I SA/WA 2394/22

I SA/Wa 2394/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-03-15
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-09-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz
Bożena Marciniak /przewodniczący/
Monika Sawa /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2385/23 - Wyrok NSA z 2024-08-02
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Bożena Marciniak sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz sędzia WSA Monika Sawa (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi B. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 18 lipca 2022 r. nr KO-538/4103/234/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z 18 lipca 2022 r. nr KO-538/4103/234/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (SKO/organ) po rozpatrzeniu odwołania [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 12 kwietnia 2022r., Nr DŚR.4014.000695.2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Decyzją z dnia 12 kwietnia 2022r., Nr DŚR.4014.000695.2022 Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych MOPS w [...], działając z upoważnienia Prezydenta Miasta [...], odmówiła przyznania [...] świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką [...].
W uzasadnieniu swojej decyzji organ stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki zawarte w art. 17 ust. 1b pkt 1-2 ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ wskazał, że jak wynika z przedłożonego orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] czerwca 2010 r., znak: [...], niepełnosprawność [...] istnieje od 2002 r., natomiast od dnia 14 maja 2010 r. została ona zaliczona do grona osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, co stanowi negatywną przesłankę do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła, zachowując ustawowy termin, [...], zarzucając jej naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust 1b pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003r. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu literalnej treści tego przepisu, bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, podczas gdy rzeczony przepis należy wykładać z pominięciem jego niekonstytucyjnej części, co skutkowało wadliwym zastosowaniem rzeczonego przepisu i błędnym odmówieniem przyznania stronie przedmiotowego świadczenia. Odwołująca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
SKO po rozpoznaniu odwołania wskazało, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615) - zwanej dalej "ustawą". Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei przepis art. 17b ust. 1 ustawy stanowi, iż w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:
1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zdaniem organu z treści cytowanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne kierowane jest do osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej lub nie podejmują zatrudnienia. Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem na celu zrekompensować osobie - która zmuszona była zrezygnować z zatrudnienia lub nie może podjąć zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - utracony zarobek. Ważne jest ustalenie, że wyłącznie z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, osoba sprawującą taką opiekę nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Organ wskazał, że z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynika, że w dniu 28 lutego 2022 r. do MOPS w [...] wpłynął wniosek [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką [...]. Matka odwołującej orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 10 czerwca 2010 r. została zaliczona do grona osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Niepełnosprawność istnieje od 2002 r., natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 14 maja 2010 r. Zdaniem organu w niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że [...], w myśl przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z dnia 25 lutego 1964 r. (t. j. Dz. U. z 2020, poz. 1359), jest osobą zobowiązaną do alimentacji wobec swojej matki [...]. Legitymowanie się przedmiotowym orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym osoby wymagającej opieki, jak również istnienie obowiązku alimentacyjnego córki wobec matki, nie budzą w niniejszej sprawie wątpliwości. SKO wskazało, że wątpliwości organu budziło spełnienie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki. Organ podkreślił, że zgodnie z art. 17b ust. 1 ustawy w przypadku, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:
