III SA/KR 1008/20

III SA/Kr 1008/20 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2021-03-02
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2020-09-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Ewa Michna
Maria Zawadzka /przewodniczący sprawozdawca/
Renata Czeluśniak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2258/21 - Wyrok NSA z 2022-09-28
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
Art. 17 ust. 1 i ust. 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędzia WSA Ewa Michna po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 marca 2021 r. sprawy ze skargi R. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 marca 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokat K. D. wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększone o należną stawkę podatku od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 16 marca 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania R. B., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] 2020 r. nr [...] odmawiającą R. B. (dalej jako skarżący) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem Z. B.
Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Organ I instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, uznając, że choć skarżący nie podejmuje zatrudnienia z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem, to czynności opiekuńcze mogą zostać podzielone pomiędzy skarżącego i innych członków rodziny tak, aby skarżący mógł podjąć zatrudnienie choćby w ograniczonym zakresie. Z. B. posiada bowiem córkę (z którą co prawda nie utrzymuje kontaktu i nie zna jej miejsca zamieszkania), drugiego brata (który na stałe opiekuje się niepełnosprawnym wujkiem) oraz matkę, która choć jest inwalidą drugiej grupy, to jednak opiekuje się w pewnym zakresie synem. Ponadto organ I instancji wskazał, że niepełnosprawność Z. B. nie powstała w okresie, o którym mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), istnieje bowiem od 43 roku życia niepełnosprawnego.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący zakwestionował prawidłowość rozstrzygnięcia powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13 oraz zarzucając wadliwą ocenę materiałów dowodowych. W odwołaniu wskazano, że matka nie jest w stanie sprawować realnej opieki nad niepełnosprawnym synem, który jest osobą leżącą, a świadczona przez nią pomoc sprowadza się wyłącznie do podania leków i przygotowania posiłków. Tymczasem skarżący sprawuje realną i kompleksową opiekę nad bratem, a ewentualna zmiana opiekuna byłaby niekorzystna, biorąc pod uwagę problemy psychiczne niepełnosprawnego. Otrzymanie pomocy od drugiego brata jest z kolei niemożliwe z uwagi na świadczoną przez niego całodobową opiekę nad 95-letnim wujkiem. Skarżący zwrócił ponadto uwagę na trudną sytuację materialną wykluczającą zatrudnienie opiekuna.
Zaskarżoną decyzją utrzymano w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy stwierdził, że choć moment powstania niepełnosprawności w przedmiotowej sprawie nie wyklucza przyznania zasiłku opiekuńczego z uwagi na powołane przez skarżącego orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13, to zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu. Organ powołując się na treść art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych stwierdził, że skoro niepełnosprawny ma córkę, to przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącego mogłoby nastąpić wyłącznie w razie ustalenia, że córka nie jest w stanie sprawować stałej opieki nad swoim ojcem. Tymczasem córka osoby wymagającej opieki żyje, a jedynie jej miejsce pobytu nie jest przez skarżącego znane, nie ma ponadto informacji, aby z uwagi na stan zdrowia, czy przebywanie w znacznej odległości córka nie mogła zaopiekować się ojcem. Organ odwoławczy zgodził się ponadto z organem I instancji co do tego, że podział obowiązków opiekuńczych pomiędzy brata, matkę oraz córkę niepełnosprawnego umożliwiłby skarżącemu podjęcie pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił:
1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.
