III SA/Kr 1311/24

III SA/Kr 1311/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2025-01-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-08-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Ewa Michna /przewodniczący/
Ewelina Dziuban
Janusz Kasprzycki /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1993
Art. 30 ust. 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 572
Art. 7, 77 par. 1, 80, 107 par. 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
Art. 145 par. 1  pkt 1  lit. c, 135, 200
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie Sędzia WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Asesor WSA Ewelina Dziuban Protokolant starszy referent Monika Tuczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi J. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 14 maja 2024 roku, znak: SKO-AL-4112-10/24 w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz skarżącego J. R. 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Zaskarżoną przez J. R., zwanego dalej skarżącym, decyzją z dnia 14 maja 2024 r., znak: SKO-AL.-4112-10/24, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.) oraz art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1993, zwanej dalej ustawą o pomocy osobom uprawnionym do alimentów), utrzymało w mocy decyzję z dnia 21 lutego 2024 r., znak: OPS-534-1-3/2024, Wójta Gminy U. o odmowie umorzenia skarżącemu zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 sierpnia 2023 r. w łącznej kwocie 26.902,06 zł wraz z odsetkami.
Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
W dniu 4 stycznia 2023 r. skarżący złożył wiosek o umorzenie w całości należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej - córce A. R.
Decyzją z dnia 14 marca 2023 r., znak: OPS-534-1/2023, Wójt Gminy U. odmówił skarżącemu zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami za okres od 1 lipca 2013r. do 14 marca 2023 r. w łącznej kwocie 27728,88 zł.
Decyzją z dnia 6 czerwca 2023 r., znak: SKO-AL.-4112-13/23, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu uchyliło ww. decyzje i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji.
Decyzją z dnia 30 sierpnia 2023 r., znak: OPS-534-1/2023, Wójt Gminy U. ponownie odmówił skarżącemu umorzenia zaległości z tytułu opłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami za okres od 1 lipca 2013 r. do dnia 30 sierpnia 2023 r. w łącznej kwocie 27757,59 zł.
Decyzją z dnia 8 grudnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu uchyliło ww. decyzję i przekazało sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
Decyzją z dnia 21 lutego 2024 r., znak: OPS-534-1-3/2024, Wójt Gminy U. ponownie odmówił skarżącemu umorzenia zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 sierpnia 2023 r. w łącznej kwocie 26902,06 zł.
W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do umorzenia w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, ani też przesłanki umożliwiające skorzystanie z innych ulg przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zarówno umorzenie, jak i rozłożenie na raty albo odroczenie terminu płatności zaległości na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, może mieć bowiem miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego uniemożliwia mu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, przy czym stan taki winien być skutkiem czynników obiektywnych, czyli takich, na które zobowiązany nie miał wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadnić umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tymczasem skarżący nie wykazał, by po jego stronie zachodziły szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, będące rezultatem okoliczności obiektywnych, niezależnych od wnioskodawcy, co uzasadniałoby odroczenie płatności, rozłożenie jej na raty bądź częściowe umorzenie.
Organ pierwszej instancji stwierdził również, że zgodnie z art. 4 ust. 2, art. 5 pkt. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych całkowita niezdolność do pracy jest traktowana na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i nie oznacza zakazu podejmowania pracy; można ją podjąć w warunkach pracy chronionej lub stanowiska przystosowanego dla osób z niepełnosprawnością. Skarżący, zgodnie z jego oświadczeniem od 2012 r. nie podejmował prób poszukiwania i podjęcia żadnej pracy w jakichkolwiek zakładach, również w zakładach pracy chronionej, zakładach aktywności zawodowej, zakładach pracy z przystosowanymi warunkami pracy dla osób niepełnosprawnych.
Niezależnie od powyższego organ podał, że nawet jeżeli w chwili obecnej skarżący nie jest w stanie wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego, to istnieje realna szansa na to, że będzie miał taką możliwość w przyszłości, ponieważ córka jest osobą pełnoletnią i kończy naukę w szkole średniej, a orzeczenie o niezdolności do pracy nie zostało wydane bezterminowo, ale do dnia 31 lipca 2027 r.
