III SA/KR 1087/24

III SA/Kr 1087/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2024-10-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-09
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Elżbieta Czarny-Drożdżejko
Ewelina Dziuban /sprawozdawca/
Katarzyna Marasek-Zybura /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
Art. 17 ust. 1  pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 572
Art. 7, 77, 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Asesor WSA Ewelina Dziuban (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 23 października 2024 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 16 kwietnia 2024 r., znak SKO-NP-4115-13/24 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz skarżącego J. W. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu w decyzji z dnia 16 kwietnia 2024 r., nr SKO-NP-4115-13/24 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji z dnia 28 listopada 2023 r., znak: 5200/000830/SP/11/2023 o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W podstawie prawnej wskazano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572), art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm. ) w związku z art. 63 ust.1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. 2023r, poz.1429)
Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Organ I instancji odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Ustalono, że matka wnioskodawcy – G. W., posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Limanowej z 27 kwietnia 2023 r., w którym stopień niepełnosprawności datuje się na 2 lutego 2023 r. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, iż J. W. mieszka wraz z matką, prowadzą wspólne gospodarstwo. Brak jest osobistych oświadczeń matki oraz wnioskodawcy z powodu odmowy ich spisania. Z akt sprawy wynika, iż ostatnie zatrudnienie wnioskodawcy to umowa zlecenie, która była zawarta na czas określony tj. okres od 18.09.2023 r. do 17.10.2023 r.
W odwołaniu od wyżej opisanej decyzji, skarżący działając poprzez pełnomocnika adwokata M. Ż. wniósł o uchylenie w całości decyzji organu l instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu opisanej na wstępie decyzji, SKO wskazało, że G. W., ur. 16 stycznia 1942 r., legitymuje się orzeczeniem z dnia 27 kwietnia 2023 r. znak: [...] Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Limanowej o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym ustalony znaczny stopień niepełnosprawności u G. W. istnieje od 2 lutego 2023 r., a daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Ponadto G. W. legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w Nowym Sączu z dnia 9.06.2023 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji od 26 kwietnia 2023 r. do 30 czerwca 2024 r.
Podkreślono, że okoliczność, iż niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki tj. G. W. powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego art. 17 ust. 1b ustawy, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Powołując się na przeprowadzony w dniu 23 listopada 2023 r. wywiad środowiskowy wskazano, iż skarżący J. W. nie podejmuje zatrudnienia od miesiąca z powodu sprawowania opieki nad matką G. W., która jest osobą długotrwale przewlekle chorą i niezdolną do samodzielnej egzystencji. W/w zamieszkuje wspólnie z matką. Według oświadczenia J. W. matka wymaga pomocy w wielu czynnościach domowych tj. zakup leków, układanie leków oraz ich podanie, zakup żywności, gotowanie, podanie posiłków, ustalanie wizyt lekarskich u lekarzy specjalistów i towarzyszenia podczas wizyt, sprzątanie, pranie, zmiana pościeli, pomoc w utrzymaniu higieny osobistej. Ponadto skarżący oświadczył, iż matka leczy się również w Poradni Zdrowia Psychicznego z powodu zaburzeń psychicznych, wymaga całodobowego wsparcia i pomocy osoby drugiej z uwagi na zły stan zdrowia. J. W. oświadczył, iż nie jest w stanie podjąć żadnej pracy, ponieważ opieka nad matką musi być sprawowana całodobowo. Ponadto, zdaniem skarżącego, rodzeństwo nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną matką, ponieważ pracuje zawodowo, natomiast dwie siostry są osobami schorowanymi i mieszkają poza L. (tj. Śląsk, Włochy). G. W. - jak ustalono - jest osobą siedząco - leżącą, wymaga pomocy przy wstawaniu z łóżka. Porusza się z pomocą chodzika.
