III SA/GL 716/22

III SA/Gl 716/22 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2022-12-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Adam Gołuch /sprawozdawca/
Barbara Brandys-Kmiecik /przewodniczący/
Magdalena Jankiewicz
Symbol z opisem
6146 Sprawy uczniów
Hasła tematyczne
Oświata
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 1991 nr 95 poz 425
art. 90e ust.1 i ust4
Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Brandys-Kmiecik, Sędziowie Sędzia WSA Adam Gołuch (spr.), Sędzia WSA Magdalena Jankiewicz, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 2 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi M. Y. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 29 lipca 2022 r. nr SKO-PS-41.5/768/2022/11497 w przedmiocie zasiłku szkolnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia 7 czerwca 2022 r. nr [...].
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 29 lipca 2022 r. nr SKO-PS-41.5/768/2022/11497 Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej zwane SKO lub organ odwoławczy), po rozpatrzeniu odwołania O.Y. (dalej zwanej przedstawicielem ustawowym skarżącego, matką, skarżącą) od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta K. przez Naczelnika Wydziału Edukacji i Sportu w U.M. w K. (organ I instancji), z dnia 7 czerwca 2022 r. Nr [...] o odmowie przyznania zasiłku szkolnego na dziecko M.Y. uczniowi Szkoły Podstawowej nr [...] w Zespole Szkolno- Przedszkolnym [...] w K., utrzymało tę decyzję w mocy.
Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 570, ze zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735; zwanej dalej "k.p.a.").
Decyzja ta wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
W dniu 5 maja 2022 r. matka skarżącego złożyła wniosek o przyznanie zasiłku szkolnego dla ww. dziecka z powodu wystąpienia zdarzenia losowego, tj. wybuchu wojny na Ukrainie w dniu 24 lutego 2022 r. Następnie 18 maja 2022 r. skarżąca uzupełniła ww. wniosek złożonym oświadczeniem, w którym powołała się na datę 4 marca 2022 r. jako datę przekroczenia granicy Rzeczpospolitej Polskiej, wskazując, że na teren K. przybyła w dniu 5 marca 2022 r. Jej zdaniem zdarzeniem uzasadniającym przyznanie wnioskowanego zasiłku jest właśnie przybycie do K. w związku z konfliktem zbrojnym na Ukrainie, co oznacza, że dochowała ustawowego terminu. Skarżąca zwróciła uwagę, że jest obcokrajowcem i nie zna przepisów obowiązujących w Polsce.
Po rozpoznaniu tego wniosku organ I instancji odmówił przyznania ww. zasiłku. W uzasadnieniu decyzji z dnia 7 czerwca 2022 r. powołując się na regulację art. 90e ust. 1 i 4 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1915 – dalej zwanej u.o.s.o.) wskazano, że za zdarzenie losowe można uznać sytuację niespodziewaną i nieprzewidywalną, niezależną od woli człowieka oraz wywołaną przyczynami zewnętrznymi, których nie można było przewidzieć. Takim zdarzeniem, w ocenie organu I instancji jest wybuch wojny 24 lutego 2022 r., natomiast pozostałe sytuacje nie spełniają przesłanek, ponieważ są sytuacjami zależnymi od woli człowieka. Jednocześnie wskazano, że termin na złożenie wniosku o zasiłek szkolny ma charakter prekluzyjny, co oznacza, że po jego upływie prawo do przyznania zasiłku szkolnego wygasa. Zdaniem organu wniosek skarżącej został złożony po upływie dwóch miesięcy od zdarzenia losowego, wobec tego uczniowi zasiłek szkolny nie przysługuje.
