III SA/Kr 12/24

III SA/Kr 12/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2024-04-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-01-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Elżbieta Czarny-Drożdżejko
Ewelina Dziuban /sprawozdawca/
Katarzyna Marasek-Zybura /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 810
Art. 4  ust. 1  i 2, art. 25  ust. 1, 2
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Asesor WSA Ewelina Dziuban (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2024 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej Kraków-Krowodrza M. S. sprawy ze skargi R. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 6 października 2023 r., nr SKO.ŚR/4111/956/2023 w przedmiocie uznania pobranego świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane oraz zobowiązania do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącego R. W. 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z dnia 6 października 2023 r., nr SKO.ŚR/4111/956/2023 utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Wadowic z dnia 20 lipca 2023 r., nr MOPS,ŚR.525.2362,6.2019 o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 01.04.2020 r. do 28.02.2021 r. na dzieci: syna C. W. i córkę M. W. – w kwocie 11 000,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
W podstawie prawnej decyzji organ odwoławczy wskazał art. 4 ust. 2, art. 20 ust. 1, art. 25 ust. 1, 2 i 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t .j.: Dz. U. z 2023 r., poz. 810 ze zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.; dalej: k.p.a.).
Powyższa decyzja ta została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Informacją nr MOPS.8258.2362.2019 z dnia 26.08.2019 r., na podstawie wniosku R. W. z dnia 13.07.2019 r., przyznano skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci: K. W. na okres od 01.07.2019 r. do 31.05.2021 r., C. W. na okres od 01.10.2019 r. do 31.05.2021 r. oraz M. W. na okres od 01.10.2019 r. do 31.05.2021 r.
Decyzją z dnia 31.03.2021 r. organ I instancji ustalił świadczenia wychowawcze na syna C. W. i córkę M. W. za okres od 01.04.2020 r. do 28.02.2021 r., w łącznej kwocie 11 000,00 zł jako świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązał do ich zwrotu skarżącego.
SKO w Krakowie decyzją nr SKO.ŚR/4111/1037/2022 z dnia 08.02.2023 r. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu wskazano, że szczególnie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje ustalenie na jaki cel zostało przeznaczone świadczenie wypłacone na dzieci.
W ponowie przeprowadzonym postępowaniu SKO zaleciło organowi I instancji uwzględnienie wniosku skarżącego w zakresie ustalenia – czy świadczenia przyznane skarżącemu na ww. dzieci wpływały na konto małżonki skarżącego. W tym celu organ powinien ocenić złożone przez skarżącego wyjaśnienia oraz przesłuchać jego zonę. Ustalenia wymaga czy konto wskazane we wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego było kontem żony skarżącego oraz czy część środków przelewano na konto matki dzieci – K. B. oraz czy ww. przeznaczała ww. środki na utrzymanie dzieci z nią zamieszkujących.
Organ I instancji w uzasadnieniu swojej decyzji z dnia 20 lipca 2023 r. wskazał, m.in. że "uznaje fakt że konto nr 76 ... 2193, na które wypłacane było świadczenie wychowawcze należy do Pani K. B. Pismem Nr MOPS.ŚR.55 3.960.2023 z dnia 27.04.2023 r. tut. Ośrodek zwrócił się z wnioskiem do MOPS w Kościerzynie o przeprowadzenie z Panią K. B. wywiadu celem ustalenia czy otrzymane w okresie od 01.04.2020 r. do 28.02.2021 r. świadczenia wychowawcze na dzieci: C. W. i M. W. przeznaczane były na utrzymanie w/wym. małoletnich. W dniu 08.05.2023 r. do tut. Ośrodka wpłynęło pismo z MOPS w Kościerzynie z informacją, że Pani K. B. opuściła terytorium kraju i przebywa w Norwegii. W dniu 22.05.2023 r. tut. Ośrodek wezwał Panią K. B. do złożenia wyjaśnień w charakterze świadka na jaki cel przeznaczane były otrzymane w okresie od 01.04.2020 r. do 28.02.2021 r. świadczenia wychowawcze na dzieci: C. W. i M. W. (wezwanie zostało wysłane na pozyskany od MOPS-u w Kościerzynie norweski adres zamieszkania Pani K. B.). Wezwanie to nie zostało przez Panią K. B. odebrane (wysłana koperta powróciła do tut. Ośrodka w dniu 17.07.2023 r.)."