Ponadto z oświadczenia J. W. z dnia 25 listopada 2023 r. wynika, iż do codziennych obowiązków podczas opieki nad mamą należą: codzienna pobudka, pomoc przy wstawaniu z łóżka oraz usadzeniu, przygotowanie ubrania i pomoc w ubraniu, prowadzenie do toalety, pomoc w kąpieli, myciu włosów, obcinaniu paznokci. Ciśnienie jest mierzone w zależności od potrzeb, po czym podawane są leki. Raz dziennie odwołujący szykuje podaje mamie leki na serce, tarczycę, dnę moczanową, depresję, lek na rozrzedzenie krwi. Codziennie wykonuje masaże kręgosłupa przy użyciu maści przeciwbólowej. Trzy razy dziennie J. W. przygotowuje i podaje mamie posiłki dietetyczne, w między czasie podawane są owoce. Posiłki mama spożywa samodzielnie po wcześniejszym przygotowaniu i podaniu. Jeżeli pozwala na to samopoczucie mamy to odwołujący wychodzi z nią na krótki spacer przy pomocy chodzika. Czynności takie jak: pranie, sprzątanie, codzienne zakupy, realizacja recept i umawianie wizyt lekarskich wykonywane są przez odwołującego.
Organ odwoławczy wskazał, że z dokumentów zawartych w aktach sprawy wynika, że odwołujący od 2012 r. nie pracował, później w okresie od 18.09.2023 r. do 17.10.2023 r. był zatrudniony w spółce K. Sp. z o.o. na podstawie umowy zlecenia i godził obowiązki zawodowe z opieką nad niepełnosprawną już wówczas matką. Przedstawiony zakres opieki jaką sprawuje obecnie odwołujący nad matką - wbrew jego twierdzeniom - nie wyklucza w ocenie organu odwoławczego możliwości tak zorganizowania tej opieki z udziałem ewentualnie usług opiekuńczych aby mógł on podjąć zatrudnienie choćby w ograniczonym zakresie. Wobec przedstawionych okoliczności, Kolegium zanegowało występowanie związku przyczynowo skutkowego między nie podejmowaniem przez odwołującego zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.
W ocenie organu II instancji, czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, robienie zakupów, organizowanie wizyt lekarskich, dbanie o czystość i porządek w domu, załatwianie formalności, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującego. Opisane wyżej czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Część z wyżej wymienionych czynności odwołujący wykonuje nie tylko specjalnie dla matki ale również dla siebie choćby z racji prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego.
Z powyższego wynika, iż wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez odwołującego nad niepełnosprawną matką, która (jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego i jak oświadczeń wnioskodawcy) nie jest osobą obłożnie chorą, leżącą (porusza się przy pomocy balkonika i drugiej osoby), jest osobą kontaktową, zatem jest w stanie sama przez cześć dnia samodzielnie bytować co pozwala na takie zorganizowanie opieki w postaci np. usług opiekuńczych oraz przy współudziale pozostałego rodzeństwa aby J. W. nie musiał rezygnować z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Organ odwoławczy podkreślił też fakt, że są jeszcze cztery osoby zobowiązane do współudziału w opiece nad niepełnosprawną G. W. (rodzeństwo odwołującego). Z załącznika do złożonego wniosku wynika, iż są to następujące osoby: E. P., zam. L., ul. Z. 2/43 - przebywa na emeryturze, B. W., zam. L., ul. Z. 2/39, pracuje zawodowo, S. S., zam. R., pracuje zawodowo, M. W., zam. Włochy, pracuje zawodowo.
Okoliczności polegającej na tym, iż osoby zobowiązane do opieki mieszkają poza miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki, pracują i wykonywane przez nich obowiązki zawodowe w ich ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą w stosunku do której ciążą na niej zobowiązania alimentacyjne, zdaniem Kolegium nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Do akt sprawy nie zostały przedłożone żadne dokumenty świadczące o tym, że istnieją obiektywne okoliczności (np. sytuacja rodzinna, finansowa, zdrowotna) powodujące, iż rodzeństwo odwołującego nie jest w stanie wspomóc brata w opiece i zadość uczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec matki w sposób pośredni. Wskazano także, że w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.
W ocenie organu odwoławczego, przyznanie odwołującemu świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach G. W. W rezultacie odbywałby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców. W przypadku odwołującego nie ma takiej konieczności, a zatem organ I instancji postąpił prawidłowo odmawiając przyznania świadczenia.
Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem skarżący, reprezentowany przez adw. M. Ż. w skardze zawartej w piśmie z 23 maja 2024 r. wniósł o jego uchylenie wraz z decyzją go poprzedzającą organu I instancji, rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym oraz zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - poprzez uznanie, że niepodejmowanie przez skarżącego pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osoba legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, rażące naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a ustawy poprzez odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia.
