III SA/Kr 1088/24

III SA/Kr 1088/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2024-11-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-09
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Bogusław Wolas /przewodniczący/
Ewelina Dziuban /sprawozdawca/
Jakub Makuch
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
Art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wolas Sędziowie WSA Jakub Makuch Asesor WSA Ewelina Dziuban (spr.) Protokolant Starszy Referent Kinga Ładyga po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 listopada 2024 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 15 kwietnia 2024 r., nr SKO-NP-4115-42/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu w decyzji z dnia 15 kwietnia 2024 r., nr SKO-NP-4115-42/23 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji z dnia 11 stycznia 2023 r. o odmowie przyznania W. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na męża P. K.
W podstawie prawnej rozstrzygnięcia wskazano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) w związku z art. 63 ust.1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz.1429).
Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Organ I instancji w ww. decyzji z dnia 11 stycznia 2023 r. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w okresie wskazanym w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Od wyżej opisanej decyzji odwołała się W. K.
W uzasadnieniu opisanej na wstępie decyzji SKO wskazało, że okoliczność, iż niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki tj. P. K. powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego art. 17 ust. 1b ustawy, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Kolegium uznało jednakże, że rozstrzygnięcie organu I instancji co do zasady jest prawidłowe, pomimo błędnego uzasadnienia.
Ustalono, że mąż odwołującej się legitymuje się orzeczeniem kwalifikującym go do osób o znacznym stopniu niepełne sprawności z dnia 20.12.2022 r., znak: [...] wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Sączu, kwalifikującym go na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności - symbol przyczyny niepełnosprawności 07-S, 05-R. Z orzeczenia tego wynika, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność P. K. istnieje, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 08.09.2010 r. W orzeczeniu tym wskazano, że P. K. jest osobą zdolną do pracy, jedynie w warunkach pracy chronionej, wskazane kursy zawodowe.
W aktach sprawy znajdują się również dwa orzeczenia tj. lekarza Orzecznika ZUS z dnia 17.05.2021 r., nr akt [...], w którym stwierdzono, iż P. K. jest całkowicie niezdolny do pracy do 30.06.2023r., oraz niezdolny do samodzielnej egzystencji do 30.06.2023 r., oraz orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Sączu z dnia 18.06.2016 r., znak: [...], z którego wynika, że P. K. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności (symbol przyczyny niepełnosprawności 07-S, 05-R) do 30.06.2019 r., nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność P. K. istnieje, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 08.09.2010 r. W orzeczeniu tym wskazano, że P. K. jest osobą zdolną do pracy, jedynie w warunkach pracy chronionej.
Ustalono, że P. K. mieszka z żoną oraz dwójką dzieci (synem P. i córką A., syn K. pracuje w Szwajcarii).
Jak wynika z wywiadu, wnioskodawczyni przed objęciem męża opieką pracowała do 01.03.2023 r. w Restauracji "O." w T., zrezygnowała z pracy na rzecz opieki nad niepełnosprawnym mężem, opiekę tę sprawuje od 01.04.2013 r.
Pracownik socjalny w wywiadzie stwierdził też, że mąż wnioskodawczyni wymaga całodobowej opieki, pomocy i asekuracji w czynnościach dnia codziennego. Wnioskodawczyni pomaga mężowi w ubieraniu się, myciu, higienie osobistej, używaniu łazienki, przygotowuje i podaje posiłki, codziennie rano wykonuje również czyszczenie rurki tracheostomijnej, podczas snu często występuje przytykanie rurki tracheostomijnej, pomaga mu się podnieść, aby nie doszło do uduszenia się. Ponadto podaje mężowi zlecone przez lekarza leki, realizuje w aptece recepty, pierze, prasuje, sprząta dom, robi zakupy, opłaca rachunki, towarzyszy mężowi w załatwianiu spraw w instytucjach, w okresie jesienno-zimowym opala dom drewnem i węglem. Co miesiąc dowozi męża do Szpitala do K., dwa razy w miesiącu do lekarza rodzinnego w T., oraz na odsysanie rurki tracheostomijnej do Szpitala w K. Z uwagi na zły stan psychiczny P. K. nie może pozostawać sam w domu, ma lęki m.in. lęk przed uduszeniem się. Nie ma innych osób, które mogłyby sprawować opiekę nad P. K., stan jego zdrowia wymaga nieustannego nadzoru i obecności żony w celu sprawowania opieki, a zakres opieki jakiej wymaga uniemożliwia wnioskodawczyni podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym - sprawuj e opiekę całodobowo w sposób ciągły.