Z uwagi na powyższe, w ocenie organu I instancji brak jest zatem możliwości ustalenia czy wypłacone w okresie od 01.04.2020 r. do 28.02.2021 r. świadczenia wychowawcze na dzieci: C. W. i M. W. przeznaczane były na ich utrzymanie.
W odwołaniu od decyzji Burmistrza Wadowic, skarżący zakwestionował zasadność wydania decyzji w całości. W uzasadnieniu odwołania podniósł zarzut, że ww. decyzja nie zawiera wyjaśnienia stanu faktycznego oraz narusza art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Odwołujący wniósł o uchylenie skarżonej decyzji i umorzenie postępowania. W uzasadnieniu odwołania podniósł, że:
- skarżący nie otrzymał przedmiotowego świadczenia i nie może być zobowiązany do jego zwrotu;
- nie wyjaśniono na czyje konto i na jakiej podstawie zostało przelane świadczenie. Skarżący rzeczywiście wystąpił o przyznanie świadczenia wychowawczego na dzieci i świadczenie takie zostało mu przyznane;
- po przyznaniu świadczenia, w niewyjaśnionych okolicznościach, został zmieniony numer konta, na które świadczenie było przelewane. Skarżący nie jest właścicielem tego konta, nie wnioskował o zmianę konta i nie wyrażał zgody na taką zmianę. Skarżony był uprawniony do pobierania świadczenia i to on był stroną w postępowaniu i on wskazywał konto na które świadczenie powinno być przelewane;
- skoro skarżący nie otrzymał świadczenia, to nie może być zobowiązany do jego zwrotu. W aktach sprawy znajdują się jednoznaczne dowody, że świadczenie zostało przelane na inne konto niż wskazał skarżący. Skoro pracownik organu samowolnie, bez zgody uprawnionego do świadczenia, zmienił konto, na które przelewa świadczenie, to ten pracownik powinien być zobowiązany do zwrotu świadczenia;
- nie wyjaśniono na jakiej podstawie doszło do zmiany konta, ustalenia imiennie, który pracownik dokonał tej zmiany i na jakiej podstawie. To na organie spoczywa obowiązek przeprowadzenia postępowania dowodowego i wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy. W niniejszej sprawie nie wyjaśniono wszystkich okoliczności. Ze stanu faktycznego sprawy wynika, że to pracownik organu bezprawnie zmienił numer konta, na który zostało przelewane świadczenie, a następnie organ domaga się zwrotu świadczenia, od osoby, która na skutek bezprawnego działania pracownika organu została pozbawiona tego świadczenia;
- brak ustalenia, z którym z rodziców dzieci zamieszkiwały w okresie wypłaty spornego świadczenia;
- nie wyjaśniono czy świadczenie to było rzeczywiście przeznaczone na utrzymanie dzieci. Organ nie wyjaśnił również komu faktycznie to świadczenie wypłacił. Według wiedzy skarżącego, dzieci w czasie wypłaty świadczenia zamieszkiwały wspólnie z matką i były na jej utrzymaniu. Świadczenie zostało wypłacone na konto matki i prawdopodobnie zostało przeznaczone na utrzymanie i potrzeby dzieci. Organ powinien poczynić w tym zakresie jednoznaczne ustalenia. Ustalenia te powinny skutkować wnioskami, że świadczenie w rzeczywistości zostało spożytkowane na utrzymanie dzieci i faktycznie nie doszło do naruszenia prawa w szczególności art. art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Podsumowując wskazano, że w tej sprawie nie doszło do nienależnego pobrania świadczenia, a z całą pewnością świadczenia tego nie pobrał skarżący. Postępowanie MOPS jest o tyle niezrozumiałe dla skarżącego, gdyż organ I instancji jest w posiadaniu informacji, że świadczenie w rzeczywistości nie zostało wypłacone na konto skarżącego. W ocenie skarżącego, to pracownik MOPS dokonał przelewu na inne konto niż wskazał skarżący. Zaskarżona decyzja nosi znamiona usiłowania wyłudzenia od skarżącego środków, które zostały błędnie rozdysponowane.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu opisanej na wstępie, zaskarżonej do Sądu decyzji, wskazało, że:
- z akt sprawy wynika, że w/w kwota, jest kwotą nienależnie pobranego przez stronę świadczenia, które powinno być zwróconego do organu I instancji wraz z należnymi, ustawowymi odsetkami;
- R. W. został należycie pouczony o obowiązku zgłoszenia do organu I instancji wszelkich okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Od początku pobierania świadczenia, a nawet w chwili składania wniosku o w/w świadczenie miał pełną świadomość, że to nie wychowuje swoich dzieci, tylko jego żona i to żona jego powinna ten wniosek złożyć i to świadczenie otrzymać. Wtedy nie byłoby świadczeniem nienależnie pobranym;
- zatem nie można zmienić niekorzystnej dla skarżącego decyzji, bo organ jest związany obowiązującymi sztywno przepisami prawa i nie może działać contra legem czy też na zasadzie uznania administracyjnego.