1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2)małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego (lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym), o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia." Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Ciężar dowodu wykazania zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego ciąży na rolniku (vide: wyrok WSA w Gdańsku z dnia 2 czerwca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd). Na wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego [...] złożyła oświadczenie, pod rygorem odpowiedzialności karnej, że w dniu 1 stycznia 2022 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Organ wskazał, że jednocześnie w oświadczeniu z dnia 28 lutego 2022 r., złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej, [...] wskazała, że jest objęta ubezpieczeniem zdrowotnym i społecznym z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego. Również w wywiadzie przeprowadzonym w dniu 15 marca 2022 r. potwierdziła, iż nadal podlega ubezpieczeniu z KRUS. Podała również, że od stycznia 2022 r. zawarła ustną umowę dzierżawy z sąsiadem, który będzie uprawiał pole i czerpał z tego tytułu zyski. W trakcie postępowania odwołująca zeznała, że prowadzenie przez nią gospodarstwa rolnego polegało na planowaniu rodzaju upraw, zlecaniu obcym osobom (rolnikom) wykonywanie wszystkich prac polowych od orki, poprzez siew, nawożenie, ochronę roślin, zbiór zboża i dalsze prace aż do kolejnego zasiewu. Prowadzenie gospodarstwa przez odwołującą się, jak podała, nie miało charakteru bezpośredniej pracy fizycznej na roli, co wynikało m.in. z tego, że odwołująca nie posiadała podstawowego sprzętu rolniczego do uprawy i zbioru plonów. Jak wynika z cytowanych przepisów, podstawową przesłanką przyznania rolnikowi przedmiotowego świadczenia jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Między rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, istnieć musi bezpośredni związek, co oznacza, że rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowana musi być właśnie sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta bowiem musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, tj. w realiach tej sprawy, musi powodować faktyczny brak możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się zarazem, że związek między rezygnacją z pracy bądź niepodejmowaniem zatrudnienia (lub zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego) przez wnioskodawcę, a sprawowaną przez niego opieką nad osobą niepełnosprawną, musi być bezpośredni i ścisły (vide: wyrok NSAz 28 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 940/19). Z oświadczenia odwołującej wynika, że z dniem 1 stycznia 2022 r. miała ona zaprzestać prowadzenia gospodarstwa rolnego. Kolegium podziela stanowisko wyrażone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 24 marca 2022 r., sygn. akt 1637/21, w którym Sąd wskazał, że charakter pracy w gospodarstwie rolnym cechuje się sporą elastycznością czasu poświęcanego na pracę. Powyższe umożliwia natomiast, przy odpowiedniej organizacji dnia pracy, wygospodarowanie czasu, potrzebnego na konieczne względem matki czynności opiekuńcze, przy jednoczesnym zachowaniu aktywności zawodowej. Organ zwrócił uwagę, że okoliczności sprawy nie wskazują, aby - z uwagi na potrzebę sprawowania czynności opiekuńczych względem matki - odwołująca nie mogła w dalszym ciągu wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym. W realiach niniejszej sprawy zakres prac wykonywanych w związku z prowadzeniem gospodarstwa nie był szeroki, ponieważ, jak strona sama wskazała, polegał na zlecaniu prac innym rolnikom i planowaniu rodzaju upraw. Odwołująca, jak wskazała, nie wykonywała prac samodzielnie. Organ wskazał, że obszar przedmiotowego gospodarstwa jest niewielki (1,3241 ha), zatem prowadzenie go jest proporcjonalnie mniej absorbujące. Organ zwrócił także uwagę, że prowadzenie gospodarstwa rolnego, w którym podstawowy profil działalności stanowi uprawa roślin, cechuje się sezonowym natężeniem prac w zależności od uprawianych roślin, jednak czynności wykonywane przez [...] w zakresie prowadzenia gospodarstwa ograniczały się do planowania rodzaju upraw i zlecania prac polowych, zatem, w ocenie SKO, nie można uznać, iż były to dla niej okresy wzmożonej aktywności. Organ zwrócił uwagę, że prowadząc gospodarstwo rolne, należy też zabezpieczyć i konserwować odpowiednio sprzęt poza sezonem, co stanowi dodatkowy obowiązek, którym jednak odwołująca nie była obciążona, ponieważ, jak podała, nie posiadała nawet podstawowego sprzętu rolniczego. Organ wskazał także, że gospodarstwo [...] znajduje się w tej samej miejscowości, w której mieszka jej matka [...], co znacznie ułatwia godzenie opieki z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Biorąc powyższe pod uwagę, SKO uznało, że czynności wykonywane dotychczas w gospodarstwie przez Odwołującą nie były na tyle absorbujące i czasochłonne, żeby zachodziła konieczność ich zaprzestania z obawy na uszczerbek w sprawowaniu opieki.