W uzasadnieniu skargi jej autor zreferował przebieg postępowania w tej sprawie oraz przywołał zastosowane przez organy przepisy prawa i poglądy sądów administracyjnych na temat rozumienia pojęcia stałej lub długotrwałej opieki.
W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują, m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyrażona w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz.935) dalej - p.p.s.a.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej. W świetle art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie ma jednak obowiązku badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04).
Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.
Sprawa niniejsza zgodnie z wnioskiem strony skarżącej została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Organ odwoławczy przyjął, że w przedmiotowej sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w zakresie istnienia bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniu przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Bezsporne w tej sprawie było, że matka skarżącego – G. W. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 27 kwietnia 2023 r. W orzeczeniu stwierdzono, że nie da się ustalić od kiedy istnieje jej niepełnosprawność. Orzeczony stopień niepełnosprawności istnieje od 2 lutego 2023 r., orzeczenie wydano do 30 kwietnia 2025 r.
W tym miejscu podkreślenia wymaga, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest wystarczające do przyznania takiego świadczenia. Gdyby intencją ustawodawcy było przyznawanie świadczenia pielęgnacyjnego każdej osobie posiadającej orzeczenie o znacznym stopniu niepełnoprawności, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. wprost by tak stanowił. Ze wskazanego przepisu wynika, że posiadanie takiego orzeczenia to tylko jeden z warunków świadczenia pielęgnacyjnego, niezbędne jest ponadto wykazanie, że po pierwsze istnieje "konieczność" sprawowania stałej lub długotrwałej opieki i po drugie, że jednocześnie ta "konieczność" wywołuje inną "konieczność", to jest rezygnację z zatrudnienia lub z podjęcia zatrudnienia przez osobę bliską, a więc że istnieje bezpośredni związek pomiędzy sprawowaniem stałej opieki a rezygnacją z (podjęcia) zatrudnienia (por. wyrok NSA z 6 maja 2022 r., I OSK 1472/21 i powołane tam orzecznictwo).
Zgodnie z brzmieniem przytoczonego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazać należy, że podstawowym wymogiem do uzyskania ww. świadczenia jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Świadczenie to ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy, czy też niemożność jej podjęcia z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Świadczenie to nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy, należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., I OSK 1148/20). Pojęcie opieki, o którym mowa w powyższym przepisie, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo - skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. (por. m.in. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, czy wyrok NSA z dnia 18 maja 2021 r. I OSK 275/21).
Osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy (wyr. NSA z dnia 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1447/23).
Ustawodawca w art. 17 ust. 1 u.ś.r. w żaden sposób nie precyzuje pojęcia opieki, ani jakich konkretnie czynności ona dotyczy. Istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazuje, iż chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną, a punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Nie zawsze jednak ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Opieka, rozumiana przez pryzmat art. 17 ust. 1 u.ś.r. w sposób oczywisty winna jednak stanowić przeszkodę do wykonywania pracy. Powyższe oznacza, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest bezpośredni i ścisły związek między rezygnacją z zatrudnienia bądź pracy lub ich niepodejmowaniem przez opiekuna a sprawowaną opieką (tak WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 25 kwietnia 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 33/24).
Organ wydając zaskarżoną decyzję uchybił w sposób istotny przepisom art. 7,15, 77, 80 oraz 107 k.p.a, co mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
Z analizy akt sprawy wynika, że skarżący był w stanie łączyć opiekę nad niepełnosprawną matką z pracą. Skarżący pracował bowiem od 18 września 2023 r. do 17 października 2023 r. (k. kwestionariusz dotyczący okresów składkowych i nieskładkowych, podpisany przez skarżącego 24 listopada 2023 r., zaświadczenie o zatrudnieniu z 20 listopada 2023 r. wystawione przez K. Sp. z o.o z siedzibą w Ł.). G. W. legitymuje się zaś orzeczeniem o niepełnosprawności z 27 kwietnia 2023 r., z którego wynika, że stopień niepełnosprawności datuje się do 2 lutego 2023 r. Wniosek skarżącego pochodzi z 20 października 2023 r.