Od powyższej decyzji odwołanie wniósł skarżący
Wymienioną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium wyjaśniło, że przepis art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje kryteria brane pod uwagę przez organ (sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy), a uwzględnienie wniosku pozostawia do uznania organu, zobowiązanego do uwzględnienia zarówno słusznego interesu strony, jak i interesu społecznego. Co do zasady, że każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których Fundusz Alimentacyjny wypłacał należności i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą regulację o obowiązku zwrotu organowi równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Zobowiązany ponosi bowiem pełną odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez państwo zastępczo na rzecz jego dzieci alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Należy też mieć na względzie charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 ustawy z 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy w przypadku rodziców w stosunku do dzieci, mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w wyjątkowych sytuacjach. Zatem, dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny. Regulowana powyższą normą decyzja posiada charakter uznaniowy.
Kolegium ustaliło, że w niniejszej sprawie świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały wypłacone na skutek niedopełnienia przez skarżącego obowiązku alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej. Skarżący wniósł o umorzenie należności ze względu na sytuację dochodową, majątkową i zdrowotną uniemożliwiającą mu spłacenie powstałego zadłużenia. Skarżący ma 45 lat, jest rozwiedziony, legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 29 lipca 2022 r. zaliczającym go do osób całkowicie niezdolnych do pracy do dnia 31 lipca 2027 r., a całkowita niezdolność do pracy istnieje od 2012 roku. Skarżący mieszka z ojcem w jego domu, prowadząc odrębne gospodarstwo domowe. Obecnie utrzymuje się z renty inwalidzkiej z ZUS, która po potrąceniu alimentów wynosi 681,97 zł miesięcznie. W miarę możliwości finansowych dokłada się do kosztów utrzymania domu (miesięcznie energia elektryczna ok. 123 zł, gaz 38 zł, woda/kanalizacja 23 zł). Poza samochodem osobowym o wartości ok. 1000 zł, skarżący nie posiada innego majątku. Miesięczny koszt utrzymania i eksploatacji samochodu określa na kwotę 232,50 zł, co stanowi największe obciążenie jego budżetu. Nadto skarżący ponosi koszty związane z usługami teleinformatycznymi w wysokości 65 zł miesięcznie. Skarżący od ponad 10 lat pozostaje w specjalistycznym leczeniu psychiatrycznym finansowanym przez NFZ (zaświadczenie lekarskie z dnia 28 listopada 2022 r.), a miesięczny koszt zakupu leków wynosi 50 zł miesięcznie. Jego sytuacja materialna strony jest trudna, po odliczeniu miesięcznych kosztów do dyspozycji pozostaje skarżącemu kwota 150 zł, jednak nie korzystał ze wsparcia finansowego czy usługowego ze świadczeń z pomocy społecznej.
Kolegium ustaliło nadto, że na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu, Wydział l Cywilny, z dnia 14 lutego 2011 r. skarżący ma ustalony obowiązek alimentacji, tj. alimenty w wysokości po 500 zł miesięcznie na córkę. Nie wnioskował do Sądu o zmniejszenie kwoty zasądzonych alimentów ze względu na trudną sytuację finansową. Utrzymuje kontakt telefoniczny i w formie odwiedzin z córką, jednak nie wspiera jej finansowo z powodu braku środków. Zaległość z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego istnieje od lipca 2013 r.
Zdaniem Kolegium w nin. sprawie brak jest przesłanek do całkowitego umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Na chwilę obecną nie występują bowiem żadne szczególne okoliczności uzasadniające całkowite umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W szczególności istotny jest fakt, że powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania wnioskodawcy, które polegało na niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka. Nie ulega wątpliwości, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego jest trudna, jednak nie na tyle wyjątkowa, żeby uzasadniała całkowite umorzenie należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej wraz z odsetkami. Kolegium zwróciło uwagę na fakt, że od 11 lat sytuacja skarżącego nie zmieniła się. Pomimo częściowo zajętej renty przez komornika był on w stanie funkcjonować, prowadzić swoje gospodarstwo domowe. Obowiązek alimentacyjny został ustalony na mocy wyroku z dnia 14 lutego 2011 r., natomiast niezdolność skarżącego do pracy powstała w 2012 roku. Niemniej jednak skarżący od początku nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego, zatem powstanie zadłużenia nastąpiło wcześniej niż powstanie niezdolności do pracy.