W ocenie Kolegium, przedstawiony wyżej stan faktyczny niewątpliwie świadczy o tym, że P. K. wymaga pomocy i opieki w codziennym funkcjonowaniu, a wnioskodawczyni tej pomocy mu udziela, jednakże na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iżby faktycznie zakres opieki jakiej wymaga niepełnosprawny (i jaki faktycznie wykonuje odwołująca) był tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to podjęcie odwołującej jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym. Opieka ta sprowadza się do pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowaniu i podaniu posiłków, dawkowaniu leków, organizowaniu wizyt lekarskich, prowadzenia szeroko rozumianego gospodarstwa domowego tj. pranie, sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów, palenie w piecu.
W ocenie Kolegium, z zasad doświadczenia życiowego wynika, że czynności takie jak: przygotowywanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, pomoc w czynnościach związanych z higieną osobistą, sprzątanie, pranie czy robienie zakupów, palenie w piecu - nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką nad rodziną i jednocześnie pracujące zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie.
Organ II instancji podkreślił, że z akt sprawy nie wynika, żeby osoba wymagająca opieki była osobą obłożnie chorą, leżącą, nie kontaktową, niezdolną do samodzielnego załatwiania swoich potrzeb fizjologicznych, czy też, niezdolną samej spożyć posiłki. Ponadto wskazano, iż zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Sączu z dnia 20.12.2022r., znak: [...] (jak również poprzedniego orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Krakowie z dnia 18.06,2016r., znak: [...]) P. K. jest osobą zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej, wskazane kursy zawodowe.
Podsumowując powyższe wywody oraz odnosząc się do argumentacji zawartej w odwołaniu strony, Kolegium wskazało, iż fakt posiadania przez P. K. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i fakt sprawowania przez odwołującą się tej opieki niejako automatycznie nie powodują powstania po jej stronie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego.
Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem, W. K. (dalej określona jako skarżąca) zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
- art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 6 k.p.a., poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że nie spełniani kryteriów do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem, pomimo iż spełniłam wszelkie ustawowe kryteria do przyznania tego świadczenia.
- przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, a to art. 7k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 104 k.p.a. - poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i błędne uznanie, że mąż strony nie wymaga całodobowej opieki a ona może podjąć pracę, podczas gdy z uwagi na pogarszający się stan zdrowia męża wymaga on pomocy całodobowej, którą sprawuje skarżąca, co wprost wynika z wywiadu środowiskowego oraz przedłożonej do akt sprawy dokumentacji medycznej męża.
Mając na względzie powyższe zarzuty wniesiono o: zmianę zaskarżonej decyzji poprzez jej uchylenie oraz uchylenie decyzji organu l instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, celem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z wnioskiem, zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów nin. postępowania.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują, m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyrażona w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz.935) dalej - p.p.s.a.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej. W świetle art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie ma jednak obowiązku badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04). Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. (który ma zastosowanie w sprawie ponieważ wniosek został złożony w dniu 29 listopada 2022 r.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Tytułem wstępu podkreślenia wymaga, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też tylko za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Stąd też w judykaturze prezentowany jest pogląd, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres wykonywanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, gdyż realizacja tego celu nie jest możliwa bez powstrzymania się od podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 2454/11). Zdaniem Sądu, nie chodzi tu jednak o niemożliwość fizyczną podjęcia jakiejkolwiek innej aktywności, lecz przeszkodę życiowo-organizacyjną związaną z koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych w określonych porach dnia i tygodnia, jak również stałego czuwania i pozostawania w pełnej gotowości do wykonywania niezbędnej pomocy w ramach wykonywanej opieki. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać na to, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie (por. wyrok NSA z dnia: 22 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 1867/21 oraz 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2242/23).
W przedmiotowej sprawie nie został ustalony aktualny (na dzień złożenia i rozpoznania wniosku) stan zdrowia męża skarżącej. Wiadomo jedynie, że w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności stwierdzono, że jako symbol przyczyny niepełnosprawności powołano -05-R (oznacza niepełnosprawność związaną z dysfunkcją narządu ruchu) oraz 07-S (oznacza choroby układu oddechowego i krążenia).
Zdaniem Sądu, ustalenia zawarte w zaskarżonej decyzji dotyczące zakresu opieki, jakiej wymaga mąż skarżącej, zostały oparte na wybiórczo potraktowanym materiale dowodowym, z pominięciem dokumentacji medycznej męża skarżącej (k. 24-38 a.a.).
Podkreślenia wymaga, że zakres opieki jest determinowany stanem zdrowia osoby niepełnosprawnej, a w rezultacie zakresem czynności opiekuńczych, które są niezbędne dla zapewnienia codziennego funkcjonowania osoby niepełnosprawnej. Tymczasem, w decyzji organu I instancji przyjęto, że w sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki przyznania skarżącej prawa świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże świadczenie nie może zostać przyznane z uwagi na okoliczność, że niepełnosprawność męża skarżącej powstała po ukończeniu wieku, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. W zaskarżonej decyzji Kolegium wskazało, że zdecydowana większość z czynności wskazanych przez skarżącą to czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, te nie uzasadniają przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto podkreślono, że podopieczny nie jest osobą obłożnie chorą, leżącą, niekontaktową, niezdolną do samodzielnego załatwiania swoich potrzeba fizjologicznych czy samodzielnego spożywania posiłków.
