu całkowitym matki skarżącej z powodu choroby psychicznej oraz postanowienie Sądu Rejonowego w Limanowej Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 28 marca 2002 r., (sygn. Akt [...]) o umieszczeniu skarżącej w rodzinie zastępczej.
Decyzją z 12 maja 2021 r., znak: OPS-5026/4/4/odmowa/2021 Kierownik OPS w D. odmówił skarżącej zwolnienia z odpłatności za pobyt matki w DPS, a decyzją 5 sierpnia 2020 r., SKO-PS-4110-41/21 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
Wyrokiem z dnia 11 marca 2022 r., sygn. III SA/Kr 1432/21 WSA w Krakowie uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję pierwszej instancji.
W związku z wyrokiem WSA organ I instancji ponownie rozpatrzył sprawę i 30 września 2020 r. wydał kolejną decyzję odmawiającą zwolnienia z odpłatności za pobyt w DPS, która została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 25 listopada 2022 r., znak: SKO-PS-4110-203/22 utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej. Skarżąca zaskarżyła tę decyzję do WSA w Krakowie, który wyrokiem z 18 kwietnia 2023 r., sygn. III SA/Kr 163/23 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję pierwszej instancji.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ I instancji wydał decyzję z 5 lutego 2024 r. zwalniającą skarżącą w części stanowiącej 15 % łącznej kwoty odpłatności.
W motywach rozstrzygnięcia, organ I instancji, na podstawie zgromadzonej w toku ponownego postępowania dokumentacji, tj. wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Krakowie oraz załączonych oświadczeń strony i dokumentów potwierdzających sytuację życiową, majątkową i zdrowotną ustalił, że skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i utrzymuje się z wynagrodzenia z tytułu pracy w wysokości 11 365,94 zł. Nie deklaruje pomocy na rzecz matki, ma obecnie w stosunku do niej negatywny stosunek (który zmieniał się na przestrzeni lat i wywiadów od pozytywnego przez obojętny do negatywnego). Posiada zasoby w postaci mieszkania własnościowego, współwłasność 1/3 domu rodzinnego i gospodarstwa rolnego (spadek po zmarłym ojcu i matce), oraz samochodu marki Citroen C4.
Sytuacja finansowa skarżącej wskazuje, że po uiszczeniu comiesięcznych, stałych wydatków stronie pozostaje jej kwota 8 217,88 zł (11 365,06 zł— 3 148,06 zł). W sytuacji wniesienia pełnej opłaty pozostająca do jej dyspozycji kwota jest wyższa niż kryterium dochodowe warunkujące obowiązek ustalenia opłaty, czyli 2103 zł.
W ocenie organu I instancji sytuacja majątkowa pozwala stronie na uiszczanie opłaty za pobyt matki w DPS bez uszczerbku dla jej utrzymania, jednakże postanowiono częściowo pomniejszyć jej odpłatność. Organ stwierdził, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki do zastosowania art. 64 a ustawy o pomocy społecznej, ponieważ nie zostało nigdy wydane prawomocne orzeczenie Sądu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej lub prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu tego mieszkańca za umyślne przestępstwo, ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu.
Organ I instancji przyznał fakt umieszczenia skarżącej w rodzinie zastępczej, jednakże podkreślił, że decyzja taka zapadła na skutek ubezwłasnowolnienia matki skarżącej, która była osobą psychicznie chorą. Stwierdzono, że jakkolwiek jej zachowanie cechowało się brakiem stabilności, trudnościami w relacjach, nieodpowiednim wypełnianiem funkcji opiekuńczo- wychowawczych, naruszeniami w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa sobie i bliskim, to jednak były to okoliczności niezawinione przez biologiczną matkę skarżącej i były skutkiem zdiagnozowanej choroby.
Zdaniem organu w przypadku strony, pomimo wskazywanych nieprawidłowości nie doszło do całkowitego zerwania więzi uczuciowych, a jedynie ich naruszenia, dlatego też organ podjął decyzję o 15% - towym zwolnieniu skarżącej z odpłatności.
Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie zarzucając naruszenie art. 64a ustawy o pomocy społecznej w związku z art. 6 , art. 7, art. 7a, art. 8 i art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez:
działanie w sprzeczności z zasadą praworządności, na mocy której organy administracji publicznej obowiązane są działać na podstawie przepisów prawa, prawdy obiektywnej i zasady uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, w szczególności w związku z niepodjęciem wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy jednoczesnym nieuwzględnieniu słusznego interesu strony oraz przez zaniechanie zebrania całości materiału dowodowego obejmującego dokumenty sprawy o umieszczeniu skarżącej w rodzinie zastępczej (toczącej się przed Sądem Rejonowym w Limanowej, Wydział III Rodzinny i Nieletnich (sygn. akt [...]), którymi to informacjami dysponował organ;
zaniechanie zebrania całości materiału dowodowego obejmującego dokumenty sprawy o ubezwłasnowolnienie matki skarżącej (toczącej się przed Sądem Okręgowym w Nowym Sączu, sygn. akt [...]), nie uwzględnienia zapadłego w sprawie opłat za pobytu matki skarżącej w DPS orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 11 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 14321/21.
W ocenie odwołującej się skoro Sąd Okręgowy Wydział I Cywilny w Nowym Sączu ubezwłasnowolnił całkowicie matkę skarżącej z powodu choroby psychicznej, to jest to równoznaczne z pozbawieniem jej władzy rodzicielskiej i zostały spełnione wszystkie przesłanki do całkowitego zwolnienia jej z ponoszenia kosztów pobytu matki w DPS.
