III SA/Gl 606/24

III SA/Gl 606/24 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-01-10
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Adam Pawlyta /sprawozdawca/
Dorota Fleszer
Krzysztof Wujek /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 497
art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s.
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
Dz.U. 2024 poz 935
art. 153 p.p.s.a.; art. 170 p.p.s.a.; art. 190 p.p.s.a.
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek, Sędziowie Sędzia WSA Dorota Fleszer, Asesor WSA Adam Pawlyta (spr.), Protokolant Specjalista Izabela Maj-Dziubańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi U.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 maja 2024 r., nr UP-355/2024 w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 20 maja 2024 r. nr UP-355/2024 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS" lub "organ") uchylił w całości decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 9 lipca 2018 r. nr [...] odmawiającą U.S.(dalej "skarżąca"; "strona") umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 9.082,41 zł i odmówił umorzenia należności z tytułu składek za ubezpieczenie zdrowotne za okres 5/2005-10/2005 osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 1.373,22 zł.
Podstawą prawną decyzji stanowiły przepisy art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2 kwietnia 2024 r., Dz.U. z 2024 r. poz. 572; dalej: k.p.a.) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 497 ze zm. – dalej zwana: u.s.u.s.).
Stan faktyczny sprawy przedstawiał się następująco.
Skarżąca 25 maja 2009 r. wystąpiła do ZUS z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenia społeczne ze względu na trudną sytuację materialną i rodzinną. Oświadczyła, że nie pracuje, nie ma ofert pracy, a mąż jest osobą bezrobotną – bez prawa do zasiłku i wymaga opieki lekarskiej po przebytym zawale serca. Jest zadłużona (opłaty za media, pożyczki od znajomych), korzysta z pomocy MOPS w formie programu żywnościowego PEAD 2009 i zakupów celowych oraz zasiłku okresowego. Przedłożyła obszerną dokumentację obrazującą jej sytuację majątkową i rodzinną. Oświadczyła, że od 30 czerwca 2008 r. nie prowadzi już działalności gospodarczej (baru – [...]). Jest współwłaścicielką nieruchomości z domem o powierzchni 50 m2, ale jest to jedyny jej majątek i jednocześnie miejsce zamieszkania.
ZUS decyzją z 13 sierpnia 2009 r. odmówił umorzenia należności. Decyzją z 18 listopada 2009 r., uchylił tę decyzję w części dotyczącej należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą i umorzył kwotę 2.063,42 zł, a w pozostałej części utrzymał w mocy decyzję o odmowie umorzenia należności z tytułu składek za pracowników w części finansowanej przez płatnika.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 9 czerwca 2010 r., III SA/Gl 72/10 uchylił decyzję ZUS z 18 listopada 2009 r. w części utrzymującej w mocy decyzję z 13 sierpnia 2009 r. o odmowie umorzenia składek.
Ponownie rozpatrując sprawę, ZUS decyzją z 5 stycznia 2011 r. utrzymał w mocy decyzję z 13 sierpnia 2009 r. w części odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika oraz odsetek za zwłokę od składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 9.116,07 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 16 listopada 2011 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Gl 306/11 uchylił decyzję z 5 stycznia 2011 r. W uzasadnieniu Sąd stwierdził m.in., że organ nie wykonał należycie zaleceń Sądu zawartych w uzasadnieniu wyroku wydanego w sprawie o sygn. akt III SA/Gl 72/10 dotyczących rozważenia ewentualnego wystąpienia przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 2 u.s.u.s.
W wyniku ponownego postępowania ZUS decyzją z 11 maja 2012 r. orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji organu z 5 stycznia 2011 r.
Wyrokiem z 12 lutego 2013 r. sygn. akt I SA/Gl 771/12 tut. Sąd, ponownie uchylił decyzję ZUS z 11 maja 2012 r.