Na skutek odwołania przedstawiciela ustawowego skarżącej SKO ponownie rozpoznając sprawę wskazało z kolei, że zdarzenie uzasadniające przyznanie zasiłku szkolnego nastąpiło w dniu 4 marca 2022 r. Organ odwoławczy wskazał, że zdarzeniem losowym, o którym mowa w art. 90e ust. 4 u.o.s.o. było przekroczenie granicy RP przez skarżącą wraz z dzieckiem, tj. 4 marca 2022 r., gdyż od tej daty ich pobyt na terytorium RP jest uznawany za legalny w związku z działaniami wojennymi na Ukrainie i był spowodowany działaniami wojennymi w ich ojczyźnie, co wiązało się z pogorszeniem się sytuacji materialnej ich rodziny. Ustawowy termin upłynął zatem z dniem 4 maja 2022 r., co oznacza że przedmiotowy wniosek został złożony po terminie tj. w dniu 5 maja 2022 r. a powody nie złożenia wniosku w terminie nie mają znaczenia w niniejszej sprawie, gdyż przedmiotowy termin nie może zostać przywrócony. Z przyczyn formalnych strona nie kwalifikuje się do otrzymania zasiłku szkolnego, wobec tego organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 września 2022 r. skarżąca podniosła zarzuty naruszenia:
- przepisu prawa materialnego, tj. art. 90e ust. 4 u.o.s.o. poprzez błędną wykładnię, przejawiającą się w przyjęciu, że zdarzenie uzasadniające przyznanie zasiłku szkolnego wystąpiło w dniu 4 marca 2022 r.,
- przepisów prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1, art 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735, ze zm.- dalej: k.p.a.) poprzez wadliwe przeprowadzenie postępowania dowodowego i poczynienie ustaleń faktycznych sprzecznych z zasadą prawdy obiektywnej oraz art. 15 k.p.a. poprzez zaledwie pozór kontroli instancyjnej orzeczenia, podczas gdy w istocie organ II instancji ograniczył się do zaaprobowania ustaleń Prezydenta Miasta K..
W oparciu o te zarzuty przedstawiciel ustawowy skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Zwrócił się także z wnioskiem o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Skarżąca nie zgodziła się z ustaleniami organów obu instancji w zakresie określenia terminu do dokonania czynności administracyjnej. Zwróciła bowiem uwagę, że samo zdarzenie określone jako przekroczenie granicy Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 4 marca 2022 r. nie spowodowało bowiem ani "przejściowo trudnej sytuacji materialnej ucznia" ani "pogorszenia się sytuacji materialnej rodziny". Wręcz przeciwnie, w chwili przekroczenia granicy państwowej, zarówno skarżącej rodzina, jak i inne osoby uciekające przed konfliktem zbrojnym, zaopatrzone została na granicy przez osoby i instytucje udzielające pomocy, w najpotrzebniejsze rzeczy, w szczególności żywność i artykuły higieniczne.
"Przejściowo trudna sytuacja materialna" pojawiła się natomiast na skutek wystąpienia "zdarzenia uzasadniającego przyznanie zasiłku", za które należy uznać zdarzenie będące konsekwencją ucieczki przed postępującymi działaniami zbrojnymi osoby objętej wnioskiem wraz z rodziną, to jest osiedlenie się w dniu 5 marca 2022 r. na terenie gminy K..
W uzasadnieniu skargi wskazano również, że zgodnie z art. 90f u.o s.o. tryb i sposób udzielania zasiłku szkolnego w zależności od zdarzenia losowego określa rada gminy w regulaminie udzielania pomocy materialnej o charakterze socjalnym dla uczniów zamieszkałych na terenie danej gminy. Tymczasem w chwili przekroczenia granicy państwowej ani osoba objęta wnioskiem, ani jej matka nie wiedzieli, na terenie jakiej gminy osiądą z zamiarem pobytu. Wnioskodawca nie był wtedy uczniem (podmiotem uprawnionym do uzyskania zasiłku szkolnego), ani nie posiadał wiedzy na temat tego jakiej szkoły uczniem będzie w przyszłości. Wiedza w powyższych kwestiach została uzyskana później, w następstwie szeregu zdarzeń częściowo zależnych, a częściowo niezależnych od woli rodziny. Tym samym, gdyby przyjąć, że termin na złożenie wniosku w niniejszej sprawie rozpoczął swój bieg w chwili przekroczenia granicy państwowej to zaistniałaby sytuacja w której niemożliwym jest wskazanie organu umocowanego do prowadzenia postępowania w sprawie, ani określenie trybu i sposób w jaki zasiłek szkolny byłby udzielany, czy nawet określenie formularza, na jakim wniosek miałby zostać złożony.
W konsekwencji zaistniałby faktyczny brak możliwości złożenia wniosku mimo rozpoczęcia biegu terminu.
Przedstawiciel ustawowy podkreślił, że zrządzeniem losu małoletni wnioskodawca zamieszkał na terenie gminy K. w dniu 5 marca 2022 r., natomiast uczniem w rozumieniu u.o.s.o. stał się z chwilą zapisania go do szkoły, które to zdarzenie nastąpiło w dniu 10 marca 2022 r. Formalna deklaracja zamiaru pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nastąpiła w chwili złożenia wniosku i uzyskania numeru PESEL dla cudzoziemca nadanego w związku z konfliktem na terytorium Ukrainy w dniu 7 kwietnia 2022 r.
