III SA/Kr 1104/24

III SA/Kr 1104/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2024-10-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-10
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Janusz Kasprzycki /przewodniczący sprawozdawca/
Magdalena Gawlikowska
Tadeusz Kiełkowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 1b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art.145 par 1 pkt 1 lit. c, 135 i 206
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski Asesor WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 października 2024 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 10 maja 2024 r., nr SKO.ŚR/4111/340/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzje organu I instancji; 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Zaskarżoną przez K. B., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia
10 maja 2024 r., znak: SKO.ŚR/4111/340/2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze
w Krakowie, działając na podstawie art. 17 ust. 1 i 4, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., zwanej dalej ustawa o świadczeniach rodzinnych), art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r.
o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz.1429) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy Kęty z dnia 5 marca 2024 r., znak: WS.8252.83.2023.KD, o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką Z. W.
Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych
i prawnych:
Decyzją z dnia 5 marca 2024 r., znak: WS.8252.83.2023.KD, Burmistrz Gminy Kęty odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.
W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że ustalił,
iż skarżąca opiekuje się matką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniem niepełnosprawności z dnia 20 lutego 2019 r. Organ wyjaśnił, że odmowa przyznania przedmiotowego świadczenia nastąpiła z uwagi na datę powstania niepełnosprawności, która była późniejsza niż wskazana w ustawie o świadczeniach rodzinnych ( art. 17 ust 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych).
Od powyższej decyzji odwołanie wniosła skarżąca, działając
przez zawodowego pełnomocnika. Zarzuciła organowi pierwszej instancji naruszenie prawa materialnego – art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędne zastosowanie bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia
21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, a także naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy
o świadczeniach rodzinnych – poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą, legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wniosła więc o uchylenie kwestionowanej decyzji i przyznanie je prawa do przedmiotowego świadczenia.
Wymienioną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze
w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia, działające jako organ odwoławczy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, przywołało treść przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wskazało,
że przesłankami przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są: sprawowanie opieki
nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wymagającym stałej pielęgnacji
i niepodejmowanie z tego powodu pracy. Zaś celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują
z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy,
której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Zarówno osoba sprawująca opiekę
nad niepełnosprawnym dzieckiem, jak też osoba opiekująca się innym członkiem rodziny, wobec którego obciążona jest obowiązkiem alimentacyjnym, wypełniają zobowiązanie o charakterze prawnorodzinnym, którego źródłem są przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obydwie te kategorie osób rezygnują, w związku
z realizacją tego obowiązku z podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia.
Kolegium zwróciło uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia
21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, zgodnie z którym art. 17 ust. 1b ustawy
o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną
po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny orzekł niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Powołując się na liczne orzeczenia sądów administracyjnych Kolegium wyjaśniło, że pomimo niezmienionego stanu prawnego sądy - wprost i bezpośrednio, a organy administracji publicznej pośrednio, w pełni powinny stosować się do kierunku trybunalskiej wykładni przepisów ustawy
o świadczeniach rodzinnych w zakresie przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określonych w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Mając na uwadze powyższe i okoliczność, że w niniejszej sprawie niepełnosprawność i ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 17 grudnia
2018 r. Kolegium stanęło na stanowisku, że w niniejszej sprawie zasadnym jest odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia, jednak nie z powodu daty powstania niepełnosprawności.
W sprawie ustalono bowiem, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i z matką. Matka skarżącej jest wdową, osobą w znacznym stopniu niepełnosprawną, a skarżąca sprawuje nad nią opiekę. Zgodnie z orzeczeniem
o stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 20 września 2019 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności od dnia 17 grudnia 2018 r. W 2018 r. matka skarżącej miała krwotok mózgowy, w wyniku którego nastąpił u niej niedowład połowiczny, lewostronny, choruje też na nadciśnienie tętnicze oraz zwyrodnienie stawów. Wymaga pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego w tym: mycie, ubieranie, przebieranie pampersów, przygotowanie posiłków. Po mieszkaniu porusza się na wózku inwalidzkim, ewentualnie przy pomocy kuli lecz z asekuracją córki. Skarżąca załatwia sprawy urzędowe, dokonuje zakupów podaje leki, uczestniczy w rehabilitacji matki, jest jedynym żyjącym dzieckiem wymagającej opieki. Kolegium ustaliło nadto, że skarżąca od 1994 r. w zasadzie nie pracowała. Co prawda
od 1 września 2022 r. do 30 września 2022 r. pracowała na podstawie umowy o pracę, jednak, jak podała zmuszona była przerwać zatrudnienie z uwagi na konieczność opieki nad matką. Skarżąca objęta jest ubezpieczeniem zdrowotnym w ZUS
przy emeryturze męża.
