III SA/Kr 1268/25

III SA/Kr 1268/25 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2025-12-04
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-09-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Ewa Michna /sprawozdawca/
Ewelina Dziuban
Maria Zawadzka /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2025 poz 1208
Art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędziowie WSA Ewa Michna (spr.) Asesor WSA Ewelina Dziuban Protokolant starszy referent Dominika Duda-Malik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 18 października 2023 r., nr SKO.NP/4115/317/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz skarżącego J. P. kwotę 497 zł (czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej przez J. P. (dalej: skarżący) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z 18 października 2023 r. nr SKO.NP/4115/317/2023, utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Decyzja ta zapadła w następującym stanie faktyczny i prawnym.
Wnioskiem z 14 lipca 2023 r. skarżący zwrócił się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w D. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem A. P.
Decyzją z 6 września 2023 r., nr GOPS-5211-7-23 Wójt Gminy D. odmówił skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Powodem odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia był brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r., poz. 1208) – dalej: "u.ś.r.", stopień niepełnosprawności u brata skarżącego datowała się bowiem od 39 roku życia. Stwierdzono też, że skarżący nie sprawuje opieki całodobowej nad bratem, gdyż mieszka w odległości 12 km od miejsca zamieszkania brata. Jednocześnie organ przyznał, że opieka jest konieczna, gdyż - jak podano w opinii psychiatrycznej, zachowanie brata skarżącego nie jest przewidywalne i może zagrażać życiu zarówno jego, jak i osobom w jego otoczeniu.
W odwołaniu skarżący zarzucił naruszenie art. 17 ust.1b u.ś.r. przez jego zastosowanie bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 oraz art. 17 u.ś.r. przez błędną interpretację ustawowego określenia "stała" lub "długoterminowa" opieka nad chorym członkiem rodziny.
Decyzją z 18 października 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Zdaniem Kolegium skarżący nie spełnił przesłanki z art. 17b ust. 1 pkt 1 zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. gdyż nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego. Ponadto nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy między rezygnacją, bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad bratem.
Ustalono, że wyrokiem Sąd Rejonowy w Tarnowie IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 30 marca 2023 r., zmieniającym decyzję Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Krakowie z 28 lipca 2022 r. o utrzymaniu w mocy orzeczenia organu I z 12 maja 2022 r., brat skarżącego (ur. 1979 r.) został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym z uwagi na schorzenia określone kodem 02-P, okresowo do 31 maja 2025 r., a orzeczony stopień niepełnosprawności datuje się od 11 lutego 2019 r.
Kolegium stwierdziło, że organ I instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13. Zgodnie z tym wyrokiem, w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności.
Pomimo dokonania przez organ I instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., Kolegium doszło do przekonania, że zakwestionowana decyzja ostatecznie odpowiadała prawu, gdyż z informacji uzyskanej z Agencji Modernizacji i Restrukturyzacji Rolnictwa z 31 lipca 2023 r. wynikało, że skarżący był zarejestrowany w Krajowym Systemie Ewidencji Producentów. Od 2019 r. składał wnioski o dopłaty bezpośrednie - ostatni wniosek złożył w 2023 r.
Ustalono, że skarżący podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresach: od 1 stycznia 2005 r. do 30 kwietnia 2015 r. - z mocy ustawy, jako domownik; od 18 stycznia 2016 r. do 19 kwietnia 2018 r. - na wniosek, jako ubezpieczony pobierający świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna; od 23 października 2018 r. do 24 kwietnia 2019 r. - z mocy ustawy jako domownik, od 25 kwietnia 2019 r. do 13 lipca 2023 r. - z mocy ustawy, jako rolnik; od 14 lipca 2023 do chwili obecnej - z mocy ustawy jako domownik.
Ponadto w aktach sprawy znajdowała się umowa dzierżawy z 25 kwietnia 2019 r., zawarta pomiędzy skarżącym, a jego bratem jako wydzierżawiającym oraz wypowiedzenie tej umowy z 14 lipca 2023 r., ze skutkiem na 13 lipca 2023 r.