Zaskarżoną decyzją z 28 czerwca 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu uchyliło decyzję organu I instancji i orzekło o zwolnieniu skarżącej w części stanowiącej 50 % łącznej kwoty odpłatności, tj. 50 % od kwoty 23 817,34 zł, - co stanowi łączną kwotę zwolnienia w wysokości 11 908,67 zł.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że WSA w Krakowie w wyroku z 18 kwietnia 2023 r., sygn. III SA/Kr 163/23 przesądził, że w sprawie nie zaistniała przesłanka obligatoryjnego zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt matki w DPS, o której mowa w art. 64a ustawy o pomocy społecznej. Stwierdzono, że orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu nie jest orzeczeniem pozbawiającym władzy rodzicielskiej, a utrata władzy rodzicielskiej jest jedynie konsekwencją wydanego rozstrzygnięcia. W tej sytuacji uznano, że wniosek skarżącej należało rozstrzygnąć w oparciu o przepis art. 64 ustawy o pomocy społecznej.
Dalej organ odwoławczy, podkreślając uznaniowy charakter rozstrzygnięcia, stwierdził, że nie jest uzasadnione uwzględnienie wniosku o całkowite zwolnienie zainteresowanej z ponoszenia odpłatności z uwagi na fakt, że przy ocenie rażącego naruszenia przez matkę skarżącej obowiązków rodzinnych względem córki nie sposób pominąć okoliczności, że matka była osobą chorą psychicznie, co doprowadziło do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia, a także do umieszczenia skarżącej oraz jej siostry w rodzinie zastępczej.
Wzięto też pod uwagę sytuację finansową skarżącej pozwalająca na pokrycie wydatków związanych z pobytem matki w DPS. Jak wskazano prowadzi ona jednoosobowe gospodarstwo domowe i utrzymuje się z wynagrodzenia z tytułu pracy w wysokości 11 365,94 zł (z tego ponosi miesięczne wydatki na utrzymanie ok. 3200 zł.) Posiada mieszkanie własnościowe, współwłasność 1/3 domu rodzinnego i gospodarstwa rolnego (spadek po zmarłym ojcu i matce), oraz samochodu marki Citroen C4.
W ocenie Kolegium, na zasadność częściowego zwolnienia skarżącej z obowiązku uiszczania opłaty w wysokości 50 % wskazuje fakt, że matka skarżącej nie wypełniała swoich obowiązków rodzicielskich, stosowała przemoc fizyczną i psychiczną, pozostawiała dzieci bez opieki i bez jedzenia. W aktach sprawy znajdują się liczne dowody potwierdzające podejmowanie przez matkę w sposób uporczywy wobec córek obiektywnie społecznie potępianych działań, takich jak wszczynanie awantur, ubliżanie, rzucanie wyzwisk, używanie przemocy fizycznej, brak jakiegokolwiek zainteresowania losem dzieci. Zdaniem Kolegium skala naruszeń obowiązków rodzicielskich wobec skarżącej jest bardzo duża i doprowadziła do negatywnej oceny matki.
Rozstrzygnięcie takie, zdaniem organu II instancji, uwzględnia zarówno okoliczności wskazujące na naruszenie obowiązków rodzicielskich przez matkę skarżącej w stosunku do córki, jak i sytuację finansową skarżącej, a także jest zgodne z celami i możliwościami pomocy społecznej.
Na powyższą decyzji skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zaskarżonej decyzji zarzuciła:
1) naruszenie nomy z art. 64a ustawy o pomocy społecznej w związku z art. 6 , art.7, art. 7a, art. 8 i art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez odpowiednio:
- działanie w sprzeczności z zasadą praworządności, na mocy której organy administracji publicznej obowiązane są działać na podstawie przepisów prawa, prawdy obiektywnej i zasady uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, w szczególności w związku założeniem organu, że obywatel powinien ponosić odpowiedzialność za działania organów i ich decyzje, podjęte na podstawie przy jednoczesnym nieuwzględnieniu słusznego interesu strony oraz przez zaniechanie zebrania całości materiału dowodowego obejmującego dokumenty sprawy o umieszczeniu skarżącej w rodzinie przed w L., Wydział III Rodzinny i Nieletnich, sygn. akt [...], którymi to informacjami dysponował organ, a które uprawniają skarżącą do pełnego zwalenia jej z opłat,
- zaniechanie zebrania całości materiału dowodowego obejmującego dokumenty sprawy o ubezwłasnowolnienie matki skarżącej (toczącej się przed Sądem Okręgowym w Nowym Sączu, sygn. akt [...]),
- nie uwzględnienia zapadłego w sprawie opłat za pobyt matki skarżącej w DPS orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 11 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1432/21 doręczonego przez Sąd organowi, na mocy którego uchylono decyzję 5 sierpnia 2021 r., znak SKO-PS-4110-41/21 oraz decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w D. z dnia 11 maja 2021 w związku ze zmienianą decyzją z dnia 31 marca 2021 r. w przedmiocie odmowy zwolnienia skarżącej z odpłatności za pobyt mojej matki w DPS, co za tym idzie nieuwzględnienie przez organ zapadłych, wiążących go orzeczeń w analogicznej sprawie strony, na które organ powołuje się w zaskarżonej decyzji, a co za tym idzie jest świadomy ich treści.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują, m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyrażona w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), dalej - p.p.s.a.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Stosownie do treści art. 135 p.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Jednocześnie zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji w tak określonych granicach, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności przypomnieć należy, że sprawa skarżącej dotycząca zwolnienia z odpłatności za pobyt matki w DPS była już rozpatrywana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie dwukrotnie. Wyrokami z 11 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1432/21 i z 18 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 163/23 uchylono zaskarżone decyzje i poprzedzające je decyzje organów pierwszej instancji.