W ocenie Kolegium brak jest związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością zapewnienia opieki nad niepełnosprawna matką. Skarżąca w zasadzie nigdy
nie pracowała i jako niewiarygodne organ uznał twierdzenia skrzącej, że mimo chęci podjęcia zatrudnienia nie może tego uczynić z uwagi na sprawowaną opiekę
nad niepełnosprawną matką. Ustalony w aktach, przebieg życia zawodowego skarżącej temu przeczy. Jednocześnie Kolegium nie zakwestionowało tego, że stan zdrowia matki skarżącej jest zły i że wymaga ona pomocy skarżącej, która pomoc tę zapewnia. Ponadto, zdaniem organu odwoławczego zakres opieki nie wymusza całkowitej rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą. Pranie, prasowanie, robienie zakupów, gotowanie, dbanie o porządek w mieszkaniu, załatwianie spraw urzędowych czy wizyt lekarskich, nie stanowią czynności tak bardzo czasochłonnych, które wykluczałyby podjęcie zatrudnienia.
Kolegium wyjaśniło wyjaśnił, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa
w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego
i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia
z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy zatem stosować wyłącznie
do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt
I OSK 2454/11, CBOSA). Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, CBOSA). Nie budzi wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca powtórzyła zarzuty odwołania od decyzji organu pierwszej instancji. Zarzuciła
więc Kolegium naruszenie przepisów art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie
w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Mając na uwadze powyższe, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
(Dz. U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone
w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi
oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a.
Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji
z przepisami prawa.
Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem pełnomocnika skarżącej, zawartego w skardze
i postanowieniami art. 119 pkt 2 P.p.s.a.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie, ale nie z przyczyn w niej podanych.
Przeprowadzona bowiem w niniejszej sprawie kontrola według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niej decyzji nie wykazała wprawdzie, by tkwiły
w nich wady skutkujące stwierdzeniem ich nieważności, czy wznowieniem postępowania.
Sąd dopatrzył się jednakże naruszenia przepisów postępowania,
w stopniu który mógł mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy, co skutkować musiało,
w świetle postanowień art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 P.p.s.a., uchyleniem kontrolowanych decyzji.
Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
(Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych),
w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy
z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób
o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności
albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału
na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku
gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie
lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – córka (skarżąca), a opieka sprawowana jest nad jej matką, legitymującą się orzeczeniem , jak wynika z akt administracyjnych, Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Oświęcimiu z dnia 20 lutego 2019 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niepełnosprawność matki skarżącej istnieje od 17 grudnia 2018 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 17 grudnia 2018 r.. Z orzeczenia tego wynika też, że matka skarżącej wymaga konieczności stałej lub długotrwałej lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji.
W tym kontekście prawidłowo podniosło Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności
dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Zasadne były argumenty prawne Kolegium, że przywołany w decyzji organu pierwszej instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych
nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny
przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r.,
sygn. akt K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy
o świadczeniach rodzinnych, należy przyjąć, że w stosunku
do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji, racje miało Kolegium,
że w związku z powyższym niedopuszczalne jest tylko oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17
ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32
ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia
26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
Pomimo powyższego wydana w rozpoznawanej sprawie zaskarżona decyzja została, zdaniem Sądu podjęta przedwcześnie, bez wnikliwej, rzetelnej
i jednoznacznej oceny samodzielności funkcjonowania w życiu codziennym matki skarżącej, a więc okoliczności, które niewątpliwie rzutują na stwierdzenie istnienia, bądź nie, związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, czy też niepodejmowania jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez skarżącą w związku z koniecznością sprawowania opieki
nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
W ocenie Sądu w okolicznościach stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy przy wydawaniu zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie, utrzymującej w mocy, na podstawie
art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572, zwaną dalej w skrócie - k.p.a.), decyzję organu pierwszej instancji doszło do naruszenia przepisów postępowania,
w sposób który skutkował koniecznością uchylenia tej decyzji.