- art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędną ich wykładnię i uznanie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem Z. B., gdyż obowiązek opieki spoczywa na jego córce, podczas gdy zebrane w sprawie dowody oraz orzecznictwo sądowe jednoznacznie wskazują, iż w przypadku utrudnień związanych z opieką nad osobami niepełnosprawnymi osób zobowiązanych do ich alimentacji w pierwszej kolejności istniej możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu, w szczególności przy uwzględnieniu konstytucyjnych zasad i wartości,
- naruszenie art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy jeżeli osoba zobowiązana w bliższej kolejności (tu: córka E. B.) albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi (tu: matka Z. B. – A. B. lub brat J. B.) lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, to wówczas powstaje obowiązek zobowiązanego w dalszej kolejności (tu: R. B.),
- naruszenie art. 2, 18 i 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez ich niezastosowanie i tym samym naruszenie konstytucyjnej zasady równości, sprawiedliwości społecznej, a także godzi w konstytucyjny nakaz ochrony i opieki nad rodziną;
2) obrazę prawa procesowego, która miała istotny wpływ na treść zaskarżonej decyzji:
- art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz niedokonanie należytej oceny dowodów przeprowadzonych w sprawie i poczynienie błędnych ustaleń w zakresie ustalenia osób mogących sprawować opiekę nad Z. B. a przez to uznanie, że to córka jako zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności powinna sprawować opiekę nad Z. B., tudzież pozostali członkowie rodziny (R. B., J. B., A. B.) powinni razem sprawować opiekę, co umożliwiłoby podjęcie pracy przez R. B., podczas gdy z zebranego materiału dowodowego, przede wszystkim wywiadów środowiskowych oraz dokumentacji lekarskiej dot. A. B., wynika, iż zarówno w stosunku do córki E. B. (brak kontaktu z córką, brak wiedzy na temat zamieszkania córki), jak i J. B. (całodobowa opieka nad 96-Jetnim wujkiem) oraz A. B. (osoba starsza, mocno schorowana), zachodzi obiektywna przeszkoda do sprawowania opieki chociażby częściowej nad Z. B.
W kontekście powyższych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji wraz z decyzją organu I instancji oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej dla pełnomocnika z urzędu.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w całości podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treścią art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.2019.2325), zwanej dalej "p.p.s.a.". Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co wynika z art. 145 § 1 pkt. 1 p.p.s.a.
Dokonując oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia w tak określonych granicach, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa procesowego i materialnego skutkujących koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W ust. 1a doprecyzowano, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
W przedmiotowej sprawie poza sporem pozostaje, że brat skarżącego jest od 43 roku życia osobą niepełnosprawną, bezwzględnie wymagającą opieki. Organy nie kwestionowały również tego, że skarżący faktycznie świadczy pomoc względem swojego brata. Zdaniem Sądu organ odwoławczy słusznie uznał, że skarżący nie spełnił ustawowych przesłanek warunkujących przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z zapewnianą bratu pomocą.
Ostatecznym powodem odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie był moment powstania niepełnosprawności brata skarżącego. Wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy uwzględnił treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w myśl którego art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Organ odwoławczy zanegował prawo skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego przede wszystkim z tego względu, że wymagający opieki brat skarżącego posiada córkę, zobowiązaną w stosunku do ojca do świadczeń alimentacyjnych. Organ prawidłowo zinterpretował art. 17 ust. 1a cyt. ustawy, z którego wynika, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w pierwszym stopniu lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że możliwe jest przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności np. dzieci osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z ich woli nie są zdolne do sprawowania nad nią opieki. Z okoliczności przedmiotowej sprawy wynika, że niepełnosprawny brat skarżącego ma pełnoletnią córkę, która w świetle prawa jest zobowiązana do zapewnienia opieki ojcu w pierwszej kolejności.
W skardze podniesiono, że córka Z. B. od lat nie interesuje się swoim ojcem, nie szuka z nim kontaktu ani nie pomaga mu w żaden sposób. Jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może obejmować sytuacji, w których dzieci osoby wymagającej opieki mają obiektywną możliwość sprawowania tej opieki (pozwala im na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawiają jej sprawowania. Nie ma przy tym znaczenia, jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między członkami rodziny, czy też z innych przyczyn np. zdrowe dzieci nie chcą zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny (por.: wyrok WSA w Kielcach z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Ke 365/20, wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Go 254/19). Dopuszczalna jest bowiem każda postać świadczeń alimentacyjnych, w tym poprzez świadczenia w naturze, czy też wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 466/19). Przyjęcie odmiennego stanowiska spowodowałoby niczym nieuzasadnione przerzucenie na organy państwa kosztów związanych z opieką nad niepełnosprawną osobą, w sytuacji, gdy istnieją osoby z kręgu jej najbliższej rodziny, które w świetle obowiązujących regulacji prawnych mają względem tej osoby obowiązek pokrywania takich kosztów w ramach obowiązku alimentacyjnego, w oparciu o art. 128 i następne Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Skarżący wielokrotnie podnosił, że nie zna adresu swojej bratanicy. Faktu tego nie można jednak utożsamiać z niemożnością świadczenia przez nią opieki nad ojcem, a tym bardziej z realizacją którejkolwiek z przesłanek wymienionych w art. 17 ust. 1a cyt. ustawy. Wzajemne relacje pomiędzy członkami rodziny, które doprowadziły do tego, że skarżący nie zna miejsca zamieszkania bratanicy, nie przekreślają jej obowiązku alimentacyjnego, który – jak podkreślono powyżej – nie musi oznaczać osobistego sprawowania opieki nad niepełnosprawnym.