Organ zwrócił ponadto uwagę, że [...] podała, iż zawarła z sąsiadem ustną umowę dzierżawy przedmiotowego gospodarstwa, na mocy której, sąsiad będzie uprawiał pole i czerpał z tego tytułu zyski. Z ustaleń wynika zatem, że tylko sąsiad będzie czerpał zyski z tytułu tej dzierżawy, natomiast [...] nie zyska czynszu dzierżawnego. Tym samym, zdaniem organu, odwołująca pozbawiła się dodatkowego dochodu, jaki mogłaby uzyskać z dzierżawy gruntu. Przy czym warto wskazać, że umowa ustna, choć dopuszczalna, jest trudna do dowiedzenia i zweryfikowania, a samo podanie danych osobowych dzierżawcy w trakcie wywiadu nie świadczy jeszcze o jej wiarygodności. W ocenie SKO, powyższa umowa dzierżawy, nie stanowi wiarygodnego dowodu na zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego przez odwołującą. Organ podkreślił, że mimo oświadczenia, że z dniem 01.01.2022 r. odwołująca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego (oświadczenie we wniosku z dnia 28 lutego 2022 r.), to w momencie przeprowadzania wywiadu, tj. w dniu 15 marca 2022 r. nadal, jak podała, pozostawała objęta ubezpieczeniem zdrowotnym i społecznym z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego. Organ podał, że z akt sprawy wynika, że [...] mieszka w [...], a [...] w [...] - domy matki i córki dzieli odległość ok. 4 km. W ciągu dnia odwołująca spędza czas u matki, natomiast na noc wraca do domu. Jak podała odwołująca, obiady gotuje u siebie w domu w [...] - gdzie mieszka także jej mąż (dzieci są już dorosłe i prowadzą własne gospodarstwa domowe), w swoim domu [...] pierze również rzeczy mamy, bowiem w domu w [...] nie ma pralki. Powyższe dowodzi, że [...] zostaje w domu sama na dłuższe okresy.
SKO uznało także, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby odwołującej jeszcze inne dzieci, zamieszkujące w dalszej odległości, to one powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Organ podkreślił, że stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Sądy administracyjne stoją na stanowisku, iż okoliczność ta ma znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną (vide: wyrok WSA w Warszawie z dnia 10 stycznia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2320/21, WSA w Krakowie wyrok z dnia 26 kwietnia 2021 r., sygn. III SA/Kr 1065/20 i z dnia 21 października 2021 r., sygn. III SA/Kr 588/21). Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że [...] prócz odwołującej ma jeszcze syna pana [...], który mieszka w [...], tam pracuje i ma rodzinę. Jak podała odwołująca, brat angażuje się w opiekę nad matką, np. poprzez towarzyszenie jej w drodze na wizytę lekarską w Warszawie. [...] może zatem liczyć na pomoc brata w opiece nad matką. Organ podkreślił, że SKO nie neguje stanu zdrowia [...] oraz faktu wspierania matki w codziennym funkcjonowaniu przez odwołującą - do czego strona jest zobowiązana z moralnego i prawnego punktu widzenia. Jednakże, zdaniem SKO, biorąc pod uwagę powyżej opisane okoliczności, w tym czynności wskazane przez odwołującą, jako wykonywane przez nią w zakresie prowadzenia gospodarstwa rolnego, z powodzeniem mogła ona godzić sprawowanie opieki nad matką z prowadzeniem przedmiotowego gospodarstwa. Zdaniem organu w przedmiotowej sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem przez odwołującą prowadzenia gospodarstwa rolnego, a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad matką, albowiem charakter czynności wykonywanych przez odwołującą wskazanych przez nią w zakresie prowadzenia gospodarstwa rolnego, tj. zlecanie prac polowych oraz planowanie rodzaju upraw dla obszaru ok. 1 ha, nie kolidował z należytym sprawowaniem opieki nad matką. Prowadzenie gospodarstwa rolnego charakteryzuje się sporą elastycznością, dzięki czemu [...] pozostawała dyspozycyjna w zakresie wystarczającym, aby sprawować należytą opiekę nad matką, bez potrzeby zaprzestania prowadzenia przedmiotowego gospodarstwa.