Należy w tym miejscu zaakcentować, że zakres czynności opiekuńczych, które nie muszą być sprawowane nieustannie przez całą dobę, uzależniony jest od rodzaju schorzeń osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym. Niewątpliwie innych czynności opiekuńczych wymaga osoba niepełnosprawna dotknięta schorzeniami natury fizycznej (np. osoba leżąca), a innych czynności opiekuńczych – osoba niepełnosprawna dotknięta schorzeniami natury psychicznej czy neurologicznej. Ustaleń w tym zakresie na gruncie rozpatrywanej sprawy organy nie dokonały.
Zaznaczenia też wymaga, że opieka nad osobami ze schorzeniami psychicznymi wymaga niejednokrotnie poświęcenia psychicznego oraz fizycznego ze strony ich opiekunów, czego nie sposób pominąć przy rozpatrywaniu spraw wywołanych wnioskami o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Choroba psychiczna może bowiem uniemożliwiać nie tylko samodzielne funkcjonowanie, ale również znacząco ograniczać życie osób najbliższych. Organy winny mieć przy tym na względzie, że osoby z chorobami psychicznymi mogą mieć i często mają problem ze zrozumieniem znaczenia własnych słów i czynów, niejednokrotnie wymagają ciągłego nadzoru i kontroli ze strony opiekuna. Często wręcz stanowią zagrożenie dla zdrowia i życia swojego i innych członków rodziny. Nadto opieka nad mobilną osobą cierpiącą na chorobę psychiczną może być trudniejsza niż nad osobą leżącą. Tym samym charakter choroby psychicznej, w tym brak przewidywalności w wystąpieniu i nasileniu objawów, powinny być przez organy rozważone w kontekście możliwości podjęcia przez skarżącą pracy zarobkowej (por. m. in. wyroki WSA w Łodzi: z 14 września 2023 r., II SA/Łd 549/23 oraz z 7 września 2023 r., II SA/Łd 529/23; opublikowane w CBOSA).
W wywiadzie środowiskowym z dnia 21 grudnia 2022 r. m.in. podano, że niepełnosprawny jest w złym stanie psychicznym, cierpi na lęki, m.in. na lęk uduszenia się, leczy się w Poradni Bólu (...). Kolegium nie odniosło się w sposób należyty do przedłożonej przez skarżącą dokumentacji medycznej niepełnoprawnego (k. 24-36 a.a.), nie oceniło, czy jest ona aktualna, a zatem przydatna dla rozstrzygnięcia tej sprawy. Organ II instancji nie ustosunkował się też w ogóle do zalegającej w aktach oceny psychologicznej niepełnosprawnego (k. 26 a.a.).
Przy czym nie znając dokładnego stanu zdrowia niepełnosprawnego męża skarżącej, wynikającego z dokumentacji medycznej z ostatnich lat leczenia, nie może organ oprzeć się jedynie na spostrzeżeniach pracownika socjalnego, odnotowanych w protokole z wywiadu środowiskowego, czy też jedynie na oświadczeniach samej skarżącej. Stan zdrowia niepełnosprawnego męża skarżącej wymagający, wg skarżącej, całkowitej rezygnacji przez nią z zatrudnienia, musi zostać wykazany stosownymi dokumentami wystawionymi przez lekarzy.
Jako powód niepełnosprawności wpisano w orzeczeniu symbol 05-R, 07-S, w związku z czym, o tym czy mąż skarżącej wymaga nieprzerwanej przy niej obecności muszą wypowiedzieć się lekarze, którzy go stale leczą.
Należy mieć na uwadze, że schorzenia psychiczne i ich leczenie może mieć różny przebieg u różnych osób. Dlatego tak ważne jest ustalenie stanu zdrowia męża skarżącej, a następnie – zakresu koniecznych czynności opiekuńczych skarżącej względem nigoj. Te dwie okoliczności z kolei pozwolą na ocenę, czy zakres sprawowanej przez skarżącą opieki w rzeczywistości wyklucza podjęcie przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Przedmiotem jednoznacznych ustaleń powinno być zatem wyjaśnienie, czy mąż skarżącej może samodzielnie, bez opieki, pozostać w domu przez dłuższy okres czasu.