Również we wniosku o ustalenie wnioskowanego świadczenia skarżący podał, że zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 13 lipca 2023 r.
Podsumowując, w świetle powyższych ustaleń Kolegium stwierdziło, że skarżący nie spełnił przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r., ponieważ nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zdaniem Kolegium skarżący przy właściwej organizacji pracy mógłby zarządzać gospodarstwem rolnym i jednocześnie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym bratem, w wymiarze i granicach koniecznych do zaspokojenia wymagań podopiecznego.
W dalszej kolejności Kolegium wskazało, że świadczenie pielęgnacyjne ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Dlatego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką. Natomiast gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowy nie istnieje.
W badaniu stopień samodzielności w skali Barthel z 28 lipca 2023 r. brat skarżącego uzyskał 75 na 100 możliwych punktów.
W kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego skarżący podał, że jego brat od 2018 r. pozostaje w leczeniu psychiatrycznym z powodu schizofrenii paranoidalnej i od tej daty przejął pełną opiekę nad bratem. Niepełnosprawny przejawia zachowania, które potencjalnie zagrażają życiu jego samego, jak i innych w otoczeniu (podpala ubrania), jest osobą bezczynną, wycofaną, myśli w sposób urojeniowy, jest podejrzliwy, nie akceptuje obcych osób, jedynie motywowany podejmuje działania. Pomimo leczenia wymaga stałego nadzoru, a co za tym idzie dyspozycyjności opiekuna. Skarżący w ramach czynności opiekuńczych robi zakupy, przygotowuje posiłki, pilnuje, aby brat zażył leki i spożył posiłki, pomaga w higienie, nadzoruje codzienne czynności, zabiera brata do swojego mieszkania, czasem zostaje na noc. Nadto w oświadczeniu z 14 lipca 2023 r. skarżący podał, że opieka nad bratem, którą sprawuje w jego miejscu zamieszkania polega na podawaniu leków, posiłków, wyjazdach do lekarza oraz czynnościach higienicznych.
Dodatkowo w opinii sądowo-psychiatryczno-psychologicznej podano, że skarżący pomaga bratu codziennie, robi mu śniadanie, pali w piecu, przywozi obiad, następnie go odgrzewa i podaje, zostawia mu coś na kolacje. Niepełnosprawny robi jedynie sobie herbatę. Nadto dodano, że brat sprząta, myje naczynia (badany czasem myje), zamiata, myje podłogę, robi pranie, zmienia pościel, robi zakupy, przygotowuje leki, opłaca rachunki, przygotowuje ubranie.
Zdaniem Kolegium zakres sprawowanej przez skarżącego opieki ma charakter typowych czynności codziennych. Wykonywane przez skarżącego czynności realizują potrzeby niepełnosprawnego, jednak nie wymagają ze strony skarżącego daleko idącego poświęcenia i czasu. Przeprowadzone badanie w skali Barthel wskazuje, że brat skarżącego jest w zakresie fizycznym osobą samodzielną. Natomiast w rodzinnym funkcjonowaniu, z powodu choroby psychicznej, u brata skarżącego doszło do znaczącej psychodegradacji. Jest on całkowicie niesamodzielny, sam nie podejmuje żadnych aktywności, w tym również samoobsługowych. Nie przygotowuje sobie żadnych posiłków, nawet prostych kanapek. Wymaga pilnowania podczas spożywania posiłków, gdyż czasem niepilnowany, wyrzuca je. Utracił łaknienie, które determinuje przetrwanie. Nie sprząta, nie pierze, nie robi zakupów, nie wychodzi z domu, nie spotyka się z nikim. Wymaga nadzoru podczas mycia i stałej mobilizacji do utrzymywania stałej higieny ciała. Nadto niczym się nie interesuje. Nie obchodzi go stan finansowy, czy ma środki do życia, czasami wręcz niszczył pieniądze z pobudek chorobowych. Nie sygnalizuje żadnych potrzeb nawet jeśli dochodzi do pogorszenia stanu somatycznego. Dodatkowo podejmuje działania niebezpieczne dla jego zdrowia i życia, jak wąchanie trujących środków oraz próby zapalenia zbiornika po paliwie.