W przedłożonej do akt sprawy administracyjnej dokumentacji medycznej (tj. zaświadczenie o stanie zdrowia matki skarżącego z 25 maja 2023 r.) wynika, że stan zdrowia G. W. określono jako średnio-ciężki. Z dokumentu pod nazwą badanie psychologiczne z 14 marca 2023 r. wynika, że u matki skarżącego występuje otępienie lekkiego stopnia - dolna granica, depresja, bardzo wysokie nasilenie objawów nerwicowych.
Pomimo wyżej opisanego stanu zdrowia podopiecznej, skarżący był w stanie godzić opiekę nad niepełnosprawną matką z pracą przez okres jednego miesiąca. Przy czym organ nie ustalił jakiego rodzaju pracę świadczył skarżący, gdzie oraz przez ile godzin dziennie była ona wykonywana. Nie ustalono czy niepełnosprawna pozostawała wówczas sama czy opiekował się nią ktoś z rodziny. Z zaświadczenia pracodawcy wynika, że siedziba spółki, której pracował skarżący znajdowała się w Ł.
Nadto brak jest w aktach dokumentacji medycznej, która by wskazywała, że w okresie po rezygnacji przez skarżącego z pracy tj. od 17 października 2023 r. do dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego 20 października 2023 r. nastąpiło takie pogorszenie stanu zdrowia niepełnosprawnej, które wymagałoby stałej, wielogodzinnej opieki nad matką.
Skoro skarżący jest osobą zdolną do pracy ze względu na wiek oraz nie jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności to w celu oceny zasadności zgłoszonego żądania należało zbadać i rozważyć związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy "rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia" a "faktycznym zakresem sprawowanej opieki", które są aktualne z punktu widzenia okresu uzasadniającego przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, czyli w okolicznościach kontrolowanej sprawy do rozpoznania i rozważenia stanu niepodejmowania zatrudnienia od daty znacznej niepełnosprawność matki skarżącego, tj. od dnia 2 lutego 2023 roku.
Wątpliwości w tym zakresie powinny być przez organ administracyjny wyjaśnione w ramach prowadzonego postępowania dowodowego, np. poprzez zobowiązanie pełnomocnika skarżącego do przedłużenia stosownych, aktualnych zaświadczeń lekarskich potwierdzających podnoszone przez skarżącego okoliczności dotyczące stanu zdrowia matki. W szczególności skarżący powinien wykazać w drodze stosownych zaświadczeń lekarskich, że na skutek pogorszenia stanu zdrowia matki skarżący musiał zrezygnować z pracy z dniem 17 października 2023 r. Podkreślenia bowiem wymaga, że jak wynika z akt sprawy, przez okres miesiąca skarżący godził opiekę nad niepełnosprawną matką z wykonywaną pracą. W tym zakresie należałoby także przesłuchać samego skarżącego, zwłaszcza, że podczas wywiadu w dniu 23 listopada 2023 r. skarżący odmówił sporządzenia pisemnego oświadczenia. Fakt ten, w ocenie Sądu rzutuje też na ocenę wiarygodności zawartych w piśmie z dnia 24 listopada 2023 r. pt. "odpowiedź na wezwanie" wyjaśnień skarżącego, które stanowią przeniesienie standardowej formułki dotyczącej zakresu czynności zaczerpniętej z tabelek z zakresem czynności, przedkładanej do wniosków stron, reprezentowanych przez występującego w tej sprawie profesjonalnego pełnomocnika. W ocenie Sądu, wyjaśnienia te budzą poważne zastrzeżenia co do ich wiarygodności, w związku z czym nie powinny stanowić podstawy do czynienia na ich podstawie ustaleń faktycznych w sprawie.