W obu poprzednich wyrokach, WSA w Krakowie przesądził, że orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu nie stanowi przesłanki do obligatoryjnego zwolnienia z odpłatności za pobyt w DPS na podstawie art. 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.), dalej "u.p.s.". Nadto zobowiązano organ do wyczerpującego ustalenia i rozpatrzenia okoliczności faktycznych sprawy, a także odniesienia się do dowodów dołączonych przez skarżącą - w ramach rozważenia możliwości całościowego i częściowego zwolnienia skarżącej z obowiązku uiszczenia opłaty za pobyt matki w DPS.
Stosownie do art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania, co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekle prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Związanie organu administracji publicznej oceną prawną wyrażoną w wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego oznacza, że w tym zakresie nie może on formułować nowych ocen prawnych sprzecznych z wyrażonymi w tym orzeczeniu. Ocena prawna dotyczyć może w szczególności stanu faktycznego sprawy, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, zastosowania określonego przepisu do danego rozstrzygnięcia. Celem wskazań zawartych w uzasadnieniu wyroku jest więc wytyczenie kierunku działań organów przy ponownym załatwieniu sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 kwietnia 2006 r., sygn. akt I GSK 2395/05). W konsekwencji organ ponownie rozpatrując sprawę zobowiązany był do wykonania wytycznych zawartych w wyroku Sądu.
Zgodnie z treścią art. 64 pkt 7 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Zakres zwolnienia objęty jest uznaniem administracyjnym. Jest to sytuacja, w której ustawodawca daje organowi możliwość wyboru konsekwencji prawnych. "Wybór ten jednak nie jest zupełnie dowolny i swobodny, ale ograniczony przez ustawodawcę w samej normie wprowadzającej uznanie" (J. Zimmermann, Prawo administracyjne, Wolters Kluwer 2018, s. 409). W przypadku wprowadzenia uznania administracyjnego, organ podejmuje decyzje nie tylko na podstawie ustawy, ale także z uwzględnieniem zasad celowości i sprawiedliwości oraz szczególnych cech stanu faktycznego (zob. J. Zimmermann, op. cit., s. 413). "Uznanie administracyjne nie jest sferą wolną od związania konstytucyjnego i ustawowego, a także nie jest sferą wolną od kontroli sądów administracyjnych" (M. Jaśkowska w: Instytucje prawa administracyjnego System Prawa Administracyjnego Tom 1, red. R. Hauser, A. Wróbel, Z. Niewiadomski, C.H.Beck 2015, s. 298). W orzecznictwie sądów administracyjnych zostało przyjętych szereg reguł dotyczących kontroli aktu uznaniowego. Jedną z nich jest konieczność zgodności uznania z ogólnymi zasadami prawa, Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiej oraz zasadami ogólnymi postępowania administracyjnego. Szczególnie podkreślane jest znaczenie kontroli zgodności aktu uznaniowego z art. 7, art. 8, art. 11, art. 15 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 z późn. zm., dalej k.p.a.) oraz z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa.
W orzeczeniu z dnia 29 września 1993 r., sygn. K 17/92, Trybunał Konstytucyjny wskazał, że zgodnie z wymogami demokratycznego państwa prawnego "nie może być mowy o jakimkolwiek "swobodnym", tzn. w określonych granicach niezwiązanym prawem i niekontrolowanym działaniu administracji. Z instytucji formalnej, ustalającej swobodną, niezwiązaną niczym możliwość rozstrzygnięcia, swobodne uznanie przekształca się jedynie w formę pewnego uelastycznienia administracji, która umożliwia i zobowiązuje odpowiednie organy do zbadania wszystkich okoliczności danego przypadku w celu wyszukania najbardziej właściwego, odpowiadającego prawdzie obiektywnej i swemu celowi rozstrzygnięcia. Swobodne uznanie staje się w ten sposób szczególną formą wykonywania przepisów prawa, polegającą na tym, że organ stosujący prawo ma uwzględnić indywidualne warunki każdego wypadku, których stwierdzenie jest możliwe tylko w tym stopniu, by móc wydać decyzję zgodną z wolą ustawodawcy. To działanie organu administracyjnego musi być jednak uzasadnione i podlega kontroli". Podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 czerwca 1993 r. sygn. III ARN 33/93, wskazał że: "przy dokonywaniu sądowej kontroli zgodności z prawem wszelkich decyzji administracji o charakterze uznaniowym (...) rola, zadania i zakres kompetencji niezawisłego sądu muszą być rozumiane znacznie szerzej i głębiej niż w innych sytuacjach (...) z decyzjami uznaniowymi musi się wiązać nie zmniejszona, lecz zwiększona kontrola sądu, wykonywana z punktu widzenia przestrzegania prawa (i to prawa rozumianego jako całość systemu)".
Mimo, iż sądowa kontrola takiego aktu ma zakres ograniczony, to jednak wymaga zbadania, czy akt ten nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy, oraz czy takiego wyboru dokonał po ustaleniu i rozważeniu wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności. Sąd bada, czy w postępowaniu podjęto wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, oraz czy organ uwzględnił słuszny interes strony. Kontroli sądowej podlega samo uzasadnienie aktu uznaniowego, z punktu widzenia powiązania ustaleń faktycznych z rekonstruowaną normą prawną. (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. I OSK 130/10 i z dnia 6 listopada 2014 r. sygn. I OSK 1981/14, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
Zdaniem Sądu wskazane warunki prawidłowości aktu o charakterze uznaniowym, nie zostały w niniejszej sprawie spełnione.
