III SA/Kr 1218/24

III SA/Kr 1218/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2025-06-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-08-01
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Jakub Makuch /przewodniczący/
Katarzyna Marasek-Zybura
Marta Kisielowska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
Art. 11
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Makuch Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Asesor WSA Marta Kisielowska (spr.) Protokolant Sekretarz Sądowy Monika Tuczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 14 maja 2024 r. nr SKO.PS/4110/182/2024 w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego specjalnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata D. M. kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany dla tego rodzaju czynności.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 14 maja 2024 r., znak SKO.PS/4110/182/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Prezydenta Miasta Krakowa z 23 lutego 2024 r. odmawiającej przyznania M. P. (dalej: "skarżąca") zasiłku celowego specjalnego na odgrzybienie ścian w kuchni. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 8 ust. 1 pkt 1, art. 39 oraz art. 41 pkt 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm., dalej: "u.p.s.") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: "k.p.a.").
Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Wyrokiem z 6 lipca 2022 r. (sygn. akt III SA/Kr 1503/21) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 30 sierpnia 2021 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej zasiłku celowego specjalnego oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Za trafne Sąd uznał stanowisko organów, że mają prawo w świetle regulacji ustawy o pomocy społecznej, dokonywać selekcji żądań beneficjentów kierując się ich niezbędnymi potrzebami, potrzebami innych beneficjentów i ilością przyznanych na ten cel środków finansowych. Gradacja potrzeb konkretnego beneficjenta musi się jednak odbywać w uzasadniony sposób. Sąd nie zgodził się ze stanowiskiem organów, że odgrzybianie ścian nie stanowi niezbędnej potrzeby bytowej. Podkreślił, że do kategorii wiedzy powszechnej należy świadomość destrukcyjnego wpływu zagrzybienia mieszkania na zdrowie osób w nim przebywających. Taki argument, w ocenie Sądu, nie mógł zatem zostać uznany za właściwy dla odmowy przyznania skarżącej zasiłku celowego specjalnego.
Decyzją z 24 lipca 2023 r. Prezydent Miasta Krakowa odmówił przyznania skarżącej świadczenia w formie zasiłku celowego na odgrzybianie ścian w kuchni.
Decyzją z 6 października 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie uchyliło decyzję Prezydenta Miasta Krakowa i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu SKO wskazało, że ponownie rozpatrując sprawę, organ I instancji przeprowadzi wywiad środowiskowy w celu ustalenia aktualnej sytuacji skarżącej, w taki sposób, aby nie kolidował on z godzinami pracy skarżącej. Kolegium podkreśliło, że od ostatniego wywiadu środowiskowego minęło ponad dwa lata, a zatem konieczne jest ustalenie aktualnej sytuacji skarżącej. SKO zaznaczyło, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego leży w interesie skarżącej.
22 grudnia 2023 r. skierowano do skarżącej wezwanie do przebywania w miejscu zamieszkania w dniu 12 stycznia 2024 r. o godzinie 7.30 celem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w postępowaniu o przyznanie pomocy finansowej na odgrzybianie ścian w kuchni. Przesyłka była dwukrotnie awizowana i wróciła do organu z adnotacją nie podjęto w terminie.
15 stycznia 2024 r. skierowano do skarżącej zawiadomienie o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów materiałów i zgłoszonych żądań. Przesyłka była dwukrotnie awizowana i wróciła do organu z adnotacją nie podjęto w terminie.
Decyzją z 23 lutego 2024 r. Prezydent Miasta Krakowa odmówił przyznania skarżącej świadczenia w formie zasiłku celowego na odgrzybianie ścian. W uzasadnieniu organ wskazał, że 22 grudnia 2023 r. wysłano do skarżącej wezwanie do przebywania w miejscu zamieszkania w wyznaczonym terminie celem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Pracownik socjalny nie zastał skarżącej pod wskazanym adresem w wyznaczonym terminie. Zawiadomienie wysłane do skarżącej o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań nie zostało odebrane przez skarżącą i wróciło z adnotacją nie podjęto w terminie. W ocenie organu skarżąca wykazuje brak współpracy z organem w rozwiązaniu sprawy zagrzybienia kuchni. Nie skontaktowała się z pracownikiem socjalnym, mimo wskazań w tym zakresie zawartych w decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie. Skarżąca odebrała decyzję SKO w Krakowie 10 listopada 2023 r., jednakże nie podjęła żadnych kroków zmierzających do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Zgodnie z art. 4 u.p.s. osoby korzystające z pomocy społecznej są zobowiązane do współpracy z organem w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. W konsekwencji, na podstawie art. 4 oraz art. 11 ust. 2 u.p.s. organ odmówił przyznania wnioskowanej pomocy.