W toku postępowania, wbrew treści art. 79a § 1 k.p.a., organy nie poinformowały skarżącej o okolicznościach, które na dzień rozstrzygania nie zostały wykazane przez skarżącą. Zgodnie z treścią tego przepisu, w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Zgodnie z art. 79a § 1 k.p.a. w terminie wyznaczonym na wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, strona może przedłożyć dodatkowe dowody celem wykazania spełnienia przesłanek, o których mowa w § 1. Skarżąca na etapie postępowania przed organem I, ani II instancji nie została zawiadomiona o przesłankach zależnych od strony, które w toku postępowania nie zostały wykazane.
W orzecznictwie wskazuje się, że przepis art. 79a k.p.a. stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a., a jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy (por. wyrok NSA z 17 lutego 2023 r., I GSK 1344/22).
Zwrócić należy uwagę, że organy administracji realizując zasadę prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane są do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Powyższe jednak nie sprawia, że strona jest zwolniona od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy, gdyż zobowiązana jest ona przedstawić w sprawie wszystkie informacje niezbędne do ustalenia jej stanu faktycznego, wskazać dowody mające, jej zdaniem, znaczenie w sprawie i udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu (por wyrok NSA z dnia 30 czerwca 2022 r., III OSK 5191/21). Równocześnie należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 79a k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Te obowiązki nie zostały przez organ I, ani II instancji zrealizowane. Pokreślić bowiem należy, że skarżąca na etapie postępowania administracyjnego występowała bez zawodowego pełnomocnika.
Z dołączonej do skargi dokumentacji, w tym m.in. zaświadczenia lekarza psychiatry z dnia 24 sierpnia 2023 r. (k. 21 a.s.) wynika, że u niepełnoprawnego rozpoznano organiczne zaburzenie osobowości, zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania, zaburzenie stresowe pourazowe - odzwierciedla ona stan zdrowia niepełnosprawnego istniejący już w czasie orzekania przez organy administracji. Skarżąca w toku postępowania podnosiła, że uwarunkowania zdrowotne jej męża wynikające z zaoferowanych organowi dokumentów medycznych wymuszają potrzebę stałej jej obecności przy mężu w domu. Żaden z orzekających w tej sprawie organów administracji nie skonfrontował twierdzeń skarżącej z dokumentacją medyczną, do przedstawienia której powinna zostać wezwana. Pogląd organu II instancji o trywialności realizowanej przez skarżącą opieki, mającej sprowadzać się do standardowych obowiązków domowych i normalnej pomocy udzielanej małżonkowi – nie mógł więc być uznany za wywiedziony w oparciu o wnikliwą i kompleksową ocenę całego materiału dowodowego sprawy, skoro pogląd ten nie uwzględniał płynącej z akt wiedzy o uwarunkowaniach chorobowych niepełnosprawnego i związanych z tym następstwach dla codziennego jego funkcjonowania. Organ odwoławczy nie wziął pod uwagę specyfiki czynności opiekuńczych realizowanych przez skarżącą. Ocen co do zakresu opieki nie sformułował przy tym w ogóle organ I instancji. Ogół tych stwierdzeń prowadzi do wniosku, że oba orzekające organy administracji naruszyły art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. – w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W rozpoznawanej sprawie koniecznych ustaleń nie mógł poczynić Sąd, albowiem z zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego wynika obowiązek rozpoznania sprawy w pełnym jej zakresie w dwóch instancjach, a wojewódzki sąd administracyjny nie może zastępować organów administracji w rozpatrzeniu sprawy administracyjnej.
W ocenie Sądu, w warunkach rozpoznawanej sprawy odnoszenie się do zarzutu skargi dotyczącego naruszenia prawa materialnego byłoby przedwczesne, albowiem w sprawie konieczne jest dokonanie ponownych ustaleń w stanie oraz uzupełnienie materiału dowodowego w aspekcie spełnienia przez skarżącą przesłanek do przyznania jej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem. Po zakończeniu postępowania dowodowego organ administracyjny wyniki tego postępowania przedstawi w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu decyzji zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. (vide NSA w wyroku z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2403/23). Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne. Ponownie rozpoznając sprawę organ dokona kluczowych dla sprawy ustaleń faktycznych wskazanych w uzasadnieniu i oceni, czy w odniesieniu do skarżącej zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W tym celu organ może się też posłużyć instrumentem procesowym w postaci przesłuchania w charakterze świadka skarżącej, męża nad którym sprawuje opiekę oraz świadków spoza rodziny (sąsiadów).
Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu oznacza to, że sprawa skarżącej powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przed dniem 31 grudnia 2023 r. oraz spełniają określone w ustawie przesłanki jego przyznania. Wskazać należy, że to czy skarżąca je spełnia należy już do istoty sprawy, która wobec wadliwego zastosowania przepisów procesowego nie została rozstrzygnięta (tak słusznie wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., II SA/Go 552/13).
Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2024 r., poz. 935) orzekł jak w wyroku.