Dla odkodowania normy zawartej w art. 64 pkt 7 u.p.s., która określa zakres niezbędnych ustaleń faktycznych, zasadnym jest sięgnięcie do uzasadnienia projektu ustawy nowelizującej u.p.s., tj. ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 66). Wskazano tam, że użyte w ustawie określenie "rażący" znaczy tyle co "wyraźny, rzucający się od razu w oczy, bardzo duży" i jest powszechnie używane, stosowane oraz poddawane sądowej wykładni od kilkudziesięciu lat na gruncie prawa cywilnego (chociażby "rażące uchybienia" - art. 303 k.c., "rażąca strata" - art. 357 (1), art. 632 § 2 k.c., "rażąca niewdzięczność" - art. 898 § 1 k.c.) oraz rodzinnego ("rażąco naganne postępowanie" - art. 58 § 2 k.r.o., "rażące zaniedbanie obowiązków wobec dziecka" - art. 111 § 1 k.r.o.). Użycie tego wyrażenia na gruncie projektowanego art. 64 pkt 7 ustawy jest zatem uzasadnione, gdyż organ będzie dokonywał oceny kwestii wypełniania obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (a więc obowiązków o charakterze prawnorodzinnym, czyli cywilnym sensu largo).
Pojęcie "inne obowiązki rodzinne" obejmuje natomiast obowiązki szczegółowo zdefiniowane w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej w skrócie: "k.r.o.") dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej i relacji pomiędzy rodzicem a dzieckiem. Funkcjonuje również z powodzeniem w doktrynie prawnej. I tak wśród obowiązków rodzinnych wskazać należy: obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców i dzieci (art. 87 k.r.o.), obowiązek wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1 k.r.o.), obowiązek troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka (art. 96 § 1 k.r.o.), obowiązek przygotowania dziecka do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień (art. 96 § 1 k.r.o.), obowiązek rodziców i dzieci utrzymywania ze sobą kontaktów (art. 113 k.r.o.), obowiązek dopełnienia czynności związanych ze zgłoszeniem dziecka do szkoły, obowiązek zapewnienia regularnego uczęszczania dziecka na zajęcia szkolne czy obowiązek zapewnienia dziecku warunków umożliwiających przygotowywanie się do zajęć szkolnych (art. 40 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe).
Zgodnie z doktryną pojęcie obowiązków rodzinnych może być interpretowane szeroko. Do kategorii tej można zaliczyć zarówno obowiązki wynikające z przepisów prawa (np. obowiązek alimentacyjny, obowiązki wynikające z k.r.o.), jak i powinności czysto społeczne lub moralne (Jerzy Ciszewski (red.) i Jakub Knabe, Komentarz do art. 1008 Kodeksu cywilnego). W pojęciu niedopełnienia obowiązków rodzinnych mieści zaś się takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., sygn. II CKN 1397/00, LEX nr 75286; wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 27 lutego 2014 r., sygn. I ACa 1201/12, LEX nr 1623875; Elżbieta Skowrońska-Bocian i Jacek Wierciński, Komentarz do art. 1008 Kodeksu cywilnego).
W zaskarżonej decyzji organ odwoławczy uchylił decyzję organu pierwszej instancji i orzekł o zwolnieniu skarżącej z odpłatności za pobyt matki w DPS w zakresie części stanowiącej 50 % łącznej kwoty odpłatności, jednakże zdaniem Sądu nie wywiązał się z zaleceń Sądu zawartych w ww. wyrokach i nie poprzedził wydania rozstrzygnięcia wyczerpującym zebraniem i rozpatrzeniem całego materiału dowodowego. Porównując zawartość akt sprawy z lekturą uzasadnienia zaskarżonej decyzji, widoczny jest brak przedstawienia wszystkich istotnych okoliczności faktycznych oraz pobieżne jedynie odniesienie się organu ustalonych okoliczności sprawy. Tym samym dokonana przez organ ocena nosi w ocenie Sądu znamiona dowolności.
W zaskarżonej decyzji, w zakresie podstawy fatycznej rozstrzygnięcia organ odwoławczy szczegółowo przedstawił okoliczności faktyczne dotyczące sytuacji finansowej skarżącej oraz wskazał, że przed umieszczeniem w DPS matka skarżącej nie mieszkała na terenie Gminy D. Natomiast odnośnie postępowania matki skarżącej względem skarżącej przywołano jedynie skrótowe ustalenia organu I instancji tj.: "wskazany i dostarczony materiał dowodowy potwierdza fakt umieszczenia wnioskodawczyni w rodzinie zastępczej, ale z analizy dokumentów wynika, że decyzja taka zapadła na skutek ubezwłasnowolnienia Pani M. T., która była osobą psychicznie chorą. Jej zachowanie cechowało się brakiem stabilności, trudnościami w relacjach, nieodpowiednim wypełnianiem funkcji opiekuńczo- wychowawczych, naruszeniami w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa sobie i bliskim (...)".