W odwołaniu od decyzji skarżąca wskazała, że pomimo wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, organ ponownie odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Podniosła, że z uwagi na zagrzybienie, mieszkanie nie nadaje się do zamieszkania, a sytuacja ulega systematycznemu pogarszaniu. Zaznaczyła, że kontaktowała się z pracownikami MOPS telefonicznie, jednakże nie została połączona z osobą prowadzącą sprawę. Została zmuszona do podjęcia pracy, aby przeżyć i nie może być obecna w domu w godzinach pracy urzędu, nie posiada urlopu.
Decyzją z 14 maja 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Krakowa. W uzasadnianiu organ wskazał, że nie budzi wątpliwości - w świetle uregulowań u.p.s. – iż brak aktywności skarżącej w pokonywaniu trudności życiowych, w tym w szczególności brak przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, umożliwia odmowę przyznania świadczenia z zakresu pomocy społecznej. W ocenie Kolegium odmowa przyznania skarżącej świadczenia w postaci zasiłku celowego specjalnego na pokrycie kosztów odgrzybiania ścian w kuchni, znajduje uzasadnione podstawy i tym samym mieści się w granicach uznania administracyjnego. Zdaniem SKO organ I instancji prawidłowo przyjął, że utrudnianie przez skarżącą przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, daje podstawy do przyjęcia, że nie współpracuje ona z pracownikiem socjalnym, a to uzasadniania odmowę przyznania świadczenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, przyznanie pełnomocnika z urzędu. Podniosła, że kontaktowała się wielokrotnie z Miejskim Ośrodkiem Pomocy Społecznej w Krakowie, ale nie połączono jej z osobą prowadzącą sprawę. Zaznaczyła, że nikt się z nią nie skontaktował, ani nie wezwał o złożenie oświadczenia majątkowego. Zaznaczyła, że w bloku nie ma łatwego dostępu do skrzynek pocztowych, więc często się zdarza, że listonosz przykleja awiza na bramie wejściowej, mogą one być łatwo usunięte przez inne osoby, ale też wiatr. Oświadczyła, że nie otrzymała awiza dotyczącego wezwania celem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje:
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 41 u.p.s. w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany: 1) specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi; 2) zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową.
Zgodnie z art. 107 ust. 1 u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103. Jak stanowi art. 107 ust. 4 u.p.s. w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się, mimo braku zmiany danych, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, a w przypadku osób przebywających w domach pomocy społecznej oraz w ośrodkach wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi - nie rzadziej niż co 12 miesięcy. Niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (ust. 4a).
Jak stanowi art. 11 ust. 2 pkt 1 u.p.s. podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej mogą stanowić: brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej.
Sąd w pełni podziela stanowisko organów, że w przypadku udzielania świadczeń z zakresu pomocy społecznej konieczne jest przeprowadzenie wywiadu środowiskowego zgodnie z zasadami określonymi w art. 107 ust. 1 i ust. 4 u.p.s. Stanowi on bowiem podstawowy dowód w sprawach o przyznanie świadczeń z zakresu pomocy społecznej. W toku postępowania konieczne jest bowiem ustalenie, czy skarżąca spełnia kryterium dochodowe, ustalenie sytuacji majątkowej osobistej, zdrowotnej, majątkowej i rodzinnej skarżącej, a także stanu ścian w kuchni. Rację mają zatem organy, że upływ okresu ponad dwóch lat od ostatniego wywiadu środowiskowego, w pełni uzasadniał konieczność jego przeprowadzenia w niniejszej sprawie.
W ocenie Sądu przedwczesne są jednak ustalenia organów, że skarżąca uchylała się od przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, a także że nie wyrażała woli współpracy z pracownikiem socjalnym w celu rozwiązania trudnej sytuacji życiowej.
Z niebudzących wątpliwości okoliczności faktycznych wynika, że skarżąca odebrała decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z 6 października 2023 roku, w której Kolegium podkreśliło istotę i konieczność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, a także wskazało, że w tej kwestii konieczna jest również inicjatywa skarżącej. W toku postępowania organ I instancji wysłał do skarżącej jedno zawiadomienie o terminie wywiadu środowiskowego, które zostało uznane za doręczone skarżącej w trybie art. 44 k.p.a.
Jak słusznie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny (por. wyrok NSA z 18 marca 2025 r. sygn. akt I OSK 2536/24), zgoda na przeprowadzenie wywiadu wyraża się w sposób konkludentny przez przystąpienie do jego przeprowadzania, zatem także brak zgody może zostać wyrażony w sposób dorozumiany, przez unikanie kontaktu, odmowę wpuszczenia do mieszkania, odmowę udzielania odpowiedzi, odmowę przedstawienia dokumentów. Niewyrażenie zgody na przeprowadzenie wywiadu nie musi być zwerbalizowane i wprost zakomunikowane, ważne jest, aby postawa ubiegającego się oświadczenie skutecznie uniemożliwiała przeprowadzenie wywiadu.