W toku postępowania administracyjnego przed organami ustalono,
bowiem że w 2018 r. matka skarżącej miała krwotok mózgowy, w wyniku którego nastąpił u niej niedowład połowiczny, lewostronny, choruje też na nadciśnienie tętnicze oraz zwyrodnienie stawów. Z ustaleń poczynionych przez pracownika socjalnego podczas przeprowadzania fundamentalnego w tego rodzaju sprawach dowodu
– wywiadu środowiskowego w dniu 23 stycznia 2024 r., zawartych w protokole z tego wywiadu (k. 19 akt administracyjnych organu pierwszej instancji), wynika, że wymaga ona pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego w tym: mycie, ubieranie, przebieranie pampersów, przygotowanie posiłków. Po mieszkaniu porusza się na wózku inwalidzkim, ewentualnie przy pomocy kuli lecz z asekuracją córki. Skarżąca załatwia sprawy urzędowe, dokonuje zakupów podaje leki, uczestniczy w rehabilitacji matki, jest jedynym żyjącym dzieckiem wymagającej opieki.
Jednakowoż wobec dalszych ustaleń Kolegium, że skarżąca od 1994 r.
w zasadzie nie pracowała, poza okresem . Co prawda od 1 września 2022 r.
do 30 września 2022 r., w którym pracowała na podstawie umowy o pracę, jednak,
jak podała zmuszona była przerwać zatrudnienie z uwagi na konieczność opieki
nad matką, Kolegium uznało, mając wskazane ustalenia, iż brak jest związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia
przez skarżącą, a koniecznością zapewnienia opieki nad niepełnosprawną matką. Kolegium uznało bowiem za niewiarygodne twierdzenia skarżącej, że mimo chęci podjęcia zatrudnienia nie może tego uczynić z uwagi na sprawowaną opiekę
nad niepełnosprawną matką, skoro nigdy dotąd nie pracowała. Ustalony w aktach, przebieg życia zawodowego skarżącej temu przeczy. Jednocześnie, co także podkreślić należy, Kolegium nie zakwestionowało okoliczności, że stan zdrowia matki skarżącej jest zły i że wymaga ona pomocy skarżącej, która pomoc tę zapewnia. Zakres jednakże opieki, zdaniem Kolegium, nie wymusza całkowitej rezygnacji z zatrudnienia
przez skarżącą. Pranie, prasowanie, robienie zakupów, gotowanie, dbanie o porządek w mieszkaniu, załatwianie spraw urzędowych czy wizyt lekarskich, nie stanowią,
w ocenie Kolegium, czynności tak bardzo czasochłonnych, które wykluczałyby podjęcie zatrudnienia.
Zdaniem Sądu tak dokonana ocena zebranego materiału dowodowego jest błędna, gdyż jest niepełną oceną całości dowodów we wzajemnej
ich łączności, co nakazują postanowienia art. 7, 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a.
Nade wszystko należytej, pogłębionej oceny tych dowodów,
nie przeprowadził też organ pierwszej instancji mimo, że w uzasadnieniu podjętego przez ten organ rozstrzygnięcia o nich wspomina. Nie jest wystarczające stwierdzenie jednozdaniowe, że: "Mając powyższe na uwadze Organ stwierdza, że nie istnieje związek przyczynowo – skutkowy między niepodejmowaniem przez Panią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej,
a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką – korelacja czasowa".
Nie wyjaśnił organ z jakiego powodu stoi na takim stanowisku w świetle obowiązujących regulacji oprawnych w tym zakresie. Nie dokonał tez oceny istotnych dla treści rozstrzygnięcia okoliczności stanu zdrowia matki skarżącej i ich wpływu
na możność samodzielnego funkcjonowania jej w życiu codziennym.
W ocenie Sądu błędne jest stanowisko organów, że okoliczność długotrwałego niepodejmowania pracy przed wystąpieniem z wnioskiem o przedmiotowe świadczenie ma przesądzające znaczenie w kwestii istnienia wskazanego związku przyczynowo – skutkowego. Ważne jest jedynie to, czy w chwili jego składania skarżąca odpowiednio zrezygnowała z pracy lub innego zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też w tej chwili
nie podejmowała aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania nad nim opieki. Nie ma takiego przepisu, normującego kiedy taki wniosek należy złożyć poza przepisem art. 24 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowiącego,
że "...jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia
o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności."(ust. 2a art. 24 ustawy
o świadczeniach rodzinnych) oraz "W przypadku ustalania prawa do świadczeń rodzinnych uzależnionych od niepełnosprawności osoby, prawo do świadczeń rodzinnych ustala się na okres zasiłkowy, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony.
W tym przypadku prawo do świadczeń rodzinnych ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia, nie dłużej jednak
niż do końca okresu zasiłkowego."(ust. 3 ww. przepisu).