Kolegium doszło do wniosku, że brat skarżącego z uwagi na chorobę psychiczną i jej nasilenie nie jest zdolny do pełnienia ról społecznych adekwatnie do wieku. Właściwości psychiczne badanego skutecznie powodują u niego niezdolność do samodzielnej egzystencji, co sugeruje konieczność ustanowienia dla niego opiekuna prawnego i rozważenie umieszczenia go w domu pomocy społecznej dla osób z zaburzeniami psychicznymi.
Kolegium stwierdziło, że nie stanowią problemu podstawowe, codzienne czynności jakie wykonuje skarżący, a działania zapewniające bezpieczeństwo chorego, jak i otoczenia. Z uwagi jednak na brak stosownej dyspozycyjności, brat niepełnosprawnego nie sprostał wymaganiom, które dałyby skuteczną możliwość ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne.
Nadto dodatkowym aspektem w sprawie był udział w opiece nad niepełnosprawnym bratem obok skarżącego, jego rodzeństwa (trzech sióstr i trzech braci), na których również ciążył wobec brata obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r. przez ich niezastosowanie i nieoparte na zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym twierdzenie organu, że skarżący nie zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym, i w konsekwencji wydanie decyzji odmawiającej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo spełnienia przez skarżącego przesłanki opisanej ww. przepisem;
2. art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez błędną wykładnię polegająca na przyjęciu, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednemu z nich, pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek;
3. art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r. przez błędną wykładnię polegającą na pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy oraz przyjęciu, że faktyczne całodobowe sprawowanie przez skarżącego opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem, przy rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym, nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, że skarżący pozostaje w rejestrze przedsiębiorców rolnych, kiedy to skarżący nie wykonuje żadnych obowiązków, a nadto pominięciu, że w okresie wnioskowanym o przyznaniu świadczenia nie wykonywał żadnych czynności w ramach posiadanego gospodarstwa;
4. art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez błędną wykładnię wyrażeń ustawowych odnoszących się do czasu sprawowania opieki, tj. opieka stała i długoterminowa polegającą na uznaniu przez organ, iż opiekun musi ciągle przebywać w lokalu zamieszkiwanym przez niepełnosprawnego członka rodziny.
Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym dowolną, a nie swobodną ocenę dowodów świadczących o zaprzestaniu prowadzenia przez skarżącego gospodarstwa rolnego od 13 lipca 2023 r.
2. art. 17b ust. 2 w zw. z art. 6, art. 8, art. 9, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez niepoparte zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym zaprzeczenie złożonemu przez skarżącego oświadczeniu (zgodnemu z art. 17b ust. 2 u.ś.r.) i niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. okoliczności niemożności podjęcia pracy i niewykonywania pracy w gospodarstwie przez skarżącego w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem - co skutkowało odmówieniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W oparciu o powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji i zasądzenie kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.
Ponadto na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z: a) pisma skarżącego z 6 listopada 2023 r.; b) odpowiedzi ARiMR z 14 listopada 2023 r.; c) orzeczenia KRUS z 31 października 2023 r. - wszystkie na okoliczność ich treści, w tym terminów wypłat dopłat bezpośrednich, konsekwencji wykreślenia z rejestru producentów rolnych przed dokonaniem wypłaty dopłat, niezdolności do samodzielnej egzystencji brata skarżącego.