Po kolejnym rozpoznaniu sprawy, ZUS decyzją z 5 lipca 2013 r. utrzymał w mocy decyzję z 13 sierpnia 2009 r. w części odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika oraz odsetek za zwłokę od składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 9.116,07 zł.
Wyrokiem z 26 lutego 2014 r., I SA/Gl 1162/13 WSA w Gliwicach oddalił skargę skarżącej nie stwierdzając naruszenia prawa, które skutkowałoby koniecznością wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.
Następnie Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu skargi kasacyjnej, wyrokiem z 8 lipca 2015 r., II GSK 1502/14, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA w Gliwicach.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 8 grudnia 2015 r., I SA/Gl 1148/15 uchylił decyzję ZUS z 5 lipca 2013 r. ZUS. Decyzją z 27 kwietnia 2016 r. ZUS uchylił decyzję z 13 sierpnia 2009 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji.
W uzasadnieniu wskazał, że rozstrzygnięcie sprawy wymaga ponownego przeprowadzenia uprzedniego postępowania wyjaśniającego w kwestii rozliczenia konta i ustalenia wysokości zadłużenia. W toku analizy rozliczenia ustalono bowiem, że należności zawarte w decyzji z 13 sierpnia 2009 r. dotyczące zatrudnionych pracowników zostały podane nieprawidłowo.
ZUS kolejną decyzją z 1 sierpnia 2016 r. odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek za zatrudnionych pracowników finansowanych przez płatnika składek w łącznej kwocie 7.759,26 zł.
W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy ZUS decyzją z 29 grudnia 2016 r. (nr [...]) utrzymał w mocy decyzję z 1 sierpnia 2016 r.
Wyrokiem z 14 listopada 2017 r., I SA/Gl 363/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił decyzję ZUS z 29 grudnia 2016 r. stwierdzając, że jest ona wadliwa – pomija bowiem ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w powołanym wyżej wyroku WSA w Gliwicach z 8 grudnia 2015 r., a tym samym narusza art. 153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualny tekst jedn. z 19 sierpnia 2024 r., Dz.U. z 2024 r. poz. 1267). W wyroku tym WSA w Gliwicach zobowiązał ZUS do uwzględnienia oceny prawnej wyrażonej przez NSA w wyroku z 8 lipca 2015 r.
WSA uznał za sprzeczne z tą oceną prawną stanowisko ZUS, że dopiero bezskuteczność egzekucji z nieruchomości będącej współwłasnością skarżącej stanowiłaby dla organu wydającego decyzję przesłankę rozważenia ewentualnego umorzenia należności objętych wnioskiem skarżącej. Zaznaczył, że NSA w swoim wyroku jednoznacznie wskazał, że gdy Naczelnik Urzędu Skarbowego stwierdzi brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję (art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, Dz.U. 2014 poz. 1619 ze zm., dalej: "u.p.e.a."), to ZUS nie może podważać tych ustaleń, gdyż kwestia ta z woli ustawodawcy została pozostawiona do wyłącznej kompetencji naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego.
WSA wskazał, iż rozpatrując sprawę ponownie, ZUS zastosuje się do oceny prawnej wyrażonej przez WSA w Gliwicach w wyroku z 8 grudnia 2015 r. (sygn. akt I SA/Gl 1148/15) oraz podporządkuje się wytycznym co do dalszego postępowania zawartym w tym orzeczeniu. Niezależnie od powyższego WSA stwierdził z urzędu, iż ZUS zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i w decyzji pierwszoinstancyjnej nie rozważył kwestii przedawnienia składek objętych wnioskiem o ich umorzenie, a winien, zważywszy jakiego okresu one dotyczą. Tym samym naruszył art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Kolejną decyzją z 9 lipca 2018 r. Zakład jako organ I instancji odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy ZUS zaskarżoną decyzją z 26 września 2018 r. utrzymał w mocy swoją decyzję z 9 lipca 2018 r.