Tymczasem w aktach sprawy znajdują się liczne dowody z dokumentów, z których wyłania się spójny obraz dzieciństwa skarżącej, związanego ze sposobem traktowania jej przez matkę. I tak:
1/ z oświadczenia świadka Z. C. wynika min., że: matka skarżącej w momencie pojawienia się na świcie dzieci agresję przelewała na dzieci; wyżywała się na dzieciach; sprowadzała do domu mężczyzn, a mieszkała w jednym pokoju z dziećmi dlatego mąż świadka interweniował i wypraszał tych mężczyzn z domu; nigdy nie zajmowała się dziećmi, nie ubierała ich nie karmiła, nie interesowała się ich losem, a często je porzucała; z uwagi na zauważone w szkole siniaki i bóle głowy u skarżącej świadek wyjaśniała w szkole w jaki sposób matka skarżącej znęca się nad dziećmi (tj. skarżącą i jej siostrą); warunki w których skarżąca mieszkała z matką były dramatyczne, sterty ubrań, śmieci, brudnych naczyń, zepsutego jedzenia; matka nachodziła skarżącą i jej siostrę w szkole wyzywała je i upokarzała w obecności innych dzieci, na widok matki skarżąca i jej siostra bały się i bolały je brzuchy z nerwów; również nauczycielki zgłaszały, że matka skarżącej awanturuje się w szkole i znęca psychicznie nad dziećmi (k. 188 – 186 a.a.); dalej świadek zeznała, że skarżąca skarżyła się do niej, że była bita przez matkę, świadek zauważyła, że matka skarżącej lepiej traktuje starszą córkę W., natomiast o wiele gorzej skarżącą; matka skarżącej nie podawała dzieciom zaleconych przez lekarzy leków; dzieci chodziły głodne i zdarzało się, że matka skarżącej wyjeżdżała na kilka dni i nie interesowała się dziećmi; na porządku dziennym było to, że matka skarżącej biła dzieci i krzyczała na nie; jak wskazała świadek dla dzieci lepiej byłoby żeby nie miały takiej matki (k. 164 – 161 a.a.);
2/ z oświadczenia świadka H. P. wynika min., że: skarżąca wraz z siostrą przebywały same na podwórku ubrane nieodpowiednio do warunków pogodowych, matka skarżącej zostawiała ją i jej siostrę i mieszkała u przygodnych znajomych, po powrocie krzyczała na dzieci, szarpała nimi i używała wulgarnych słów, krzyki i przekleństwa było słychać na osiedlu; gdy dzieci zaczęły chodzić do zerówki i pierwszej klasy świadek widziała jak same szły do szkoły ruchliwą drogą bez opieki (k. 185);
2/ z zeznań świadka E. H. wynika min., że: matka skarżącej maltretowała skarżącą i jej siostrę oraz swoją matkę; świadek widziała wielokrotnie jak skarżąca i jej siostra szły rano do szkoły zapłakane; matka skarżącej budziła rano dzieci w ten sposób, że krzyczała na nie, mówiła do dzieci, że nie może na nie patrzeć; zdaniem świadka matka skarżącej powinna zostać odizolowana od swoich dzieci (k. 160 a.a.); świadek oświadczyła też, że matka skarżącej przemieszczała się ciągle między domem rodzinnym, a Warszawą, zabierała wtedy do pociągu zmęczone i wyczerpane dzieci; przygotowywała dzieciom zepsute jedzenie otrzymane od ludzi i kazała im je jeść, a w razie odmowy reagowała agresją; zdarzyło się, że kazała im się pospuszczać z mostu by mieć święty spokój; matka skarżącej brudna i zaniedbana nachodziła skarżącą i jej siostrę w szkole, obie dziewczynki bardzo to przeżywały, spędzały czas w ubikacji szkolnej by się nie spotkać z matką (k. 181 a.a.);
3/ z zeznań świadka D. C. wynika min., że: matka skarżącej bardzo źle traktowała swoje małoletnie dzieci, ciągle wyzywała ich od "kurw" itp., ponadto dopuszczała się rękoczynów w stosunku do swoich dzieci, w tym pobiła skarżącą (k. 159 a.a.);
4/ z zeznań świadka Z. H. wynika min., że pozostawanie skarżącej i jej siostry pod opieką matki może spowodować, że zostaną okaleczone na całe życie i nie będą umiały normalnie funkcjonować (k. 151 a.a.)
5/ z opinii psychologiczno - pedagogicznej z 31 października 2001 r. sporządzonej na potrzeby postępowania przed sądem rodzinnym wynika min., że: matka skarżącej nie zapewnia jej i siostrze spokoju i bezpieczeństwa, nieustannie wywołuje w domu awantury połączone z agresją fizyczną i wulgaryzmami. Zdarza się że skarżąca i jej siostra są bite przez matkę i wyrzucane z domu, matka nie dba o odpowiednie żywienie dzieci, zdrowie i higienę, podczas choroby nie podaje dzieciom lekarstw; w pomieszczaniach zajmowanych przez matkę i dziewczynki panuje nieopisany brud i bałagan; matka skarżącej znosi do domu starą odzież i rozrzuca ją po domu, zapleśniałe produkty żywnościowe zajmują zepsutą lodówkę, w kuchni pełno brudnych naczyń, w łazience sterty cuchnącej odzieży; matka skarżącej nie pozwala córkom sprzątać w ich wspólnym pokoju zachowuje się wówczas awanturniczo; często opuszcza dom na długie okresy zostawiając córki bez opieki i środków do życia (k. 128 a.a.);
6/ z notatki urzędowej Policji z 27 marca 2001 r. wynika, że interwencja miała miejsce na skutek zawiadomienia skarżącej o ciężkiej sytuacji panującej w domu. Tego dnia skarżąca była u lekarza na prośbę wychowawczyni, gdyż z powodu choroby nie mogła uczestniczyć w lekcji basenu. Skarżąca miała zapalenie płuc, po jednym dniu pobytu w szpitalu matka skarżącej zabrała ją na własne żądanie do domu i nie dała jej zapisanych leków. Kazała natomiast dziewczynce pójść do szkoły i uczestniczyć w zajęciach na basenie; z notatki wynikało min., że w przypadku awantur ze strony matki skarżącej, które zdarzały się bardzo często, skarżąca z siostrą uciekają do rodziny (k. 179 a.a.);