W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że w świetle przepisów u.ś.r., prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie zależy od pobierania lub niepobierania dopłat bezpośrednich z ARMIR, ani od treści zapisów ksiąg wieczystych. Zatem organ realizujący zadania z zakresu u.ś.r. nie ma podstawy prawnej do weryfikowania okoliczności pobierania dopłat bezpośrednich do gospodarstwa rolnego będącego w posiadaniu lub użytkowania rolnika ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne. Analogicznie w przepisach u.ś.r. nie występuje podstawa prawna do weryfikowania zapisów ksiąg wieczystych w kontekście przekazania gospodarstwa rolnego w zamian za opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Rolnik ubiegający się o świadczenie pielęgnacyjne w załączeniu do wniosku przedkłada oświadczenie o zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego. Ponadto skarżący wyjaśnił, że nabór wniosków o dopłaty bezpośrednie za rok 2023 rozpoczął się 15 marca 2023 r., a termin zakończenia przyjmowania wniosków przedłużono do 30 czerwca 2023 r. Skarżący złożył wniosek o dopłaty bezpośrednie w kwietniu 2023 r., czyli w okresie, kiedy prowadził jeszcze gospodarstwo rolne, przy czym prace objęte wnioskiem o dopłaty zakończył w maju 2023 r., a więc również przed zakończeniem prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zgodnie z stanowiskiem Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wyrażonym w piśmie z 14 listopada 2023 r., zaliczka na poczet płatności bezpośrednich w 2023 r. jest wypłacana dopiero od 16 października do 30 listopada 2023 r. pomimo, że prace rolnicze, na które składa się wniosek w kwietniu, zostały już wykonane. Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy, w momencie, gdy skarżący składał wniosek o świadczenie pielęgnacyjne, czyli dnia 14 lipca 2023 r., prace rolne, na które złożył wniosek o dopłaty były już wykonane w maju i czerwcu 2023 r. Za te wykonane prace oczekuje dopiero wypłacenia dopłaty.
Skarżący zarzucił także, że organ dokonał błędnej interpretacji ustawowego określenia "stała lub długoterminowa opieka" nad chorym członkiem rodziny. Przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień jak i w nocy. Nie ulega wątpliwości, że przesłanki sprawowania opieki oraz pozostawania w ciągłej dyspozycji oraz gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień jak i w nocy są spełnione w przypadku skarżącego, który na co dzień przebywa z bratem, a w okresie grzewczym pozostaje z nim na noc. Skarżący jest więc cały czas gotów świadczyć pomoc w razie potrzeby i organ nie przedstawił żadnych dowodów świadczących o innym charakterze opieki przez skarżącego.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wyrokiem z 25 marca 2024 r., III SA/Kr 1878/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę.
Sąd wskazał między innymi, że informacja uzyskana z Agencji Modernizacji i Restrukturyzacji Rolnictwa z 31 lipca 2023 r., że skarżący był zarejestrowany w Krajowym Systemie Producentów prowadzonym przez ARiMR i od 2019 r. składał wnioski o dopłaty bezpośrednie w tym ostatni wniosek o płatność złożył w roku 2023, świadczyła w istocie, że skarżący nie przestał być rolnikiem przed końcem 2023 r., a tym samym nie spełnił przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Ponadto, w ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był także wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącego opieką nad bratem, a niepodejmowaniem przez niego pracy w gospodarstwie rolnym, nie istniał związek przyczynowy.
Na skutek skargi kasacyjnej wniesionej przez skarżącego, Naczelny Sąd Administracyjnym wyrokiem z 27 sierpnia 2025 r. uchylił wyrok Sądu I instancji i przekazał temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko, które przyjął sąd wojewódzki, że skarżący "nie przestał być rolnikiem przed końcem 2023 r.", było sprzeczne ze zgromadzonym materiałem dowodowym.
Sąd II instancji wskazał, że z informacji z KRUS-u wynikało, że w dniu składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżący wprawdzie nie był już objęty ubezpieczeniem społecznym jako rolnik, ale był on objęty tego rodzaju ubezpieczeniem jako domownik rolnika. Kluczowe dla niniejszej sprawy było ustalenie, czy mimo, że skarżący od dnia 14 lipca 2023 r., tj. od dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, nie był objęty ubezpieczeniem społecznym jako rolnik, ale jednocześnie był objęty tego rodzaju ubezpieczeniem jako domownik rolnika to – mając na uwadze definicję domownika rolnika, zawartą w ustawie ubezpieczeniu społecznym rolników – oznaczało to, że musiał on jednak stale pracować w gospodarstwie rolnym mimo, że na potrzeby niniejszego postępowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego twierdził, że nie wykonuje żadnej pracy w gospodarstwie rolnym.