W ocenie skarżącej rozpoczęcie biegu terminu na złożenie wniosku o zasiłek szkolny w niniejszej sprawie miało miejsce najwcześniej w dniu 5 marca 2022 r. tj. z dniem przybycia rodziny do gminy K. i osiedlenia się w tej gminie, które to zdarzenie jest "zdarzeniem uzasadniającym przyznanie zasiłku" będącym konsekwencją ucieczki przed postępującymi działaniami zbrojnymi (w kolejnych dniach po wybuchu wojny) z Ukrainy do Polski osoby objętej wnioskiem wraz z rodziną, z jedynie najpotrzebniejszymi rzeczami (bez przyborów szkolnych, stroju do wychowania fizycznego, książek, tornistra etc.). Sytuacja ta wpłynęła na powstanie "przejściowo trudnej sytuacji materialnej" również w związku z faktem, że rodzina po opuszczeniu swojego kraju i przybyciu do gminy K. nie miała żadnego dochodu.
W skardze wyrażono również pogląd, że bieg terminu do złożenia wniosku o zasiłek szkolny w niniejszej sprawie rozpoczął się od łącznego spełnienia się następujących przesłanek: wystąpienie "zdarzenia losowego" (wybuch wojny na Ukrainie w dniu 24 lutego 2022 r.), wystąpienie "zdarzenie uzasadniającego przyznanie zasiłku" w postaci "przejściowo trudnej sytuacji materialnej" (osiedlenie się na terenie gminy K. w dniu 5 marca 2022 r.) i stanie się przez małoletniego podmiotem uprawnionym do otrzymania zasiłku szkolnego (tj. uczniem, w dniu 10 marca 2022 r., tj. w dniu zapisania do szkoły).
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137, ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j. Dz. U z 2022 r., poz. 329 - dalej zwanej p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa.
Zaistniały w sprawie spór dotyczy terminowości złożenia w niniejszej sprawie wniosku o zasiłek szkolny.
Przypomnieć zatem należy, że zgodnie z art. 90e ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1915 – dalej zwanej u.o.s.o.) świadczenie w postaci zasiłku szkolnego może być przyznane uczniowi znajdującemu się przejściowo w trudnej sytuacji materialnej z powodu zdarzenia losowego. Natomiast stosownie do treści art. 90e ust. 4 u.o.s.o. o zasiłek szkolny można ubiegać się w terminie nie dłuższym niż dwa miesiące od wystąpienia zdarzenia uzasadniającego przyznanie tego zasiłku.
Ustawodawca nie zdefiniował pojęć "zdarzenie losowe" oraz "zdarzenie uzasadniające przyznanie tego zasiłku". Nie wątpliwie jednak posłużenie się tymi określeniami w powyższej regulacji, uwzględniając jej cel, winno oznaczać, że terminy te nie mają co do zasady tożsamego znaczenia. W przeciwnym przypadku prawodawca posłużyłby się jednym i tym samym określeniem w ust. 1 oraz ust. 4 art. 90e u.o.s.o.
Jak wskazuje się w orzecznictwie zdarzenie losowe należy rozumieć niespodziewane, pojedyncze i niezależne od woli człowieka zdarzenie wywołane przyczynami zewnętrznymi, których nie można było przewidzieć. Istotne jest zatem przede wszystkim to, aby zdarzenie takie zostało wywołane czynnikiem niespodziewanym i nieprzewidywalnym. Zatem "zdarzenie losowe" obejmuje szczególnie uzasadnione przypadki wyraźnie odbiegające od typowych sytuacji mających miejsce w życiu codziennym. Będzie to zatem sytuacja życiowa osoby bądź rodziny, która ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że tak dotkliwe w skutkach lub tak daleko ingerujące w plany życiowe zdarzenia nie należą do zdarzeń codziennych, lecz są nagłe i nieprzewidywalne.
"Zdarzenie losowe" zależy zatem od przypadku. Może, ale nie musi się zdarzyć.
Niewątpliwie takim zdarzeniem losowym w rozpoznawanej sprawie był wybuch wojny na terytorium Ukrainy w dniu 24 lutego 2022 r.