Za niezasadne należy zatem uznać podniesione w skardze zarzuty naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie jest bowiem prawdą, że jakiekolwiek utrudnienia w sprawowaniu opieki przez osoby zobowiązane do tego w pierwszej kolejności otwierają drogę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom spokrewnionym w dalszym stopniu. Przyznanie takiego świadczenia jest bowiem obwarowane spełnieniem konkretnych warunków wymienionych w cyt. powyżej przepisach, czyli może nastąpić wtedy, gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a pkt 2 cyt. ustawy).
Nie można się również zgodzić z autorem skargi, że organ naruszył art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Organ odwoławczy prawidłowo wyznaczył krąg osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym względem Z. B., zaliczając do niego skarżącego, jak i kolejność tych zobowiązań. Należy jednakże po pierwsze odróżnić obowiązek alimentacyjny od uprawnienia do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego. Po drugie warto podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sprawowanie opieki, lecz rekompensatą za utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającą rezygnację z zatrudnienia.
W tym miejscu należy zgodzić się z organem, który ocenił, że świadczona przez skarżącego opieka nad bratem nie wymusza całkowitej rezygnacji przez niego z zatrudnienia. Jak wskazano na wstępie organ nie zakwestionował tego, że skarżący faktycznie opiekuje się bratem. Z wywiadu wynika bowiem jednoznacznie, że skarżący kąpie i goli brata, wymienia pampersy, podaje posiłki, dawkuje leki, zajmuje się domem oraz załatwia wizyty lekarskie i rehabilitacyjne a także sprawy urzędowe. Należy jednak zauważyć, że pomimo faktycznie szerokiego zakresu świadczonej pomocy skarżący nie mieszka z bratem na stałe, gdyż jak sam oświadczył, "od lipca 2019 r. przebywa częściej na ul. E, a nawet spędza tam całą dobę." Jest to zapewne możliwe z uwagi na fakt, że brat skarżącego mieszka na stałe z matką, która – choć jest inwalidą II grupy i nie jest w stanie zająć się samodzielnie niepełnosprawnym synem – otacza go jednak opieką w miarę swoich możliwości, podając mu posiłki i lekarstwa. Słusznie organ odwoławczy wskazał również na fakt, że Z. B. ma jeszcze drugiego brata, który choć świadczy stałą opiekę nad wujkiem, nie jest przez ten fakt automatycznie wykluczony z kręgu osób zobowiązanych do pomocy względem niepełnosprawnego brata.
Reasumując, w świetle powyższych okoliczności skarżącemu słusznie odmówiono świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro niepełnosprawny Z. B. ma córkę, co do której nie stwierdzono, że nie jest w stanie wywiązać się ze świadczenia alimentacyjnego względem ojca, wymienione na wstępie przepisy nie pozwalają na przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego za faktycznie sprawowaną opiekę nad bratem. Ponadto zdaniem Sądu organ zasadnie ocenił, że dość szeroki, bo czteroosobowy krąg osób zobowiązanych do opieki nad niepełnosprawnym nie wymusza całkowitej rezygnacji przez skarżącego z pracy zarobkowej. Choćby częściowe zwolnienie go z obowiązków opiekuńczych przez pozostałych członków rodziny umożliwia mu podjęcie zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze. Powyższych ustaleń dokonano w oparciu o kompletny i prawidłowo oceniony materiał dowodowy. Ponadto w decyzjach wskazano okoliczności i fakty, które zostały udowodnione, na których oparły się organy wydając swoje rozstrzygnięcia. Nie może być zatem mowy o zarzucanym w skardze naruszeniu art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego.
W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w pkt I sentencji.
Rozstrzygnięcie o przyznanym pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzeniu (pkt II wyroku) znajduje uzasadnienie w dyspozycji art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2019 r., poz. 18).