Odnosząc się do zarzutu odwołującej, iż organ I instancji wydając zaskarżoną decyzję nie powinien był badać przesłanki negatywnej do przyznania świadczenia wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy, według którego, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, organ stwierdził, że był on trafny. Rozpoznając przedmiotową sprawę organ I instancji uznał, że ustalenie, że u osoby wymagającej opieki niepełnosprawność powstała po ukończeniu przez nią 18 roku życia lub po ukończeniu 25 roku życia, w przypadku powstania niepełnosprawności w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, stanowi przeszkodę prawną do przyznania osobie opiekującej się osobą niepełnosprawną świadczenia pielęgnacyjnego. Organ podkreślił, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. wydanym w sprawie o sygn. akt. K 38/13 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że zróżnicowanie sytuacji prawnej osób opiekujących się dorosłymi członkami rodziny i ubiegających się z tego tytułu o świadczenie pielęgnacyjne w zależności od tego, kiedy powstała niepełnosprawność, jest niezgodne z Konstytucją. Z tych przyczyn art. 17 ust. 1b powołanej ustawy nie może być stosowany w dotychczasowym brzmieniu po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Bez znaczenia przy tym jest fakt, iż od ponad sześciu lat ustawodawca nie zmienił tego przepisu, pozostawiając go w niezmienionej treści. W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest pogląd, iż w odniesieniu do grupy opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b pkt 1 zachował walor zgodności z Konstytucją. Natomiast w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka negatywna przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności (por. wyrok NSA z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16, LEX nr 2169778). W konsekwencji tego, uznać należy, iż przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla tej grupy osób (których niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia) należy rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej. Okoliczność ta nie ma jednak wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiotowej sprawie.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła [...] (skarżąca) zaskarżając ją w całości.
Skarżąca zaskarżonej decyzji zarzuciła:
1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
a. art. 7, art. 77 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 187)2 poprzez:
• błędne ustalenie, iż w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia, gdyż rzekomo nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z pracy w gospodarstwie rolnym, a sprawowaniem przez nią opieki nad osobą niepełnosprawną, podczas gdy skarżąca zrezygnowała z pracy w rzeczonym gospodarstwie celem sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, a zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jej prowadzenie gospodarstwa, co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111)3,
• brak weryfikacji możliwości majątkowych brata skarżącej w zakresie partycypowania przez niego w finansowaniu opieki nad jego niepełnosprawną matką lub istnienia obiektywnych przeszkód uniemożliwiających mu sprawowanie osobiście przedmiotowej opieki,
co miało istotny wpływ na wydanie i treść decyzji organu II instancji, gdyż doprowadziło do bezpodstawnego nie ustalenia, iż została spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego nie podejmowania w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz nie ustalenia, że brat skarżącej wskutek jego sytuacji finansowej nie ma możliwości partycypowania w finansowaniu przedmiotowej opieki lub wskutek znacznej odległości jego zamieszkania od miejsca zamieszkania niepełnosprawnej matki, nie jest w stanie sprawować jej osobiście, co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 17 ust. 1 pkt4 u.ś.r.,
b/ art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niedopełnienie przez organ II instancji wymogów w zakresie wskazania w uzasadnieniu wyroku:
• podstawy prawnej rozstrzygnięcia, na podstawie której stwierdził, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje dziecku osoby wymagającej opieki, jeśli pozostałe jej dzieci mogą finansować opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem lub sprawować ją osobiście oraz jej wyjaśnienia,
• podstawy prawnej rozstrzygnięcia, na podstawie której stwierdził, iż objęcie ubezpieczeniem zdrowotnym i społecznym skarżącej uniemożliwia otrzymywanie przedmiotowego świadczenia,
• przyczyn dlaczego uznał oświadczenie skarżącej o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego za niewiarygodne co uniemożliwiło skarżącej skuteczne wdanie się w spór i dokonanie kontroli przez tut. Sąd,
c/ art. 79a k.p.a. przez nie zapewnienie stronie możliwości wykazania zakwestionowanej dopiero w decyzji odwoławczej okoliczności faktycznej, a to, że:
• nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z pracy w gospodarstwie rolnym, a sprawowaniem przez nią opieki nad osobą niepełnosprawną,
• brat skarżącej może sprawować osobiście opiekę nad niepełnosprawną matką lub partycypować w jej finansowaniu.