- Kolegium zwróciło też uwagę na instytucję umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych (...) odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty (...).
W piśmie z dnia 30 listopada 2023 r. skarżący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł skargę na powyższą decyzję Kolegium.
W skardze podniesiono zarzut: obrazy art. 25 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. wskutek błędnej interpretacji pojęcia nienależnie pobranego świadczenia i w konsekwencji całkowicie bezzasadnego stwierdzenia, że świadczenie 500 plus wypłacone w okresie objętym postępowaniem zostały wypłacone nienależnie, w sytuacji, gdy świadczenia te wpływały na konto małżonki skarżącego, z którą dzieci zamieszkały po rozstaniu stron i która złożyła stosowną dyspozycję i pieniądze te zostały przeznaczone w całości na potrzeby dzieci, a skarżący nie pobierał z tego tytułu żadnych świadczeń; naruszenia art. 81 a k.p.a. wskutek tłumaczenia istniejących wątpliwości na niekorzyść skarżącego w sposób całkowicie sprzeczny ze wskazanym przepisem, a to z uwagi na przyjęcie, że skoro nie da się ustalić na co małżonka skarżącego (z którą dzieci mieszkają) faktycznie przeznaczyła pobrane świadczenia 500 plus to zasadnym jest domaganie się ich zwrotu od skarżącego, który z dziećmi od lat nie mieszka i który z pobieraniem tych świadczeń nie miał nic wspólnego; błędy w ustaleniach faktycznych polegające na:
- niesłusznym ustaleniu, że R. W. pobrał świadczenia 500 plus,
- niesłusznym ustaleniu, że ww. świadczenia wypłacone na konto małżonki skarżącego były świadczeniami nienależnie pobranymi przez skarżącego i w konsekwencji nieuzasadnione domaganie się zwrotu tych świadczeń od skarżącego.
W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że wydana w tej sprawie decyzja jest całkowicie nieuzasadniona. Faktem jest, że w dniu 13 lipca 2019 roku skarżący złożył wniosek o świadczenie 500 plus na rzecz trojga małoletnich dzieci. W tamtym czasie, w dacie składania wniosku, skarżący wraz z małżonką i dziećmi tworzyli rodzinę, mieszkał z żoną i dziećmi. W międzyczasie rozstał się z żoną, żona zabrała dwoje dzieci, a ze skarżącym pozostał syn K. Nigdy nie było sytuacji aby skarżący faktycznie pobierał świadczenia 500 plus. Od złożenia przez niego wniosku w 2019 roku nie wpłynęły na wskazane przeze niego konto w [...] Banku żadne świadczenia z 500 plus, wszystko wpływało na konto jego żony w [...] Banku, przy czym to małżonka skarżącego musiała w międzyczasie dokonać zmiany numeru rachunku, na który wpływały te pieniądze i poinformować organ, że strony nie mieszkają razem, a tym samym, że to na jej konto będą teraz musiały pieniądze ze świadczenia 500 plus wpływać i pieniędzmi tymi dysponowała, przeznaczając je w całości na potrzeby dzieci. Zatem nie było konieczności aby także skarżący składał w tym zakresie jakiekolwiek dyspozycje. Zresztą ustalenie co do tego, ze pieniądze faktycznie wpływały na konto małżonki skarżącego organ poczynił, jednakże wyciągnął z tych ustaleń niewłaściwe wnioski.