Kolegium nie podzieliło przy tym stanowiska organu pierwszej instancji zgodnie z którym skarżący nie podejmuje żadnych starań celem podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia, pomimo że w celu realizacji obowiązku alimentacyjnego powinien wykorzystywać w pełni swoje możliwości zarobkowe oraz że orzeczona całkowita niezdolność do pracy nie ma charakteru trwałego, ale okresowy i została orzeczona do dnia 31 lipca 2027 r. co pozwala przyjąć, że w przyszłości sytuacja materialna strony może ulec poprawie. Zdaniem Kolegium o ile istotnie całkowita niezdolność do pracy orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS jest traktowana na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, to jednakże nie można czynić skarżącemu zarzutu nie podejmowania pracy w sytuacji, gdy z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynika, że skarżący jest niezdolny do pracy, co prawda okresowo, ale całkowicie do dnia 31 lipca 2027 r. Kolegium podniosło, że zarówno akta sprawy, jak i treść uzasadnienia kwestionowanej decyzji nie zawierają ustaleń, w oparciu o które można by rozważyć kwestie dotyczące pomniejszych ulg, w tym rozłożenia na raty czy częściowego umorzenia spłaty należności. Tymczasem rozpatrzenie wniosku o umorzenie wymaga rozważenia i rozstrzygnięcia również o pozostałych, wymienionych w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ulgach w obowiązku zwrotu należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Nie jest przy tym konieczne złożenie przez stronę postępowania odrębnego wniosku w tym zakresie. Jeżeli osoba wniosła o przyznanie jej najdalej idącego zwolnienia z obowiązku zwrotu, o jakim mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, to w razie negatywnego załatwienia wniosku o umorzenie świadczeń organ winien rozważyć możliwość udzielenia w mniejszym zakresie jednej z wymienionych ulg. Natomiast w przedmiotowej sprawie organ pierwszej instancji automatycznie odmówił stronie umorzenia należności w całości, nie rozważając możliwości choćby częściowego jej umorzenia, skoro skarżący podniósł, że nie jest w stanie spłacić jej w pełnej wysokości.
W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił organowi naruszenie przepisów:
1) Art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez brak orzeczenia zgodnie ze stanowiskiem wnioskodawcy i zaniechania orzekania o umorzeniu należności z tytułu, wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, zważywszy, że organ pierwszej instancji wypowiedział się w tej sprawie;
2) Art. 8 ustawy o pomocy społecznej poprzez nie poczynienie ustaleń, że kwota pozostała po potrąceniu alimentów miesięczne utrzymania skarżącego wynosząca około 760,00 zł stanowi o jego trudnej sytuacji, a nie stanowi to życia w ubóstwie, kiedy to w/w przepis stanowi, że dochód poniżej 776,00 zł miesięcznie na jedną osobę samotnie prowadzącą gospodarstwo domowe stanowi o życiu w ubóstwie;
3) art. 7 k.p.a., art. 7a § 1 k.p.a., 8 k.p.a., 9 k.p.a., i art. 75 § 1 k.p.a., art. 76 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 78 § 1 i 2 k.p.a., art. 81 § k.p.a. art. 84 § 1 k.p.a. i art. 104 k.p.a. w zw. z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez:
- brak rozpatrzenie sposób wyczerpujący, rzetelny i wszechstronny materiału, który powinien zebrań organ w sprawie, co doprowadziło do poczynienia przez ten organ całkowicie dowolnych i nieuprawnionych ustaleń faktycznych, zwłaszcza w świetle złożonego materiału dowodowego przez skarżącego;
- zinterpretowanie stanu sprawy na niekorzyść skarżącego, co stanowiło oczywiste naruszenie zasady pierwszeństwa słusznego interesu strony, poczynienie przez organ całkowicie dowolnych i nieuprawnionych ustaleń;
- niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego, dowolną jego ocenie, wyrażającą się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej z dokumentów dotyczących stanu niezdolności do pracy, czasu specjalistycznego leczenia w Poradni Zdrowia Psychicznego (od ponad 12 lat), nienależyte uzasadnienie w zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie zbyt ogólnych stwierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonego decyzji;
- brak prawidłowych ustaleń, dokonanie czynności organu sprzecznych z prawem wbrew interesom skarżącego, odnośnie okoliczności stanu choroby trwającej od ponad 12 lat;
- przeprowadzenie dowodu z dokumentacji medycznej skarżącego w sposób dowolny, wyciągnięcie błędnych wniosków,
- dowolnie przyjętych ustaleniach, że brak jest w aktach dowodów na poparcie ustaleń dotyczących umorzenia należności wnioskodawcy z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości jak również brak dokonania ustaleń na ich umorzenie w części.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę kontrolowanych w niniejszej sprawie decyzji stanowił przepis art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy osobom uprawnionym do alimentów), zgodnie z którym "organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną."