W orzecznictwie przyjmuje się również, że za brak współdziałania z organem można w sposób niebudzący wątpliwości uznać odmowę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Przeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest obligatoryjną czynnością organu przed dokonaniem rozstrzygnięcia w sprawie w drodze decyzji administracyjnej przyznającej prawo do świadczenia z pomocy społecznej lub takiego prawa odmawiającej. Utrudnianie lub uniemożliwianie przez wnioskodawcę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może być potraktowane jako brak jego współdziałania z pracownikiem socjalnym, a przez to może prowadzić do odmowy przyznania świadczenia. Nie można czynności wywiadu środowiskowego zastąpić innymi środkami dowodowymi, co oznacza, że strona musi liczyć się z koniecznością ścisłej aktywności podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego (por. wyrok NSA z 27 listopada 2024 r., I OSK 325/24).
W ocenie Sądu przedwczesna jest ocena organu I i II instancji, że skarżąca nie współpracuje z organem w celu przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej, czy też uchyla się od przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Zdaniem Sądu uchylanie się strony, czy też uniemożliwianie przez stronę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego zakłada pewną aktywność i powtarzalność zachowania strony, a także celowe działanie, które ma uniemożliwić przeprowadzenie wywiadu. Przy czym, jak zasadnie wskazano w powołanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, może to nastąpić w sposób dorozumiany.
W niniejszej sprawie do skarżącej wysłano jedno zawiadomienie o terminie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Skarżąca nie odebrała tego zawiadomienia, ale na podstawie art. 44 k.p.a. organ zasadnie przyjął, że zawiadomienie zostało skarżącej skutecznie doręczone. W aktach sprawy brak jest jednak jakichkolwiek dokumentów potwierdzających inne próby nawiązania kontaktu ze skarżącą (choćby telefonicznego), brak jest również jakiegokolwiek śladu, że pracownik organu podjął - w dacie wskazanej w zawiadomieniu - próbę przeprowadzenia wywiadu. Co więcej, skarżąca podnosiła, że podejmowała próby kontaktu telefonicznego z organem, jednakże w aktach sprawy brak jest jakiejkolwiek adnotacji w tym zakresie. Sąd nie jest w stanie – w oparciu o istniejący materiał dowodowy – zweryfikować ani twierdzeń organu, ani twierdzeń skarżącej.
W ocenie Sądu przyjęcie, że osoba wnioskująca o przyznanie pomocy społecznej nie współpracuje z organem, uchylając się od przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, wymaga wykazania, że organ podjął próbę jego przeprowadzenia, a strona swoim działaniem lub zaniechaniem uniemożliwiła jego przeprowadzenie. Równocześnie, samo jednokrotne wysłanie zawiadomienia o planowanej dacie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz brak odbioru zawiadomienia przez skarżącą i przyjęcie fikcji doręczenia zawiadomienia zgodnie z art. 44 k.p.a., nie mogą stanowić wystarczającej podstawy do stwierdzenia, że skarżąca uchyla się od przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, a także nie współpracuje z pracownikiem socjalnym w celu przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej.
Niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego (aktualizacji wywiadu), może przejawiać się nie tylko w jednoznacznym formułowaniu odmowy udziału w jego przeprowadzeniu, ale także w unikaniu ustalenia miejsca i terminu jego przeprowadzenia, czy też uniemożliwiania organowi niezbędnego kontaktu ze stroną w celu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Z brakiem zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego należy więc utożsamić faktyczne uniemożliwienie przeprowadzenia takiego wywiadu (por. wyrok WSA w Lublinie z 15 maja 2025 r., II SA/Lu 112/25). Podkreślić należy, że niewyrażenie zgody na przeprowadzenie wywiadu nie musi być zwerbalizowane i wprost zakomunikowane, ważne jest, aby postawa ubiegającego się oświadczenie skutecznie uniemożliwiała przeprowadzenie wywiadu (por. wyrok NSA z 18 marca 2025 r., I OSK 2536/24).
W ocenie Sądu przyjmując na podstawie jednorazowego zawiadomienia o terminie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (dwukrotnie awizowaną przesyłką), że skarżąca uchyla się od jego przeprowadzenia i nie współpracuje z pracownikiem socjalnym w celu przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej, organy naruszyły przepisy art. 7 oraz art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik postępowania.
Ponownie rozpoznając sprawę organ podejmie próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego zgodnie z wskazaniami zawartymi w uzasadnieniu, a następnie w oparciu o całokształt dokonanych ustaleń, rozpozna wniosek skarżącej o udzielenie pomocy finansowej na odgrzybianie ścian.
Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) orzekł jak w punkcie I wyroku.
O wynagrodzeniu pełnomocnika z urzędu Sąd orzekł w punkcie II wyroku zgodnie z art. 250 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z § 23 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. (Dz. U. z 2024 r., poz. 763) w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu przyznając kwotę 480 zł powiększoną o podatek VAT należny dla tego rodzaju czynności. Pełnomocnik skarżącej wniósł o zasądzenie koszów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu oraz złożył oświadczenie, że nie zostały one pokryte w całości, ani w części.