7/ z kolejnej notatki urzędowej Policji z 26 marca 2001 r. wynika min., że skarżąca przychodzi do szkoły ze śladami pobicia; brat matki skarżącej C. C. zeznał wtedy, że matka skarżącej pobiła córki; zdarzało się też, że skarżąca i jej siostra uciekały do niego obawiając się o swoje zdrowie; jego zdaniem matka skarżącej jest nieobliczalna (k. 178 a.a.);
8/ ze sprawozdania kuratora sądowego z 11 kwietnia 2001 r. wynika min., że matka skarżącej bardzo często wyrzucą ją i siostrę z domu, bijąc je przy tym i szarpiąc; skarżąca poskarżyła się w szkole, że matka biła ją mocno po głowie; dzieci musiały się ukrywać przed matką, skarżąca szukała schronienia przed agresją matki u wujostwa (k. 176 a.a.);
9/ z opinii szkoły, do której uczęszczała skarżąca wynika min., że skarżyła się ona w szkole, że niejednokrotnie jest bita gdzie popadnie przez matkę (k. 175 a.a.);
10/ z wywiadu środowiskowego z 3 kwietnia 2001 r. wynika min., że matka skarżącej znęca się nad dziećmi fizycznie i psychicznie (k. 173);
11/ z wyjaśnień skarżącej zwartych w piśmie z 26 maja 2020 r. wynika min., że matka porzucała ją i siostrę na kilka tygodni czasem miesięcy, z kolei gdy nadchodziły długie święta, wakacje czy ferie matka zawoziła ją i siostrę do drugiej babci ze strony ojca pod Warszawę i zostawiała je tam do rozpoczęcia roku szkolnego, nie interesując się dziećmi zupełnie. Gdy skarżąca miała 5 lat, matka porzuciła ją tam na rok bez żadnego kontaktu, skarżąca każdego dnia wychodziła do drogi głównej i czekała na matkę aż ją odbierze. Jak twierdzi skarżąca, matka cały czas woziła ją i siostrę pociągami na trasie od jednej babci do drugiej. Do tej pory skarżąca ma traumę z tamtego okresu związaną z nocnymi jazdami i spaniem po dworcach. Matka skarżącej pozostawiała skarżącą i jej siostrę na cały dzień lub noc na dworcu i skarżąca nigdy nie wiedziała czy matka po nie wróci. Skarżąca pamięta całą przebytą drogę z fotograficzną pamięcią aby w razie gdyby je porzuciła, była w stanie znaleźć drogę do domu. Gdy skarżąca była starsza, matka zostawiała ją w szpitalach wymyślając choroby przewlekłe, natomiast po wykluczeniu chorób matka jej nie odbierała przez co spędzała tygodnie, a nawet miesiące w szpitalu. Jak podała skarżąca, matka urządziła jej piekło na ziemi w dzieciństwie czego skutki odczuwa do dziś. Jak podała, przez wiele lat takiego traktowania nikt nie odebrał matce praw rodzicielskich chociaż dziećmi zajmowała się babcia i ciotki. Po którymś z kolei ataku matki, jej brat złożył wniosek o ubezwłasnowolnienie w obawie, że kiedyś matka zabije skarżącą i jej siostrę. Skarżąca wskazała też, że jako półsierota (ojciec skarżącej zmarł jak miała ponad rok) wychowywana w rodzinie zastępczej, do dziś odczuwa tego skutki. Ma ograniczone zdolności społeczne, miała o wiele trudniejszy start w dorosłość niż rówieśnicy, wiele ją nadal kosztuje przezwyciężania negatywnych skutków pozostawienia jej przez matkę. Obwinia matkę o swoje problemy psychiczne i brak możliwości wejścia w trwałą relację i założenia rodziny ze względu na strach przez odrzuceniem.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy nie przywołał ww. okoliczności i nie odniósł się do dowodów przedstawionych przez skarżącą. Co prawda w swojej ocenie organ stwierdził, że skala naruszeń obowiązków rodzicielskich wobec córki jest bardzo duża, a matka stosowała względem skarżącej przemoc fizyczną i psychiczną, a także przyznał, że w aktach sprawy znajdują się liczne dowody potwierdzające podejmowanie przez matkę w sposób uporczywy wobec córek obiektywnie społecznie potępianych działań, jednakże ocena ta zdaniem Sądu - w świetle przytoczonych wyżej, dobitnych w swym opisie i intensywności okoliczności faktycznych - jest zbyt pobieżna i nie została poprzedzona zebraniem oraz dogłębną analizą zgromadzonego materiału dowodowego. Po lekturze uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wiadomo, czy dokonując oceny skali krzywd jakie skarżąca doznała od matki, organ uwzględnił ogół przedstawionych przez skarżącą okoliczności i ich kaliber, czy jedynie część z nich i dlaczego. Nie wiadomo też czy organ uwzględnił traumę z jaką skarżąca z powodu matki boryka się do dzisiaj, a co wynika z jej wyjaśnień, jak i znajduje potwierdzenie w przywołanych wyżej zeznaniach świadków.
Sąd zauważa, że również skarżąca dostrzegła te uchybienia albowiem zarówno na etapie odwołania i skargi zarzucała brak prawidłowego ustalenia stanu faktycznego i nie odniesienie się do powołanych przez nią dowodów, co należy uznać za zasadne.
Jak trafnie wskazał WSA w Kielcach, w wyroku z 14 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Ke 410/24, odpowiednie zastosowanie w postępowaniu odwoławczym art. 107 § 3 k.p.a. wymaga od organu wyższego stopnia odniesienia się do wszystkich zarzutów odwołania, które faktycznie mogą mieć wpływ na ocenę sprawy. Uzasadnienie decyzji wydanej na skutek odwołania przez organ drugiej instancji winno przekonywać, że realizując obowiązek powtórnego ustalenia stanu faktycznego i prawnego sprawy wzięto pod uwagę argumentację wyrażoną w odwołaniu. Zasada przekonywania wyrażona w art. 11 k.p.a. nie zostanie zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem twierdzenia strony. Wszelkie okoliczności i zarzuty strony, a zwłaszcza te, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, muszą być rzetelnie omówione i wnikliwie przeanalizowane przez organ rozpatrujący sprawę. Tego w ocenie Sądu w kontrolowanej decyzji zabrakło.