W preambule do ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawodawca podkreślił, że dostarczenie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem członków ich rodziny wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji.
Uwzględniając powyższe trzeba mieć na uwadze, że przewidziana w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów możność udzielenia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, ulgi w spłacie należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych, stanowi wyjątek od zasady zawartej w art. 27 ust. 1 ustawy, który przewiduje obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z odsetkami, ma więc charakter wyjątkowy i możliwe jest jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwiała i uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku i zwrotu należności. Ponadto, badając czy okoliczności faktyczne sprawy mogą stanowić przesłanki umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego należy mieć na względzie charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z postanowieniami art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 5 sierpnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 119/10, LEX nr 737864, wyrok WSA w Białymstoku z dnia 6 października 2015 r., sygn. akt II SA/Bk 461/15, wyrok WSA w Kielcach z dnia 14 czerwca 2023 r., sygn. akt II SA/Ke 294/23 - wszystkie przywołane orzeczenia dostępne na www.cboisa.nsa.gov.pl).
W art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przewidziano uprawnienie dla właściwego organu administracji do umorzenia należności alimentacyjnych. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy i uzależnione jest od stwierdzenia występowania szczególnych okoliczności. Taki charakter decyzji oznacza, że umorzenie należności dłużnika, nie jest obligatoryjne nawet w przypadku, gdy zostaną spełnione wszystkie przesłanki warunkujące udzielenie takiej pomocy. Ustawodawca swobodnemu uznaniu właściwego organu pozostawił bowiem odmowę lub uwzględnienie wniosku dłużnika alimentacyjnego. Zatem przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ administracji ma prawo wyboru rozstrzygnięcia sprawy, co nie oznacza, że rozstrzygnięcie takie może nosić cechy dowolności. Zakres swobody działania organu administracyjnego wynika z przepisu prawa materialnego, jakim jest art. 30 ust. 2 ustawy, a ograniczony jest ogólnymi regułami postępowania administracyjnego, określonymi w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego. Stąd, aby uznać podjętą na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów decyzję za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi zostać poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego; Dz. U. z 2023 r., poz. 572, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranych dowodów (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia sytuacji zdrowotnej, dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, a następnie oceny tych okoliczności z punktu widzenia zasadności zastosowania ulgi w spłacie należności w postaci umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości, o co zwrócił się w tej sprawie skarżący.
Rolą sądu administracyjnego, kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest zaś sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu administracji stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe lub celowe uwzględnienie wniosku o udzielenie ulgi w spłacie należności alimentacyjnych, lub że udzielenie takiej ulgi było zasadne. Wywody organu w tym zakresie muszą być wewnętrznie spójne, a także zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego.
Przesłankami umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego może być jego sytuacja dochodowa i rodzinna, które obiektywnie uniemożliwiały i uniemożliwiają wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego.