W przypadku świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest dokonanie oceny przez orzekające organu poczynionych ustaleń w drodze przewidzianych Kodeksem postępowania administracyjnego dowodów, w tym – wywiadu środowiskowego
– na ile stan zdrowia wymagającej opieki (w tym wypadku matki skarżącej)
ma wpływ, na możliwość samodzielnego funkcjonowania takiej osoby w życiu codziennym i jest tego rodzaju, iż wyklucza jakąkolwiek aktywność zawodową skarżącej, nawet tą w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Tej oceny, zdaniem Sądu, nie dokonało i Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, i organ pierwszej instancji.
Zwrócić należy też uwagę, że należy się posługiwać przywoływanymi orzeczeniami sądów administracyjnych w dyskursie prawniczym, na poparcie swojej argumentacji, czy też wykładni mających zastosowanie przepisów,
a właściwie mówiąc norm prawnych w nich wysłowionych. Należy zatem przywoływać te spośród orzeczeń sądów administracyjnych, które zapadły
w tożsamym stanie faktycznym i prawnym, jak niniejsza sprawa. Podniesienie bowiem argumentu w tej sprawie, że "Pranie, prasowanie, robienie zakupów, gotowanie, dbanie o porządek w mieszkaniu, załatwianie spraw urzędowych czy wizyt lekarskich, nie stanowią czynności tak bardzo czasochłonnych, które wykluczałyby podjęcie zatrudnienia, co do zasady prawidłowe, przy braku oceny wpływu doznanego przez matkę skarżącej w 2018 r. krwotoku mózgowego, w wyniku którego nastąpił
u niej niedowład połowiczny, lewostronny, choroby nadciśnienia tętniczego
oraz zwyrodnienie stawów, poruszania się po domu jedynie na wózku inwalidzkim bądź ewentualnie przy pomocy kuli lecz z asekuracją córki - nie jest wystarczające
by uznać kategoryczne stwierdzenie organu braku istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą aktywności zawodowej a koniecznością opieki nad matką. Po prostu, rzeczą organów było to ocenić z punktu widzenia posiadanej wiedzy i doświadczenia życiowego. Nie chodzi tutaj rzecz jasna o podważanie stanowiska wyrażonego
w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności, lecz właśnie rolą właściwych w tym zakresie organów pomocowych, orzekających w tego rodzaju sprawach, jest ustalenie owego związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub niepodejmowania jakiejkolwiek aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Różna jest bowiem sytuacja zdrowotna osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji – a to właśnie organy administracji właściwe w tego rodzaju sprawach muszą stwierdzić, że czy z uwagi
na ten stan zdrowia, który wymaga takich a nie innych czynności opiekuńczych
co do zakresu i charakteru, że wykluczona jest jakakolwiek aktywność zawodowa sprawującego opiekę – w konsekwencji więc czy istnieje, bądź nie, związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub innego rodzaju zatrudnienia
lub niepodejmowaniem aktywności zawodowej a koniecznością opieki nad niepełnosprawną osobą.
Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest przecież częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku
z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (por. np. wyrok NSA z dnia
21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18). Czynności opiekuńcze wykonywane przez opiekuna muszą być więc tego rodzaju i obejmować taki zakres, że absorbują opiekuna w takim wymiarze, iż nie jest on w stanie podjąć pracy i to nawet
w niepełnym wymiarze czasu pracy. Nie chodzi tu bynajmniej o to, że muszą być
one wykonywane nieprzerwanie i przez 24 godziny na dobę. Ani organ, ani też Sąd
tak nie twierdził i nie twierdzi. Mogą być przerwy w wykonywanych czynnościach
lecz muszą być one rozciągnięte w czasie w takim znaczeniu, że są ciągle wykonywane w sensie ich długotrwałości, a po drugie, są tego rodzaju, iż niweczą jakąkolwiek aktywność zawodową wnioskującego o świadczenie.