Zgodnie z treścią art. 25. ust. 2 ustawy za nienależnie pobrane świadczenie uznaje się świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie. W niniejszej sprawie żadna z powyższych przesłanek nie zachodzi. Świadczenie wychowawcze przyznane zostało w czasie gdy skarżący mieszkał z dziećmi, a następnie gdy jego małżonka się wyprowadziła z dwójką młodszych i zmieniła dyspozycję w taki sposób, że wskutek złożonego przez nią oświadczenia pieniądze pobierała i wpływały one na jej konto. Zatem, zdaniem autora skargi, nie zachodzą żadne przesłanki uzasadniające uznanie świadczeń za nienależnie pobrane.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie przytaczając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Kolegium wyjaśniło, że całokształt sytuacji prawnej i faktycznej związanej z przedmiotowa sprawą ustalił organ l instancji. Weryfikacja tych ustaleń oraz ich ocena została dokonana przez organ odwoławczy. Mając na uwadze powyższe, Kolegium odnosząc się do zarzutów w przedmiocie naruszenia przepisów prawa materialnego i postępowania administracyjnego, wskazało, że organ I instancji podjął niezbędne działania w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w uzasadnieniu decyzji szczegółowo opisał każdy ze zgromadzonych w sprawie dowodów.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.
Na wstępie należy przypomnieć, że kognicja sądu administracyjnego ogranicza się wyłącznie do badania legalności zaskarżonych aktów administracyjnych, rozumianej jako zgodność z przepisami prawa materialnego i procesowego, o czym stanowi przepis art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Uchylenie natomiast decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy, co wynika z art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.").
Rozstrzygając daną sprawę, sąd administracyjny nie jest związany wyartykułowanymi w skardze zarzutami i sformułowanymi w niej wnioskami, lecz ocenia ją w całokształcie okoliczności faktycznych i prawnych danej sprawy, o czym stanowi art.134 § 1 p.p.s.a.
Kontrola legalności decyzji SKO w Krakowie przeprowadzona zgodnie z ww. granicami wykazała, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania a naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Po pierwsze, stosownie do art. 15 k.p.a. w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada dwuinstancyjności. Oznacza to, że sprawa administracyjna winna być dwukrotnie rozpoznana i rozstrzygnięta. Dwukrotne rozpoznanie oznacza obowiązek przeprowadzenia dwukrotnie postępowania wyjaśniającego, konsekwentnie do tego ukształtowane jest postępowanie odwoławcze, którego przedmiotem nie jest weryfikacja decyzji, a ponowne rozpoznanie sprawy administracyjnej (B. Adamiak, Odwołanie w polskim systemie postępowania administracyjnego, Wrocław 1980).
Zgodnie z ugruntowanym od wielu lat poglądem wyrażanym w orzecznictwie sądów administracyjnych, do uznania, że zasada dwuinstancyjności postępowania administracyjnego została zrealizowana, nie wystarcza stwierdzenie, że w sprawie zapadły dwa rozstrzygnięcia dwóch organów różnych stopni. Konieczne jest też, by rozstrzygnięcia te zostały poprzedzone przeprowadzeniem przez każdy z organów, który wydał decyzje, postępowania umożliwiającego osiągnięcie celów, dla których postępowanie to jest prowadzone (por. wyrok NSA z 12.11.1992 r., V SA 721/92, ONSA 1992/3–4, poz. 95). Podobnie wypowiedział się NSA w wyroku z 24.04.2020 r., I OSK 3400/19, LEX nr 3034280, wskazując, że istota zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, wyrażonej w art. 15 k.p.a., polega na dwukrotnym rozpatrzeniu i rozstrzygnięciu sprawy przez organy obu instancji. Właściwe zachowanie zasady dwuinstancyjności postępowania wymaga nie tylko podjęcia dwóch kolejnych rozstrzygnięć przez właściwe organy, ale konieczne jest, aby rozstrzygnięcia te zapadły w wyniku przeprowadzenia przez każdy z tych organów postępowania merytorycznego tak, aby dwukrotnie oceniono dowody i przeanalizowano wszystkie istotne okoliczności sprawy. Działanie organu odwoławczego nie ma zatem charakteru jedynie kontrolnego, ale jest działaniem merytorycznym.
Tak rozumiana zasada dwuinstancyjności postępowania nie została w kontrolowanym postępowaniu zrealizowana.