Zatem dowód z zeznań skarżącego, poza wyjaśnieniem kwestii funkcjonowania podopiecznej w czasie kiedy skarżący pracował, są również istotne z punktu widzenia ustalenia zakresu sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką. Nadto powinno zostać również wyjaśnione gdzie, ile godzin na dobę i w jakim charakterze pracował skarżący w okresie bezpośrednio poprzedzającym złożenie wniosku w tej sprawie ( tj. w okresie 18.09 -17.10.2023 r.) i czy ewentualnie ktoś pomagał wówczas przy opiece nad niepełnosprawną G. W. W celu wyjaśnienia ww. okoliczności organ wezwie skarżącego o przedłożenie umowy zlecenia, którą zawarł ze spółką K. Sp. z o.o. z siedzibą w Ł., wezwie również Prezesa spółki K. Sp. z o.o. z siedzibą w Ł. do złożenia oświadczenia, pod rygorem odpowiedzialności karnej – o wskazanie miejsca, charakteru oraz czasu świadczonej przez skarżącego pracy, a także wezwie do przesłania umowy zlecenia, na podstawie której zatrudniono skarżącego. Organ powinien też rozważyć konieczność ponownego przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, bowiem ten znajdujący się w aktach jest lakoniczny.
Należy mieć też na uwadze, że wskazane przez skarżącego schorzenia występujące u matki i ich leczenie może mieć różny przebieg u różnych osób. Dlatego tak ważne jest ustalenie stanu zdrowia matki skarżącego, a następnie – zakresu koniecznych czynności opiekuńczych skarżącej względem niej. Te dwie okoliczności z kolei pozwolą na ocenę, czy zakres sprawowanej przez skarżącego opieki w rzeczywistości wyklucza podjęcie zatrudnienia. Przedmiotem jednoznacznych ustaleń powinno być zatem wyjaśnienie, czy matka skarżącego może samodzielnie, bez opieki, pozostać w domu (przez jaki okres czasu). W związku z czym, o tym czy matka skarżącego wymaga nieprzerwanej przy niej obecności muszą wypowiedzieć się lekarze, którzy ją stale leczą. Również i w tym przypadku organ nie zweryfikował ww. twierdzeń skarżącego.
Zważyć w tej sytuacji należało, że znajdujący się w aktach sprawy wywiad nie umożliwiał faktycznie ustalenia i oceny okoliczności niezbędnych dla rozstrzygnięcia sprawy w zgodnie z obowiązującymi w dacie wydania decyzji przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Mimo tego organ odwoławczy wbrew dyspozycji art. 7, art. 15, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nie podjął na podstawie art. 136 k.p.a. we własnym zakresie uzupełniającego postępowania dowodowego i nie przeprowadził dowodów koniecznych dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Wydał zatem decyzję kończącą postępowanie z istotnym naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej i dwuinstancyjności postępowania, które w ówczesnym stanie prawnym mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
Wykluczyć należy sytuację, w której opieka sprawowana nad znacznie niepełnosprawnym, ale faktycznie cechującym się niemałą samodzielnością członkiem rodziny stanowi pretekst do pozyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę, która faktycznie mogłaby podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu. Nieaktywność zawodowa nie może wynikać z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy, jak np. brak ofert pracy, niechęć do jej podjęcia albo pobieranie nauki w trybie dziennym, czy chęć opieki nad dziećmi, ale musi wynikać z konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (vide: Małysa-Sulińska Katarzyna (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, publ. WKP 2023).
Powyższe jednak należy odnieść zawsze do indywidualnych okoliczności sprawy administracyjnej, w której należy dokonać prawidłowych i szczegółowych ustaleń okoliczności faktycznych, z wykorzystaniem wszelkich możliwości dowodowych. Żaden przepis prawa nie zwalniał organów w tej sprawie od przeprowadzenia takich dowodów. Z protokołu z tej czynności wynika jednoznacznie, że pracownik socjalny nie koncentrował się na wyjaśnieniu ogółu indywidualnych okoliczności danej sprawy a wyłącznie na kwestii sprawowania opieki przez skarżącego nad niepełnosprawną matką.
Reasumując, w ramach wywiadu środowiskowego nie ustalono dokładnie w jakim stanie fizycznym i psychicznym znajduje się matka skarżącego i jakie dokładnie czynności opiekuńcze jej stan zdrowia determinuje i jakie są wykonywane. Nie ustalono więc poprawnie, czy matka skarżącego może samodzielnie pozostać w domu, podczas gdy skarżący mógłby pracować.
Biorąc pod uwagę powyższe Sąd stwierdził, że organ odwoławczy przedwcześnie utrzymał w mocy decyzję odmowną organu I instancji, poprzestając na niepełnym i niewystarczającym materiale dowodowym.