Wobec powyższego Sąd uznał, że zaskarżona decyzja Kolegium jest wadliwa z tegoż względu, że o ile w świetle regulacji Kodeksu postępowania administracyjnego, organ odwoławczy ma uprawnienie do odmiennej oceny zgromadzonego materiału dowodowego niż to uczynił organ pierwszej instancji wobec dewolucji kompetencji
na skutek wniesionego odwołania od decyzji pierwszoinstancyjnej, to nie można jednakże tracić z pola widzenia przy ocenie prawidłowości działania organu odwoławczego w tym zakresie kwestii, czy zgromadzono w sprawie wystarczający
do podjęcia merytorycznego rozstrzygnięcia materiał dowodowy, czy też wymagał
on uzupełnienia o istotne dla treści rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, okoliczności,
a także i tego, czy organ pierwszej instancji, jak i organ drugiej instancji przy kompletnym i wystarczającym dla podjęcia rozstrzygnięcia materiale dowodowym, ocenił te dowody prawidłowo każdy z osobna. Fundamentalna naczelna zasada postępowania administracyjnego – zasada dwuinstancyjności postępowania administracyjnego (art. 15 k.p.a.) nakazuje bowiem dokonanie dwukrotnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy przez każdy z organów w danej instancji,
w tym dokonania oceny dowodów przez każdy z tych organów.
Ratio legis pomocy społecznej, podkreślić to należy także z całą mocą, polega na jej subsydiarnym charakterze. To rodzina w pierwszym rzędzie zobowiązana jest do zapewnienia opieki najbliższym. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. Tego aspektu w procesie wykładni,
a co za tym idzie i stosowania przepisów, będącą tego konsekwencją,
także nie sposób pominąć.
Nie należy też zapominać, mimo, że w sprawie skarżąca działała
od 4 stycznia 2024 r., a więc jeszcze przed przeprowadzeniem w pierwszej instancji dowodu z wywiadu środowiskowego przez zawodowego pełnomocnika,
o instytucji wskazanej w art. 79a k.p.a.
"Celem przepisu art. 79a § 1 k.p.a. jest zapobieganie sytuacjom,
w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne
dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawianych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. W takich przypadkach strona będzie zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona
do zaskarżenia decyzji i przedstawienia tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego. W tym kontekście niewystarczające jest informowanie strony o możliwości zapoznania się z aktami sprawy oraz wypowiedzenia się
co od zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Omawiany przepis i wynikający z niego obowiązek organu koncentruje się wokół identyfikacji niespełnionych (bądź niewykazanych) przesłanek uwzględnienia żądania, nie zaś katalogu dowodów, za pomocą których określone fakty powinny zostać udowodnione. Nie da się jednak wykluczyć, że w pewnych przypadkach należy stronie udzielić także informacji, za pomocą jakich kategorii dowodów powinna dążyć do uzyskania oczekiwanego rozstrzygnięcia". (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 8 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 22/24; LEX nr 3718396).
Podnieść również należy, że i doświadczenie życiowe i ogólna wiedza wskazują, iż co do zasady pewien zakres czynności związanych np. z przygotowaniem posiłków, poranną higieną osobistą, czy też zażyciem niezbędnych leków,
których przyjmowane jest wymagane w tym czasie, pranie, sprzątanie, umawianie wizyt lekarskich, to czynności dnia codziennego, które są wykonywane
przez większość pracujących, tyle tylko, że należy je właśnie odnieść
do indywidualnego stanu zdrowia i samodzielnego funkcjonowania niepełnosprawnej osoby w życiu codziennym. Podkreślić przy tym także trzeba, że nie chodzi tu jednak o niemożliwość fizyczną podjęcia jakiejkolwiek innej aktywności, lecz przeszkodę życiowo - organizacyjną związaną z koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych w określonych porach dnia i tygodnia, jak również stałego czuwania i pozostawania w pełnej gotowości
do wykonywania niezbędnej pomocy w ramach wykonywanej opieki
(jak to por. WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 25 maja 12024 r., sygn. akt IV SA/Po 296/24; LEX nr 3723256). Trafnie zatem zwrócił uwagę Tamtejszy Sąd na wskazany powyżej aspekt, że powyższej oceny należy każdorazowo dokonywać
z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym m.in. rodzaju
jej niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych itp. Innego zakresu opieki wymaga bowiem
np. osoba sprawna ruchowo, lecz niewidoma, a innego osoba widząca, ale stale leżąca, powołując się w tym względzie na wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2023 r.,
sygn. akt I OSK 1637/22.
Wymagało więc zastanowienia przez orzekające Kolegium, czy ten zgromadzony dotąd materiał dowodowy nie należy uzupełnić o poruszone kwestie natury medycznej obrazujące w pełny sposób aktualny stan samodzielnego funkcjonowania wymagającej opieki matki skarżącej, a mające przecież istotne znaczenie dla treści rozstrzygnięcia co do istoty sprawy.
.