W orzecznictwie sądów administracyjnych, uwzględniając przepisy Kodeksu rodzinnego i alimentacyjnego, wypracowano jednolite stanowisko odnośnie sposobu interpretacji przepisu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. jako wyjątku od zasady z art. 27 ust. 1 tej ustawy, przewidującej obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela kwot wypłaconych zastępczo za dłużnika na rzecz osób uprawnionych do alimentów łącznie z ustawowymi odsetkami. Ten regres jest jednym z elementów systemu dyscyplinującego dłużników alimentacyjnych do uregulowania swoich zobowiązań i w ten sposób nawiązuje do treści preambuły ustawy alimentacyjnej o zwiększaniu odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Państwo nie przejmuje zatem ciążącego na osobach zobowiązanych do alimentacji obowiązku, lecz wykonuje swoją powinność pomocy osobom ubogim (zob.: wyrok TK z dnia 23 listopada 2010 r., sygn. akt K 5/10, OTK-A2010/9/106; wyrok NSA z dnia 15 grudnia 2022 r., sygn. akt I OSK 807/20). Innymi słowy, umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest wyjątkiem podlegającym ścisłej a nie rozszerzającej interpretacji. Zastosować je można wyłącznie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności (niezależnych od dłużnika alimentacyjnego) jego sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Ponadto sytuacja wnioskującego o udzielnie ulgi na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinna być także oceniana na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, a nie całego społeczeństwa (por. np. wyrok NSA z dnia 15 grudnia 2022 r., sygn. akt I OSK 807/20, wyrok NSA z dnia 24 listopada 2022 r., sygn. akt I OSK 1851/20).
W rozpoznawanej sprawie zabrakło w świetle obowiązków wynikających z artykułów 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. takiego, zdaniem Sądu, uzasadnienia podjętego przez orzekające organy obydwu instancji stanowiska, z którego by wynikało, że rzeczywiście sytuacja skarżącego nie jest nadzwyczajna i wyjątkowa na tle porównywalnych typowych sytuacji rodzinnych i dochodowych, w jakich z reguły znajdują się dłużnicy alimentacyjni.
Przyznać należy, że w grupie porównawczej nie brakuje także osób dotkniętych licznymi chorobami, niemających stałych dochodów lub niemogących podjąć pracy z powodu podeszłego wieku, stwierdzenia niepełnosprawności w stopniu znacznym, czy też osób mających na swoim utrzymaniu inne osoby, czy też z innych względów.
Istotnie, zastosowanie instytucji z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna, jak podkreśliły organy, nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego.
Zabrakło jednak w ocenie Sądu ustaleń oraz przedstawienia i argumentacji faktycznej i prawnej w tym względzie, że po stronie skarżącego brak jest rzeczywiście obiektywnych okoliczności uniemożliwiających spełnienie przez niego ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego.
Zasadnie podkreśla w wyroku z dnia 3 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1001/23, WSA w Gliwicach, że sytuacja dochodowa, o której mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest pojęciem szerszym, niż pojęcie dochodu, o którym mowa w art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodzić się więc należy z Tamtejszy Sądem, że przy ocenie sytuacji dochodowej należy mieć więc na uwadze nie tylko sam dochód aktualnie uzyskiwany, lecz również, co ważne, dochód możliwy do uzyskania w bliższej określonej przyszłości.
Mając to na uwadze wątpliwości budzi więc stanowisko organów, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego jest trudna, jednak nie na tyle wyjątkowa, żeby uzasadniała całkowite umorzenie należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej wraz z odsetkami. Jak podkreśliło Kolegium, od 11 lat sytuacja skarżącego nie zmieniła się, a pomimo częściowo zajętej renty przez komornika był on w stanie funkcjonować, prowadzić swoje gospodarstwo domowe. Obowiązek alimentacyjny został zaś ustalony na mocy wyroku z dnia 14 lutego 2011 r., natomiast niezdolność skarżącego do pracy powstała w 2012 r. Niemniej jednak skarżący od początku nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego, zatem powstanie zadłużenia nastąpiło wcześniej niż powstanie niezdolności do pracy. Nadto Kolegium podniosło także, że orzeczona całkowita niezdolność do pracy nie ma charakteru trwałego, ale okresowy i została orzeczona do dnia 31 lipca 2027 r. co pozwala przyjąć, że w przyszłości sytuacja materialna strony może ulec poprawie. Zdaniem Kolegium o ile istotnie całkowita niezdolność do pracy orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS jest traktowana na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, to jednakże nie można czynić skarżącemu zarzutu nie podejmowania pracy w sytuacji, gdy z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynika, że skarżący jest niezdolny do pracy, co prawda okresowo, ale całkowicie do dnia 31 lipca 2027 r.