Treść zaskarżonej decyzji wskazuje, że organ w przeważającej mierze skupił się na sytuacji majątkowej skarżącej oraz braku winy matki skarżącej z powodu jej choroby psychicznej.
Biorąc jednak pod uwagę przytoczoną wyżej zawartość akt administracyjnych w zestawieniu w treścią uzasadnienia decyzji, zdaniem Sądu organ wydając rozstrzygnięcie nie rozważył w jakich warunkach i z jakim trudem skarżąca doszła do samodzielności finansowej oraz że zasadnicza przyczyna tych trudności leżała w okrutnym sposobie traktowania jej przez matkę, za którą ma teraz uiszczać opłatę.
Jeśli chodzi o kwestię braku winy matki skarżącej to konieczne jest uwzględnienie, że brak winy matki skarżącej nie zmniejsza w żadnej mierze skali naruszeń i rozmiaru krzywd doznanych przez skarżącą.
W odniesieniu do powyższego Sąd zauważa też, że jakkolwiek orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu - zgodnie z wiążącą wykładnią dokonaną przez Sąd w poprzednio wydanych wyrokach - nie stanowi przesłanki obligatoryjnego zwolnienia z odpłatności za pobyt w DPS, to jednak należy uwzględnić że okoliczności faktyczne wynikające z akt administracyjnych sprawy odpowiadają przesłankom obligatoryjnego pozbawienia władzy rodzicielskiej.
Zgodnie z treścią art. 111 § 1 k.r.i.o. jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka, sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej.
Jak wskazują przedstawiciele doktryny (por. Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy, opbl. LEX/el. 2023) o ile nadużycie władzy rodzicielskiej, jak i rażące zaniedbanie obowiązków rodziców względem dziecka sprowadzają się do zawinionego naruszania obowiązków rodzicielskich to już trwała przeszkoda w wykonywaniu władzy rodzicielskiej taka jak ciężka i długotrwała choroba uniemożliwiająca wykonywanie władzy rodzicielskiej, jest oderwana jest od kwestii winy.
W okolicznościach faktycznych kontrolowanej sprawy wystąpił element trwałej, ciężkiej choroby matki skarżącej uniemożliwiającej jej wykonywanie władzy rodzicielskiej ale także uporczywe stosowanie przemocy względem skarżącej. Podkreślić należy, że skarżąca jako małoletnia osoba nie miała wpływu na wybór środka prawnego zastosowanego względem matki, tj. ubezwłasnowolnienia czy pozbawienia władzy rodzicielskiej. Ponadto należy mieć na uwadze, że automatycznym skutkiem ubezwłasnowolnienia jest utrata władzy rodzicielskiej, zatem przy chorych psychicznie rodzicach, co do których zachodzą podstawy do ubezwłasnowolnienia całkowitego, uzyskanie orzeczenia o pozbawieniu władzy rodzicielskiej w praktyce może być stosowane bardzo rzadko gdyż ubezwłasnowolnienie zawsze będzie wywoływać szersze, bardziej adekwatne skutki.
Powyższe rozważania należy uwzględnić w rozważaniach co do zakresu ewentualnego zwolnienia z odpłatności za pobyt matki skarżącej w DPS.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni także cel jaki przyświecał wprowadzeniu przepisu art. 64 pkt 7 u.p.s. Jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy RPO postulował potrzebę takiej regulacji aby uwzględnić sytuacje, w których ponoszenie przez bliskich członków rodziny opłaty za pobyt krewnego w domu pomocy społecznej pozostaje w kolizji z zasadami współżycia społecznego, np. pomimo nagannego postępowania rodzica, z przyczyn niezawinionych przez dziecko, nie zostało wydane orzeczenie o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej. W ocenie RPO dorosłe dzieci rodziców, którzy względem nich w sposób rażący zaniedbywali obowiązki rodzicielskie lub byli sprawcami przemocy wobec dzieci, zasługują na ochronę państwa i powinni mieć możliwość zwolnienia z opłat bez względu na ich sytuację materialną.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, działając w poszanowaniu zasady wynikającej z art. 7 k.p.a., organ dokona również zważenia interesu społecznego i słusznego interesu obywatela. Uprzednio jednak w sposób wyczerpujący zbierze i rozpatrzy cały materiał dowodowy, nie tylko w zakresie sytuacji finansowej skarżącej, choroby matki i okoliczności jej zamieszkiwania na terenie Gminy D. ale również w aspekcie ilości i rozmiaru krzywd doznanych przez skarżącą od matki oraz trwałych skutków jakie wywołały w życiu skarżącej.
Ważąc interes społeczny i słuszny interes obywatela organ weźmie pod uwagę – jak to trafnie wskazano w uzasadnieniu projektu ustawy wprowadzającej zmianę w postaci pkt 7 do art. 64 u.p.s. – że "Należy pamiętać o odpowiednim ważeniu interesu publicznego interesem obywatela (interesem jednostki, interesem indywidualnym), istnieją bowiem określone, zasadnicze prawa człowieka, a nawet można spotkać poglądy, iż pojęcie interesu publicznego nabiera pełnej treści dopiero wtedy, gdy zostanie on zestawiony z prawem poszczególnej jednostki. Na specyficzny związek relacji interes jednostki - interes publiczny (społeczny) z zasadami prawa zwraca uwagę M. Zdyb. Zauważa on, że "pojęcie interesu publicznego nabiera pełnej treści dopiero przez zestawienie z prawem poszczególnej jednostki, jako namiastki wszelkiej społeczności". Jego zdaniem ewentualną dysharmonię, a nawet konflikt między tymi interesami, należy rozwiązać przede wszystkim z zastosowaniem zasad postępowania administracyjnego. Autor ten zdecydowanie stwierdza, że "wszelkie relacje w stosunkach publicznoprawnych powinny być kształtowane w ten sposób, aby uwzględniały kwintesencję interesów prawnych ucieleśnionych w godności człowieka oraz interes publiczny, a zwłaszcza jego najpełniejsze wcielenie, tj. dobro wspólne".