W ponownie prowadzonym postępowaniu organ winien przeprowadzić szczegółowe postępowanie wyjaśniające co do zaistnienia po stronie skarżącego przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Należy ustalić charakter i zakres sprawowanej opieki oraz samodzielności w jej sprawowaniu. W kontekście związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem go) a sprawowaniem opieki organ winien ustalić, od kiedy opieka jest wykonywana, czy wymusiła ona na skarżonym rezygnację z poprzedniego zatrudnienia – pracy na podstawie ww. umowy zlecenia, ewentualnie – czy skarżący istotnie powstrzymuje się, od podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką. W realiach tej sprawy organ powinien celem rozwiania wszelkich wątpliwości posłużyć instrumentem procesowym w postaci przesłuchania w charakterze świadka skarżącego, mieszkającego w pobliżu skarżącego rodzeństwa (E. P. i B. W.), ewentualnie świadków spoza rodziny (sąsiadów).
W ocenie Sądu, w warunkach rozpoznawanej sprawy odnoszenie się do zarzutów skargi dotyczących naruszenia prawa materialnego byłoby przedwczesne, albowiem w sprawie konieczne jest dokonanie ponownej i wnikliwej oceny całokształtu zebranego dotychczas materiału dowodowego przez organ administracyjny i rozważenie przez ten organ uzupełnienia materiału dowodowego w aspekcie spełnienia przez skarżącego przesłanek do przyznania mu żądanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Po zakończeniu postępowania dowodowego organ administracyjny wyniki tego postępowania przedstawi w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu decyzji zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. (vide NSA w wyroku z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2403/23).
W tym miejscu należy jednak odnotować, że w aktualnym orzecznictwie NSA wskazuje się, że jakkolwiek kwestia rodzeństwa nie ma decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, to jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem (por. wyrok NSA z 14 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 229/23). Powyższe nabiera w tej sprawie o tyle znaczenia, że skarżący na trzy dni przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego pracował i nie zostało wyjaśnione pod czyją opieką pozostawała wówczas G. W. Organ administracyjny powinien, co wyżej zostało już zasygnalizowane, przesłuchać również E. P. oraz B. W. (obie mieszkające przy tej samej ulicy co skarżący z matką, tj. przy ulicy Z. w L.) odnośnie stanu zdrowia matki, zakresu opieki jakiej ona wymaga oraz ustalenia kto opiekował się niepełnosprawną w okresie 18.09 -17.10. 2023 r. S. S. organ wezwie do złożenia stosownego oświadczenia na piśmie, odnośnie ww. kwestii. Organ ustali czy i w jakim zakresie córki niepełnosprawnej pomagają w opiece nad matką, ewentualnie ustali jakie są obiektywne okoliczności uniemożliwiające córkom niepełnosprawnej udział w opiece nad matką. Ustalenie powyższego pozwoli zobrazować jedynie, jakie w tym przypadku miała możliwości rodzina (w tym sam skarżący) związane z organizacją opieki nad niepełnosprawną matką
NSA w ww. wyroku stwierdził, że nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że oprócz wnioskującego o świadczenie, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawnym, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Nie oznacza to, że Sąd wybiera, kto ma zapewnić niepełnosprawnemu opiekę (osobistą, czy też dzieląc się z rodzeństwem) jednak, że wnioskujący o świadczenie nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad niepełnosprawnym (por. wyrok NSA z 20 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2322/22).
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 czerwca 2024 r., sygn. akt I OSK 1280/23 z kolei uznał, że "rację ma Sąd I instancji, twierdzących, iż - w realiach rozpoznawanej sprawy - przedstawiony przez skarżącego zakres czynności związanych ze sprawowaniem opieki nad matką nie jest tego rodzaju, że uniemożliwia mu dalsze prowadzenie gospodarstwa rolnego czy podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Zakres tych czynności co prawda ogranicza stronę, jednakże nie uniemożliwia jej podjęcia pracy, chociażby w niewielkim zakresie. W przeważającej części opieka skarżącego nad matką sprowadza się bowiem w tym przypadku do typowych czynności dnia codziennego, związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego a zatem nie powoduje konieczność sprawowania nad nią stałej opieki. Z kolei wykonywane wobec matki czynności stricte opiekuńcze (podawanie leków, pomoc w ubieraniu, dbanie o jej higienę osobistą) są czynnościami tego rodzaju, że przy odpowiedniej organizacji dnia nie uniemożliwiają one wykonywania aktywności zawodowej w określonym wymiarze czasowym. Matka skarżącego nie jest bowiem osobą całkowicie unieruchomioną, zaś niektóre z czynność - jak wskazywał sam skarżący kasacyjnie w załączonych do wniosku oświadczeniach - wykonuje sama lub z pomocą innych.