Nie wiadomo skąd orzekające organy mają taką wiedzę co do możliwości. poprawy sytuacji dochodowej skarżącego w bliższej określonej przyszłości.
Zwrócić należy uwagę, że ocena w tym zakresie nie może być nierealna, a argumentacja w motywach wydanych decyzji nie może ograniczać się do podnoszenia ogólnych tez. Trafne okazały się więc zarzuty postawione przez pełnomocnika skarżącego, że organy niestety oceniły materiał dowodowy nie z poszanowaniem swobodnej oceny dowodów i we wzajemnej łączności (art. 80 k.p.a.), a w sposób dowolny. Pochopnie, bez należytej uwagi w tej ocenie, wzięły pod uwagę dowody z dokumentów dotyczące stanu niezdolności do pracy skarżącego, czasu specjalistycznego leczenia w Poradni Zdrowia Psychicznego (od ponad 12 lat). W tym względzie, zdaniem Sądu, nie ustaliły więc bez wątpliwości orzekające organy, nie tylko aktualne, ale także w przyszłej perspektywie realne możliwości zarobkowania skarżącego w kontekście jego sytuacji zdrowotnej. Podzielić też należało argumentację pełnomocnika skarżącego, że w motywach podjętych rozstrzygnięć zawarto zbyt ogólne stwierdzenia, co przyznać należy, uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz uniemożliwia dokonanie sądowej kontroli zaskarżonego decyzji.
W tym więc zakresie, zabrakło i ustaleń i stanowiska orzekających organów, jak wskazane okoliczności mają się do uwzględniania słusznego interesu obywatela w konflikcie z interesem publicznym w realizacji osiągnięcia prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.). W związku z tym, czy z pewnością z uwagi na stan chorobowy skarżącego, nie mamy do czynienia z sytuacją wyjątkową odznaczającą się od innych dłużników alimentacyjnych, nie negując przy tym i nie zapominając o konieczności realizacji obowiązków alimentacyjnych wobec dziecka. Operacja jedynie na liczbach, tj. wielkości uzyskiwanego dochodu przez skarżącego oraz zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych z funduszu i podania określonych kwot wydatków, bez wnikliwej analizy i wielkości zasądzonych alimentów, rzeczywistych wydatków skarżącego, zwłaszcza tych związanych z funkcjonowaniem dziecka, nie jest w ocenie Sądu wystarczająca i wymagała pogłębionej analizy sytuacji dochodowej, w szczególności z uwzględnieniem kwestii zdolności i możliwości spłaty powstałego zadłużenia alimentacyjnego z dochodu możliwego do uzyskania w bliższej określonej przyszłości. Tego w dostateczny sposób organy nie uczyniły.
Wobec powyższego Sąd uznał, że w niniejszym przypadku doszło do naruszenia przepisów postępowania - artykułów: 7, art. 77 § 1 i 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. - w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy w kontekście przesłanek zastosowania instytucji z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, co wypełnia przesłankę z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 P.p.s.a. uzasadniającą uchylenie kontrolowanych decyzji, zapadłych przedwcześnie.
Skarga musiała więc wywrzeć zamierzony skutek.
W ponownym, rozpoznaniu sprawy organy, stosownie do postanowień art. 153 P.p.s.a. uwzględnią powyższe stanowisko Sądu dokonując wskazanych powyżej ustaleń istotnych dla treści rozstrzygnięcia okoliczności sprawy w kontekście zastosowania instytucji z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), orzekł, jak w punkcie I sentencji wyroku.
O kosztach Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), orzekł, jak w punkcie II sentencji wyroku. Koszty te, wobec zwolnienia skarżącego z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), obejmowały jedynie koszty zastępstwa procesowego w wysokości 480 zł zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie z dnia 22 października 2015 r.; Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).