a gdyby Skarżąca miała rzeczoną możliwość to podjęłaby ona stosowną inicjatywę dowodową celem wykazania, iż:
• istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez Skarżącą z pracy w gospodarstwie rolnym, a sprawowaniem przez nią opieki nad osobą niepełnosprawną,
• brat skarżącej z obiektywnych przyczyn, w tym ze względu na znaczną odległość jego zamieszkania od miejsca zamieszkania niepełnosprawnej matki, nie może sprawować osobiście opieki nad niepełnosprawną matką oraz sytuacji rodzinnej i finansowej partycypować w jej finansowaniu. co miało istotny wpływ na wydanie i treść decyzji organu II instancji, gdyż doprowadziło do bezpodstawnego nie ustalenia, iż została spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego niepodejmowania w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz nie ustalenia, że brat skarżącej wskutek jego sytuacji finansowej nie ma możliwości partycypowania w finansowaniu przedmiotowej opieki lub wskutek znacznej odległości jego zamieszkania od miejsca zamieszkania niepełnosprawnej matki nie jest w stanie sprawować jej osobiście, co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.,
d. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez wadliwe utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, podczas gdy spełnione były wszystkie przesłanki dla pozytywnego rozpatrzenia przedmiotowego odwołania, co skutkowało bezpodstawnym nie zastosowaniem art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.,
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 17 ust. la pkt 1-3 u.ś.r. poprzez ich wadliwą wykładnię, a to rozumienie rzeczonych przepisów w sposób nieprawidłowy w odniesieniu do przyjętych reguł, w tym orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, polegające na uznaniu, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje dziecku osoby wymagającej opieki, jeśli pozostałe jej dzieci mogą sprawować osobiście lub finansować opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, podczas gdy w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych brak jest jakiegokolwiek przepisu warunkującego przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od rzeczonych okoliczności, ergo świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dziecku osoby wymagającej opieki, nawet jeśli pozostałe jej dzieci mogą finansować opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie rzeczonych przepisów.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie w całości decyzji organu II instancji oraz decyzji organu I instancji a także przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu, a to oświadczenia z dnia 16.08.2022 r., na okoliczność jego treści. Wniosła także o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji był art. 17 u.ś.r., który w ust. 1 pkt 4 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z przepisu tego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne, przyznawane jest z powodu niemożności wykonywania pracy zarobkowej w związku z koniecznością zapewnienia stałej lub długotrwałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. Pod pojęciem opieki stałej oraz długoterminowej należy z kolei rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, a także gotowość i możliwość udzielenia pomocy w każdej sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. Określenia te wskazują więc, że nie może to być opieka świadczona sporadycznie czy też przez osoby, które zważywszy na własne predyspozycje psychofizyczne nie są jej w stanie świadczyć i same wymagają pomocy. Aby zatem uzyskać świadczenie wnioskujący musi sprawować i pozostawać w gotowości do sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną oraz mieć realną możliwość jej sprawowania w tak znacznym wymiarze, że z tego powodu rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Przy czym w przypadku gdy o świadczenia te ubiegają się rolnicy przyznanie świadczenia uwarunkowane jest zaprzestaniem prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego, którą to okoliczność z kolei potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym po rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r.).
Zaznaczyć w tym miejscu należy, że organ II instancji uznał zasadność zarzutu skarżącej, że wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. K 38/13 kwestia terminu powstania niepełnosprawności u matki skarżącej nie może stanowić podstawy odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd podziela przy tym stanowisko organu odwoławczego, że opisane wyżej uchybienie organu I instancji nie miało wpływu na wynik sprawy, bowiem skarżąca nie spełnia warunku zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Zgodnie z ww. regulacją w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego. Podstawową przesłanką przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Między rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, istnieć musi bezpośredni związek, co oznacza, że rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowana musi być właśnie sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, tj. w realiach tej sprawy, musi powodować faktyczny brak możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego. Związek między rezygnacją z pracy bądź niepodejmowaniem zatrudnienia (lub zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego) przez wnioskodawcę, a sprawowaną przez niego opieką nad osobą niepełnosprawną, musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok WSA w Krakowie z 24 marca 2022 r. III SA/Kr 1637/21). Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1 art. 17 b, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 u.ś.r.).