Poza tym Naczelny Sad Administracyjni zauważył, że inna jest podstawa prawna przyznania/odmowy/ prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w stosunku do rolnika (art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r.), a inna w stosunku do domownika rolnika (art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r.).
Nadto wskazał też, że "nie bardzo wiadomym było także, z jakiego powodu sąd wojewódzki uznał stanowisko Kolegium, "że z uwagi na brak stosownej dyspozycji, skarżący nie sprostał wymaganiom, które dałyby skuteczną możliwość ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. W zakresie bowiem sprawowania przez skarżącego opieki nad bratem Sąd wskazał bowiem właśnie na szereg czynności, które wykonuje skarżący i jednocześnie opisał jakich czynności nie wykonuje jego brat, podkreślając m. in., że "Nie sprząta, nie pierze, nie robi zakupów, nie wychodzi z domu, nie spotyka się z nikim. Wymaga nadzoru podczas mycia i stałej mobilizacji do utrzymywania stałej higieny ciała. Niczym się nie interesuje. Nie obchodzi go stan finansowy, czy ma środki do życia, czasami wręcz niszczył pieniądze z pobudek chorobowych. Nie sygnalizuje żadnych potrzeb nawet jeśli dochodzi do pogorszenia stanu somatycznego. Sąd Wojewódzki wprawdzie podkreślił, że wnioskujący o przyznanie mu przedmiotowego świadczenia musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną, i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, ze w związku z tym rezygnuje z zatrudnienia lub go nie podejmuje, ale nie odniósł powyższego stanowiska do stanu, jaki w tym przypadku zachodził.
Biorąc więc powyższe pod uwagę, skład orzekający uznał, że wprawdzie zarzuty procesowe, oparte na art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. były przez skarżącego w inny nieco sposób argumentowane, tym niemniej zarzuty te okazały się zasadne. W tym więc stanie rzeczy, odniesienie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej należało uznać za co najmniej przedwczesne. Rozpoznając zaś ponownie przedmiotową sprawę, sąd wojewódzki, mając na uwadze przedstawione powyżej treści, winien tym razem wszechstronnie i rzetelnie ocenić legalność zaskarżonej decyzji".
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje:
Sąd uwzględnił skargę ponieważ uznał, że organy dokonały błędnych ustaleń faktycznych naruszając przepisy postępowania dotyczące oceny zgromadzonych w sprawie dowodów.
Kluczowe dla rozstrzygnięcia były przepisy w brzmieniu obowiązującym do końca 2023 r., a dotyczące ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz członków najbliższej rodziny osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (a więc m.in. bratu), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Dodatkowo w sprawie znajdował zastosowanie art. 17b ust.1 pkt 2 u.ś.r. zgodnie z którym w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa m.in. w art. 17 ubiegają się domownicy rolników, świadczenia te przysługują odpowiednio domownikom rolników w przypadku zaprzestania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.
W rozpoznawanej sprawie z jednej strony organ I instancji właściwie przyznał, że z uwagi na stan zdrowia niepełnosprawnego brata - opieka była konieczna, gdyż - jak podano w opinii psychiatrycznej, zachowanie brata skarżącego nie jest przewidywalne i może zagrażać życiu zarówno jego, jak i osobom w jego otoczeniu. Powyższe okoliczności, zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, były zgodne z materiałem dowodowym znajdującym się w aktach sprawy – w szczególności: wywiadem środowiskowym oraz opiniami sądowo-psychiatrycznymi.
Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, należało również wziąć pod uwagę, że wypłaty dopłat przez ARiMR po 14 lipca 2023 r. miały związek z faktem, iż jak wyjaśniał skarżący, nabór wniosków o dopłaty bezpośrednie za rok 2023 rozpoczął się 15 marca 2023 r., Skarżący złożył wniosek o dopłaty bezpośrednie w kwietniu 2023 r., czyli w okresie, kiedy jeszcze prowadził jeszcze gospodarstwo rolne, przy czym prace objęte wnioskiem o dopłaty zakończył w maju 2023 r., a więc również przed zakończeniem prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Kolegium bez analizy powyższych okoliczności przyjęło natomiast, że skarżący miał status rolnika, a nie domownika rolnika. Jak przy tym wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w ww. wyroku zapadłym w niniejszej sprawie zgodnie z art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 933 ze zm.), ilekroć w ustawie mowa jest o domowniku - rozumie się osobę bliską rolnikowi, która:
a) ukończyła 16 lat,
b) pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie,
c) stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy.
Ponadto podkreślić przy tym także należy, że ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników wprowadza w art. 38 pkt 4 domniemanie, że osoba bliska rolnikowi, spełniająca warunki określone w art. 6 pkt 2 lit. a i b, stale pracuje w gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy - jeżeli okoliczność ta została stwierdzona zgodnym oświadczeniem rolnika i tej osoby.
Sąd uznał więc, że Kolegium dokonało ustaleń faktycznych i oceny zebranych w sprawie dowodów z naruszeniem art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mającym znaczenie dla sprawy. Jednocześnie, z uwagi na fakt, że ustalenie istotnych w sprawie okoliczności faktycznych (ustawowe domniemanie wykonywania stałej pracy w gospodarstwie rolnym przez domownika rolnika) konieczne było również uchylenie decyzji organu II instancji zgodnie z art. 135 p.p.a.a.
Sąd administracyjny zgodnie z art. 133 §1 zdanie pierwsze p.p.s.a. wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Sąd administracyjny nie może więc ustalać samodzielnie stanu faktycznego. Orzekanie "na podstawie akt sprawy" oznacza, iż sąd przy ocenie legalności decyzji bierze pod uwagą okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw zaskarżonego aktu. Podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest zatem materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z 9 lipca 2008 r., II OSK 795/07). Skoro ustalenia faktyczne organów sprzeczne są ze zgromadzonymi w sprawie dowodami, to jedyną możliwością jest uchylenie decyzji i nakazanie organom przeprowadzenia ponownie postępowania dowodowego, a następnie dokonanie oceny zebranych w sprawie dowodów.
W ponownym postępowaniu – organy uwzględnią okoliczność, że z zebranych w sprawie dowodów wynika, iż skarżący faktycznie zajmuje się bratem w bardzo szerokim zakresie. W sprawie istotne bowiem jest – nie że niepełnosprawny brat fizycznie jest sprawny, ale że z uwagi na schorzenia psychiatryczne – wymaga obecności brata, który wykonuje wszystkie czynności zapewniające niepełnosprawnemu pożywienie; spełnienie warunków higieniczno-sanitarnych w domu i w najbliższym otoczeniu. Dodatkowo, zdaniem Sądu, fakt, że niepełnosprawny brat z uwagi na schorzenie (schizofrenia paranoidalna) prezentuje zachowania agresywne wobec otoczenia – pomoc rodzeństwa, poza bratem, który jest znany niepełnosprawnemu (z akt wynika, że skarżący sprawował opiekę nad niepełnosprawnym bratem od kwietnia 2018 r.), jest bardzo mało prawdopodobna.
Na koniec organy rozważą fakt, czy podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników przez skarżącego jako domownik miało związek jedynie z ustawowym domniemaniem skutków zmiany statusu ubezpieczeniowego skarżącego.
Z tych to powodów Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzje organu I instancji zgodnie z art. 145 §1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Sąd zasądził od organu na rzecz skarżącego koszty postępowania (480 zł i zwrot opłaty skarbowej od pełnomocnictwa) na zasadzie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Koszty zastępstwa prawnego Sąd ustalił na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.).