W konsekwencji prawidłowe jest również stanowisko Sądu Wojewódzkiego, iż w przedmiotowym stanie faktycznym nie istnieje bezpośredni i ścisły związek między niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia (wcześniej rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym) a sprawowaną przez niego opieką nad matką - rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. - co wskazuje na brak spełnienia przesłanek do przyznania mu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Odnośnie zaś podnoszonej także ramach zarzutu naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. kwestii uzależnienia przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od braku istnienia innych osób zobowiązanych na równi ze skarżącym do alimentacji wobec niepełnosprawnej matki (rodzeństwo skarżącego) wyjaśnić należy, że z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku jednoznacznie wynika, iż główną przyczyną oddalenia skargi było zaakceptowanie przez Sąd I instancji stanowiska organów administracji co do braku związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką a niepodejmowaniem przez skarżącego pracy. Jedynie zaś ubocznie Sąd Wojewódzki poczynił rozważania co do tego, że skarżący posiada dwanaścioro rodzeństwa, które – jako również obciążone obowiązkiem alimentacyjnym wobec matki - powinno wspomóc go w tej opiece. Odwoływanie się zatem do powyższej okoliczności tak w zaskarżonym wyroku, jak i w zaskarżonej decyzji, obrazowało jedynie, jakie w tym przypadku miała możliwości rodzina (w tym sam skarżący) związane z organizacją opieki nad niepełnosprawną matką. Skład orzekający zgadza się zatem - co prawda - ze stanowiskiem autora skargi kasacyjnej, że nie jest prawidłowa taka wykładania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., która dopuszcza możliwość nieprzyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawnego rodzica z uwagi na posiadanie przez niego rodzeństwa na równi zobowiązanego do alimentacji wglądem tego rodzica, jednak, jak wyżej wskazano, w rozpoznawanej sprawie nie ta okoliczność była przyczyną odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia."
Należy też pamiętać, że co do zasady gospodarzem postępowania administracyjnego jest organ administracji publicznej, który powinien je prowadzić zgodnie z zasadą oficjalności, to jednak strona ma prawo czynnego uczestniczenia w postępowaniu wyjaśniającym. W szczególności strona ma prawo inicjatywy dowodowej, z którego powinna korzystać, chcąc wykazać zasadność podnoszonych przez siebie wniosków i twierdzeń, a tym samym uniknąć negatywnych konsekwencji związanych z poczynionymi przez organ ustaleniami w zakresie stanu faktycznego sprawy na podstawie znanych organowi środków dowodowych. Strona nie jest zatem zwolniona od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, tym bardziej, że w tej sprawie skarżący jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Zatem w toku ponownego rozpoznania sprawy skarżący powinien przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jego posiadaniu lub które tylko on może przedstawić, potwierdzające okoliczności wskazane w uzasadnieniu wniosku wszczynającego postępowanie (por. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08; wyrok WSA w Krakowie z dnia 31 sierpnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 135/23, baza CBOSA).
Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ administracyjny ponownie rozpoznając sprawę, uwzględni wskazania wynikające wprost z niniejszego uzasadnienia oraz weźmie również pod uwagę zmianę stanu prawnego związaną z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429) - zob. wyr. Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 1511/23. Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne.
Reasumując, sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że SKO w Nowym Sączu zaniechało dokonania kompleksowych ocen tej sprawy, co uzasadniało przyjęcie naruszenia art. 80 k.p.a., przy jednoczesnym ukształtowaniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 15 oraz art. 107 k.p.a. W konsekwencji Sąd uchylił tę decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Ten ostatnio wskazany organ nietrafnie oparł swe rozstrzygnięcie na błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. Podstawą prawną orzeczenia Sądu był art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a.
O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200, 205 § 2 i 209 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie ( Dz.U. z 2023 r., poz. 1964).