Sąd podziela stanowisko SKO, że skarżąca nie wykazała, aby doszło do zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Ustalenia organu są prawidłowe i zostały dokonane w na podstawie wyjaśnień i oświadczeń skarżącej złożonych zarówno na piśmie jak i podczas wywiadu środowiskowego. Jak wynika z akt sprawy skarżąca oświadczyła, że zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w tym gospodarstwie z dniem 1 lutego 2022 r. (oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań). Skarżąca oświadczyła jednocześnie, że prowadzenie dotychczas przez nią gospodarstwa rolnego polegało na zlecaniu wykonywania poszczególnych prac w gospodarstwie (od orki poprzez siew, nawożenie, zbiór zboża i dalszych prac) wraz z wynajmem sprzętu koniecznego do ich wykonania. Skarżąca nie wykonywała osobiście żadnych prac fizycznych w tym gospodarstwie. Organ zasadnie zatem wskazał, że taka forma prowadzenia działalności rolniczej nie koliduje z możliwością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym członkiem rodziny. Z oświadczeń skarżącej wynika także, że nadal jest objęta rolniczym ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, a nadto zawarła ustną umowę z sąsiadem w ramach której oddała w nieodpłatną dzierżawę to gospodarstwo. Sąd podziela również stanowisko organu, że zawarcie ustnej, nieodpłatnej umowy stanowi niekorzystne rozporządzenie dla skarżącej i pozbawia ją dodatkowo dochodu z tego gospodarstwa, który w tym wypadku nie może być rekompensowany poprzez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne niezmiennie jest formą rekompensaty osobie zobowiązanej do alimentacji, sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - za rezygnację z zatrudnienia albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania tej opieki. Niemniej dla uzyskania świadczenia niezbędne jest niebudzące wątpliwości ustalenie zarówno zakresu sprawowanej opieki jak i związku rezygnacji z zatrudnienia z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Sam fakt legitymowania się przez członka rodziny orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie gwarantuje automatycznie uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakres sprawowanej opieki musi być tego rodzaju, że obiektywnie wyklucza możliwość jakiegokolwiek zarobkowania. Taka sytuacja w tej sprawie nie miała miejsca. O ile jednak fakt sprawowania opieki nie budzi wątpliwości to zakres wykonywanych przez skarżącą prac w gospodarstwie rolnym, jak wynika z oświadczeń skarżących, nie uniemożliwiał jej sprawowania tej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Przy właściwej organizacji pracy, w szczególności gdy wszelkie prace w gospodarstwie są zlecane osobom trzecim, rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Wbrew zarzutom skargi organ w sposób wnikliwy dokonał analizy i oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. O dowolności oceny można bowiem mówić dopiero w przypadku uzyskania wniosków niewynikających w sposób logiczny ze zgromadzonego materiału dowodowego lub pominięciu określonych dokumentów lub dowodów jako niezdatnych do poparcia przyjętej z góry tezy (tak wyrok NSA 16 lipca 2020 r., II OSK 837/20), a taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca. Zdaniem Sądu ustalenia dokonane w sprawie przez organ I instancji i zaaprobowane przez organ odwoławczy, są wystarczające i mogą stanowić podstawę do poddania kontroli prawidłowości stanowiska wyrażonego w wydanej decyzji, w tym zastosowanych przepisów prawa.
Sąd nie podziela natomiast stanowiska organu, że w sytuacji, gdy opieki podejmuje się jeden z członków rodziny, który należy do kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, to fakt istnienia innych osób, które mogłyby świadczyć pomoc osobie niepełnosprawnej może stanowić podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ustawodawca nie przewidział bowiem takiej negatywnej przesłanki przyznania tego świadczenia. Jeżeli zatem jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać to świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki niezależnie od tego czy inne zobowiązane do alimentacji osoby taką opiekę również mogłyby w różnej formie sprawować.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 ppsa.