Skarżący w swoim odwołaniu podniósł szereg zarzutów kwestionujących ustalenia faktyczne dokonane przez organ I instancji oraz niewystarczające rozpatrzenie materiału dowodowego. SKO w Krakowie w zaskarżonej decyzji przytoczyło tylko treść tego odwołania na s. 3 i 4 swojego uzasadnienia, pomijając zupełnym milczeniem podnoszone w nim zarzuty, argumentację i stanowisko skarżącego odnoszące się do istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy kwestii.
Nadto w odpowiedzi na skargę, Kolegium przyznało, że "całokształt sytuacji prawnej i faktycznej związanej z przedmiotowa sprawą ustalił Organ l instancji. Weryfikacja tych ustaleń oraz ich ocena została dokonana przez tut. Kolegium" (s. 3 odpowiedzi na skargę).
Istota zasady ogólnej dwuinstancyjności postępowania, sprowadzająca się do obowiązku dwukrotnego merytorycznego rozpoznania sprawy w jej całokształcie wymaga dla osiągnięcia takiego rezultatu jedynie wniesienia odwołania w terminie przez legitymowany podmiot. Funkcją odwołania jest bowiem doprowadzenie do kontroli decyzji organu I instancji poprzez ponowne rozpatrzenie sprawy przez organ odwoławczy. Ponowne rozpatrzenie sprawy nie sprowadza się do przytoczenia treści uzasadnienia decyzji organu I instancji – co miało miejsce w kontrolowanej przez Sąd sprawie. Na s.1-3 uzasadnienia zaskarżonej decyzji znajduje się wiernie przetransponowana treść uzasadnienia organu I instancji, na s. 3-4 odwołanie, a na 5 s. znajdują się własne ustalenia i wnioski poczynione przez organ odwoławczego w tej sprawie.
Z powyższego wynika, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie nie rozpoznało sprawy jako organ II instancji w takim rozumieniu, jakie wskazane zostało na wstępie niniejszych rozważań.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810 ze zm., dalej jako "ustawa"). Zgodnie z art. 25 ust. 1 ww. ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Przy czym stosownie do art. 25 ust. 2 ustawy za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się pobrane świadczenie wychowawcze uważa się:
1)(uchylony);
1a)(uchylony);
2)świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie;
3)(uchylony);
4)(uchylony);
5)świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych;
6)świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.
W zaskarżonej decyzji powołano się na art. 25 ust. 1, ust. 2 i ust. 9 ustawy, przy czym jak wyżej wskazano ust. 2 art. 25 ma kilka podpunktów i obowiązkiem organu było precyzyjne wskazanie podstawy prawnej swojego rozstrzygnięcia w tym zakresie, żeby nie było wątpliwości, o którą podstawę chodzi.
Cel świadczenia wychowawczego został sformułowany w art. 4 ust. 1 ustawy. Jest nim zapewnienie przez Państwo pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków pieniężnych dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Dokonując więc wykładni przepisów regulujących kwestię zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego należy mieć na uwadze przedstawioną wyżej aksjologię przepisów powoływanej ustawy. W związku z powyższym podkreślić trzeba, że skoro celem przedmiotowego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, to przy ocenie tej sprawy, brak jest podstaw, aby nie uwzględniać tej istotnej w sprawie okoliczności, jaką jest przeznaczenie (sposób wydatkowania) środków pochodzących z otrzymanego od Państwa świadczenia. Chociaż bowiem świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu czy opiekunowi, to w istocie świadczenie to ma służyć dziecku. W konsekwencji więc okoliczność, na co faktycznie zostało przeznaczone wypłacone świadczenie, ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 17 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 604/21, wyrok WSA w Łodzi z 24 czerwca 2021, II SA/Łd 668/20, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 r., II SA/Gl 47/21).
W tej sprawie nie ustalono czy środki uzyskiwane ze świadczenia wychowawczego za okres wskazany w decyzji były przeznaczane na potrzeby dzieci. Podkreślenia wymaga, że organ I instancji nie zastawał się do wskazań zawartych w decyzji SKO w Krakowie z 8 lutego 2023 r. (k. 80 i n. a.a.), a powyższa nieprawidłowość nie została odnotowana przez obecny skład organu II instancji.