Z kolei użyte w art. 90e ust. 4 u.o.s.o. określenie "zdarzenie uzasadniające przyznanie tego zasiłku" można rozumieć jako "zdarzenie losowe", lecz także jako zdarzenie będące następstwem "zdarzenia losowego". Jak wskazano powyższej określenia te nie zawsze będą terminami o tożsamym znaczeniu.
Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że wskazane wyżej zdarzenie losowe, tj. wybuch wojny doprowadziło w swojej konsekwencji do wystąpienia zdarzenia uzasadniającego przyznanie zasiłku, od którego ustawodawca zakreślił nie dłuższy niż dwa miesiące termin na ubieganie się o przyznanie zasiłku szkolnego. Tym zdarzeniem było, jak słusznie wskazuje matka skarżącego, ich przybycie do K. i osiedlenie się na terenie tej gminy w dniu 5 marca 2022 r. Jak wynika z jej wyjaśnień to ta okoliczność wpłynęła właśnie na powstanie "przejściowo trudnej sytuacji materialnej".
Sąd nie podzielił wobec tego stanowiska SKO, że zdarzenie uzasadniające przyznanie w sprawie zasiłku szkolnego miało miejsce w dniu 4 marca 2022 r. Jak wynika z odwołania, jak i skargi samo zdarzenie określone przez organ jako przekroczenie granicy RP w powyższej dacie nie spowodowało bowiem ani
"przejściowo trudnej sytuacji materialnej ucznia" ani "pogorszenia się sytuacji materialnej rodziny". Rodzina skarżącej uzyskała bowiem wówczas niezbędną pomoc.
Przede wszystkim jednak przyjęcie stanowiska SKO oznaczałoby, że termin na złożenie wniosku rozpocząłby swój bieg, a wnioskodawca faktycznie pozbawiony byłby możliwości złożenia tego wniosku.
Zgodnie z art. 90f u.o.s.o. rada gminy uchwala regulamin udzielania pomocy materialnej o charakterze socjalnym dla uczniów zamieszkałych na terenie gminy, kierując się celami pomocy materialnej o charakterze socjalnym, w którym określa w szczególności tryb i sposób udzielania zasiłku szkolnego w zależności od zdarzenia losowego (pkt 4).
W rozpoznawanej sprawie nie można przyjąć, że przedstawiciel ustawowy skarżącej wraz z rodziną już w momencie przekroczenia granicy RP wiedział gdzie się osiedli z zamiarem pobytu. Bez wątpienia małoletni wnioskodawca nie był też wówczas uprawniony do uzyskania zasiłku szkolnego na terenie Gminy K., gdyż nie był uczniem zamieszkałym na terenie tej Gminy.
Nadto jak słusznie zauważono w skardze, że w momencie przekroczenia granicy RP nie możliwe było wskazanie organu właściwego do prowadzenia postępowania w sprawie, trybu i sposobu w jaki zasiłek ma być udzielany czy nawet samego wzoru formularza, na którym należałoby złożyć taki wniosek.
Możliwym do zaakceptowania jest zatem również pogląd, że bieg omawianego terminu należy wiązać w niniejszej sprawie dopiero z datą 10 marca 2022 r., kiedy to wnioskodawca został zapisany do konkretnej szkoły na terenie Gminy K.. Zauważyć należy, że treść formularza wniosku wymaga poświadczenia o uczęszczaniu ucznia do szkoły. We wniosku wskazano również, że wnioskodawcą może być Dyrektor Szkoły. Z kolei na ostatniej stronie wniosku podano, że wskazane tam informacje ma potwierdzić pracownik szkoły. Wniosek bez tychże informacji byłby zatem wnioskiem niekompletnym.
W ocenie Sądu, w świetle powyższych rozważań, organy obu instancji nieprawidłowo zatem stwierdziły, że złożony w sprawie w dniu 5 maja 2022 r. wniosek został wniesiony z uchybieniem terminu wskazanego w art. 90e ust. 4 u.o.s.o., dokonując błędnej wykładni tego przepisu.
W tym stanie rzeczy - mając na uwadze treść art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
W ponownie prowadzonym postępowaniu organ obowiązany będzie rozpoznać merytorycznie złożony w sprawie wniosek o przyznanie zasiłku szkolnego.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 120 p.p.s.a. – na wniosek skarżącej, przy jednoczesnym braku żądania przez organ przeprowadzenia rozprawy.