Jak trafnie wskazał WSA we Wrocławiu, w wyroku z 25 czerwca 2024 r., sygn. akt IV SA/Wr 635/23 "Stosowanie przepisów o zwalnianiu z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej wymaga uwzględnienia różnych zasad i wartości, a także rozstrzygania konfliktów pomiędzy przeciwstawnymi interesami.(...) równie istotne dla oceny wniosków w sprawie są względy moralne i elementarne poczucie sprawiedliwości, a także kierowanie się przez organ zasadą słuszności. Zwłaszcza przy analizie okoliczności wskazanych w pkt 7 art. 64 u.p.s. (...) wartości i zasady prawa nie mogą być pomijane. W szczególności chodzi tu o zasadę sprawiedliwości społecznej oraz o uwzględnienie aksjologii konstytucyjnej".
Wspomniana w ww. wyroku zasada sprawiedliwości społecznej została wyrażona w art. 2 Konstytucji RP. Zgodnie z jej treścią Rzeczpospolita, zgodnie z Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 8 stycznia 2025 r., sygn. akt II NSNc 274/23 konstytucyjny nakaz sprawiedliwości społecznej nakłada na organy władzy publicznej obowiązek podejmowania działań zmierzających do osiągnięcia stanu sprawiedliwości społecznej w takim stopniu, w jakim to jest faktycznie i prawnie możliwe. Niewątpliwym jest również związek zasady sprawiedliwości społecznej z zasadą równości".
Organ rozważy więc, czy obciążanie skarżącej opłatą lub jej częścią w światle zawartości akt sprawy odpowiada zasadzie sprawiedliwości społecznej i równości.
Jak już to wyżej wspomniano, wydana po ponownym rozpoznaniu sprawy decyzja musi zostać uzasadniona w sposób odpowiadający wymogom z art. 107 § 3 k.p.a., który da przekonanie zarówno skarżącej, jak i kontrolującemu ewentualnie sądowi, że organ rozpatrzył wszelkie istotne dla sprawy okoliczności, poddał je ocenie, uwzględnił cel przepisu art. 64 pkt 7 i wyważył należycie interes publiczny i interes jednostki.
W wyrokach z dnia 10 maja 2012 r., sygn. I OSK 292/12 i I OSK 369/12 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że uzasadnienie aktu wydanego w ramach uznania administracyjnego, winno być "na tyle wyczerpujące i zindywidualizowane, aby sąd administracyjny był w stanie ocenić, czy zawarte w decyzji rozstrzygnięcie nie zapadło z przekroczeniem granic uznania administracyjnego". Z kolei w wyroku z dnia 19 stycznia 2010 r. sygn. II FSK 1254/08, (opubl. w CBOSA), NSA podkreślił, że "organ zobowiązany jest w sposób czytelny i umożliwiający kontrolę poszczególnych etapów rozumowania, przedstawić wszystkie przesłanki faktyczne i interpretacyjne wnioskowania. Konieczne jest zatem wskazanie wyraźnych kryteriów decyzyjnych (dóbr chronionych przez prawo), w tym zwłaszcza znajdujących oparcie w wartościach konstytucyjnych, dopiero bowiem ich należyta identyfikacja i ustalenie ich hierarchii na tle konkretnego stanu faktycznego pozwala na instancyjną kontrolę rozstrzygnięcia mającego charakter uznaniowy, odwołującego się do ocen". Uzasadnienie aktów z zakresu administracji publicznej, winno spełniać rolę informacyjną i edukacyjno-perswazyjną w stosunku do ich adresatów i umożliwiać kontrolę ich poprawności. Z tego względu motywy, które legły u podstaw rozstrzygnięcia powinny być tak sformułowane, aby strona mogła poznać w pełni tok rozumowania poprzedzającego wydanie rozstrzygnięcia oraz zrozumieć, i w miarę możliwości zaakceptować, zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, jakimi kierował się organ przy załatwianiu jej sprawy. Istotne jest również, by na tej podstawie sąd administracyjny mógł skontrolować, czy podjęty akt nie ma charakteru dowolnego i mieści się w granicach swobodnego uznania (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 7 lipca 2021 r., sygn. III SA/Kr 485/20 i sygn. III SA/Kr 483/20, opubl. w CBOSA). Jak słusznie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 lipca 2015 r., sygn. I OSK 1375/14 działanie organu korzystającego z możliwości podjęcia decyzji w ramach uznania administracyjnego, musi mieścić się w granicach zakreślonych dążeniem do wyjaśnienia prawdy obiektywnej i obowiązkiem załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony. Przyznany organowi luz decyzyjny, może być również częściowo determinowany już w samej treści przepisu upoważniającego organ do działania na zasadzie uznania administracyjnego. Zasada uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, w przypadku aktów uznaniowych, wymaga szczególnie starannego wyważenia obu tych interesów, i w razie uznania prymatu interesu społecznego, wykazania w sposób niebudzący wątpliwości słuszność takiego rozstrzygnięcia. Brak takich działań uzasadniać może zarzut dowolności rozstrzygnięcia sprawy.
Mając na uwadze powyższe Sąd doszedł do przekonania, że w sprawie doszło do naruszenia art. 7, art. 77, art. 80, art. 11 i art. 107 § 3 w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z tych powodów, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko zawarte w niniejszym wyroku.