Wreszcie Kolegium nie odnosiło się do zawartego w odwołaniu zarzutu skarżącego, że "skoro skarżący nie otrzymał świadczenia, nie może być zobowiązany do jego zwrotu. W aktach sprawy znajdują się jednoznaczne dowody, że świadczenie zostało przelane na inne konto niż wskazał skarżący. Skoro pracownik organu samowolnie, bez zgody uprawnionego do świadczenia, zmienił konto, na które przelewa świadczenie, to ten pracownik powinien być zobowiązany do zwrotu świadczenia. Wyjaśnienia wymaga na jakiej podstawie doszło do zmiany konta, ustalenia imiennie, który pracownik dokonał tej zmiany i na jakiej podstawie." Kolegium nie dokonało bowiem oceny dowodu znajdującego się na k. 5 akt administracyjnych bagatelizując fakt, że na wniosku o wypłatę świadczenia z 13 lipca 2019 r. widnieje nr rachunku bankowego, który - wg ustaleń organu I instancji - należy do K. B., co wskazuje, że to ona pobierała ww. świadczenie. Organ odwoławczy nie ustosunkował się do powyższego, nie ustalił mających istotne znaczenie okoliczności faktycznych, zbagatelizował w zupełności podnoszone przez skarżącego w odwołaniu zarzuty. Wskazać w tym miejscu należy, iż w szczególności decyzje niekorzystne dla strony powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (wyrok NSA z 25 stycznia 2011 r., II GSK 96/10). Również tym wymogom uzasadnienia decyzji organów obu instancji nie sprostały, co wskazuje na zaistnienie mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia art. 107 § 3 K.p.a. w powiązaniu z art. 8 § 1 i art. 11 K.p.a.
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, posługuje się właśnie pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego". Powyższe oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można więc mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera - iż świadczenie jej nie przysługuje (zob. np. WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 826/21). Powyższe nie zostało przez organy administracji w ogóle rozważone w tej sprawie.
Nadto podkreślić należy, że okoliczność na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie wychowawcze ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to mogło być nienależnie pobrane. W kontrolowanej sprawie, orzekające organy administracji nie ustaliły czy pobrane środki zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy.
Należy podkreślić, że jedynie prawidłowo przeprowadzone postępowanie dowodowe prowadzić może do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i oceny, czy w sprawie zostały właściwie zastosowane odpowiednie przepisy prawa materialnego (art. 7, 75, 77 § 1, 80 oraz art. 107 § 3 kpa).
Jak wynika z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, podobnie pozycję ustrojową sądów administracyjnych określa art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.
Oznacza to, że nie jest rzeczą sądu administracyjnego zastępowanie organów administracyjnych w ich ustawowych obowiązkach i kompetencjach, w szczególności nie jest zaś rzeczą sądu rozstrzyganie sprawy za organ, ale jedynie kontrolowanie przeprowadzonego postępowania i wydanych decyzji pod kątem ich zgodności z prawem.
Podsumowując, w ocenie Sądu działanie obu organów stanowiło zatem naruszenie istotne naruszenie art. 7, 8, 11, 77 § 1, 80 i 107 k.p.a., a organ odwoławczy naruszył także art. 15 w zw. z art.138 § 1 pkt 1 kpa, co miało wpływ na wynik tej sprawy.
Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę, kierując się wskazaną przez Sąd wykładnią art. 25 ust. 1 i ust. 2 w zw. z art. 4 ust. 1 ww. ustawy, ustali czy pobrane świadczenie nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu omawianej regulacji, względnie rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, co jednak organ powinien poprzedzić należycie poprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, w którym rozważy ewentualnie zwrócenie się do skarżącego celem umożliwienia przedłożenia dodatkowych dokumentów, wskazania okoliczności bądź wniosków dowodowych mogących mieć znaczenie dla oceny przesłanek z art. 25 ustawy, uwzględni dokumentację już znajdującą się w aktach sprawy, przeprowadzi wnioskowane przez skarżącego dowody lub uzasadni odmowę ich przeprowadzenia, ustosunkuje się do zawartych odwołaniu zarzutów (wyżej szczegółowo przytoczonych), a następnie wnikliwie uzasadni swoje stanowisko w zakresie uzasadnienia faktycznego i prawnego, zgodnie z przepisem art. 107 § 3 k.p.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy rzeczą organu będzie zatem wyeliminowanie wskazanych w niniejszym uzasadnieniu wyroku uchybień.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji – uznając skargę za zasadną, w części, która jest zbieżna z powyższymi rozważaniami.
Rozstrzygnięcie dotyczące kosztów postępowania, zawarte w punkcie II wyroku, uzasadnia przepis art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a.