Wobec powyższego, Sąd doszedł do przekonania, że przy wydawaniu kontrolowanych decyzji doszło do naruszenia przepisów postępowania – artykułów 7, 77 § 1, 80 w zw. z, 75 § 1 k.p.a. – w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy.
Kolegium nie mogło więc skorzystać z przyznanych mu, jako organowi odwoławczemu, kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i utrzymać w mocy w całości decyzji organu pierwszej instancji.
W ponownym rozpoznaniu sprawy, organy, stosownie do postanowień art. 153 P.p.s.a. uwzględnią powyższe stanowisko Sądu i uzupełnią materiał dowodowy o aktualny stan zdrowia matki skarżącej, a także o dokumenty obrazujące jej samodzielne funkcjonowanie obecnie w życiu codziennym, dokonają ustaleń w tym zakresie
z uwzględnieniem aspektów wskazanych przez Sąd, mających znaczenie dla podjęcia rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, dokonają następnie oceny tego materiału dowodowego w każdej z instancji we wzajemnej łączności, jak nakazuje to art. 80 k.p.a.
i wydadzą rozstrzygnięcia co do istoty sprawy.
Zwrócić należy także uwagę, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca
2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia
31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu oznacza
to, że sprawa skarżącej powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu
do wnioskodawców, którzy złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przed dniem 31 grudnia 2023 r. (tak jak skarżąca)
oraz spełniają określone w ustawie przesłanki jego przyznania. Wskazać należy,
że to czy skarżąca je spełnia należy już do istoty sprawy, która wobec wadliwego zastosowania przepisów prawa procesowego nie została rozstrzygnięta (tak słusznie wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Go 552/13).
Skarga musiała więc wywrzeć zamierzony skutek.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie,
na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.
Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), orzekł, jak w punkcie I sentencji wyroku.
Sąd odstąpił od zasądzenia na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania zgodnie z art. 206 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu
przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), który stanowi, że sąd może w uzasadnionych przypadkach odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości lub w części, w szczególności jeżeli skarga została uwzględniona w części niewspółmiernej w stosunku do wartości przedmiotu sporu ustalonej w celu pobrania wpisu. Przepis ten obejmuje swoim zakresem także uprawnienie Sądu do określenia wysokości wynagrodzenia zawodowego pełnomocnika strony, w ramach oceny czynności tego pełnomocnika podejmowanych w postępowaniu sądowym. Przy określaniu wysokości wynagrodzenia pełnomocnika uwzględniać trzeba bowiem każdorazowo szereg okoliczności, wśród których wymienić należy m.in. stopień zawiłości sprawy, jak też wkład pełnomocnika,
w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy. Sądowi z urzędu jest wiadome, że pełnomocnik skarżącej wnosi jednobrzmiącej treści skargi na decyzje wydawane w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skargi te zwierają przytoczone orzeczenia sądów administracyjnych bez odniesienia ich do okoliczności faktycznych danej sprawy, nie zawierają także zindywidualizowanych zarzutów odniesionych do okoliczności faktycznych i prawnych zaskarżonej decyzji. Skarga wniesiona w tej sprawie wpisywała się w przyjętych schemat treściowy i nie zawierała żadnych elementów indywidualizujących kontrolowany przypadek, pozostając w istocie bez bliższego związku z realiami kontrolowanej sprawy (tak Wojewódzki Sąd Administracyjny
w Krakowie w wyroku z dnia 24 stycznia 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 1394/22). Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego w Olsztynie, w świetle którego sporządzenie skargi o charakterze szablonowym, wielokrotnie wykorzystywanym przez tego samego pełnomocnika w tożsamych przedmiotowo sprawach, dotyczących ponadto nieskomplikowanego staniu faktycznego i prawnego, niewątpliwie uprawnia sąd do zastosowania art. 206 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
(por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 20 lutego 2020 r., sygn. akt II SAB/Ol 3/20). Wywiedziona skarga nie przyczyniła się więc do wyjaśnienia sprawy, zwłaszcza
jej prawnych aspektów. W takich okolicznościach, w ocenie Sądu, wniosek o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania (tj. w tej sprawie, z uwagi na zwolnienie skarżącej z wpisu sądowego, w istocie w rachubę wchodziłyby jedynie koszty zastępstwa procesowego zawodowego pełnomocnika) – nie mógł zostać uwzględniony, przez co Sąd. Wobec tego Wojewódzki Sąd Administracyjny
w Krakowie na podstawie art. 206 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r.,
poz. 1634), odstąpił od zasądzenia zwrotu tych kosztów w całości, orzekając
o tym w punkcie II sentencji wyroku.