Wyrokiem z 19 marca 2019 r., I SA/Gl 1244/18 WSA w Gliwicach uchylił decyzję ZUS z 26 września 2018 r. Natomiast NSA oddalił skargę kasacyjną organu na mocy wyroku z 5 lutego 2020 r., I GSK 1230/19.
Decyzją z 9 sierpnia 2022 r. nr [...] organ uchylił decyzję z 9 lipca 2018 r. i odmówił stronie po raz kolejny umorzenia należności.
Wyrokiem z 29 maja 2023 r., III SA/Gl 792/22 WSA w Gliwicach uchylił zaskarżoną decyzję organu z 9 sierpnia 2022 r. nr [...]– wskazując, że:
1. przepisem mającym zastosowanie w sprawie jest art. 28 ust. 2 u.s.u.s.;
2. uznaniowość decyzji (w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek) nie polega na uznaniowości stwierdzenia jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., gdyż:
a. istnienie takiej przesłanki pozostaje poza wolą organu;
b. jej stwierdzenie otwiera możliwość rozważenia przez ZUS zasadności żądania osoby wnioskującej o przedmiotową ulgę;
3. organ ponownie nie wypełnił zaleceń Sądu, gdyż:
a. uzasadnienie zaskarżonej decyzji wobec nieuwzględnienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. wymyka się spod kontroli Sądu, nie spełnia bowiem wymogów art. 107 § 1 k.p.a.;
b. prawidłowo natomiast ZUS wykazał, że dochodzone należności nie są przedawnione;
4. ZUS po raz kolejny nie uważa się być związany oceną prawną wyrażoną w wyroku tut. Sądu, naruszając w ten sposób art. 153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. z 23 maja 2024 r., Dz.U. z 2024 r. poz. 935; dalej: p.p.s.a.);
5. ponownie rozpoznając sprawę organ zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a. w sposób wyczerpujący zbierze oraz rozpatrzy cały materiał dowodowy w tym zakresie i stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a. ustalenia poczynione na podstawie zebranego materiału dowodowego zawrze w uzasadnieniu decyzji, mając na uwadze zaistnienie przesłanki z art. 28 ust 3 pkt 5 u.s.u.s.
Złożona przez ZUS skarga kasacyjna od powołanego wyżej wyroku WSA w Gliwicach z 29 maja 2023 r., III SA/Gl 792/22 została oddalona przez NSA wyrokiem z 9 stycznia 2024 r., I GSK 1116/23, który argumentował w następujący sposób, a mianowicie:
1. w sprawie miały zastosowanie przepisy art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., zgodnie z którymi należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części w przypadku ich całkowitej nieściągalności, przy czym:
a. w przypadku skarżącej zachodzi ta przesłanka, ponieważ Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję (art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.);
b. w sytuacji, gdy naczelnik urzędu skarbowego stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję (art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.), to ZUS nie mógł podważać tych ustaleń, ponieważ kwestia ta z woli ustawodawcy została pozostawiona do wyłącznej kompetencji naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego;
2. w sprawie nie ma zastosowania przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., gdyż (ten) dotyczy wyłącznie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, a taka sytuacja nie dotyczy niniejszej sprawy, ponieważ przedmiotem sporu nie były należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne skarżącej, lecz jej pracowników;
3. zaskarżona decyzja powinna zostać wykluczona z obrotu prawnego ponieważ nadal pomija ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w licznych wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach i Naczelnego Sądu Administracyjnego, a tym samym narusza art. 153 p.p.s.a., albowiem:
a. pomija wytyczne wyroków, w których Sądy uznały, że w przypadku skarżącej zachodzi przesłanka "całkowitej nieściągalności", o jakiej mowa w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., gdyż Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję (art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.);
b. w sytuacji wykazania przez stronę spełnienia ustawowej przesłanki umorzenia wnioskowanej należności składkowej, uznaniowy charakter decyzji ZUS mógłby tylko wówczas prowadzić do odmowy uwzględnienia wniosku, gdyby żądaniu strony organ się przeciwstawił i należycie umotywował zaistnienie ważnego interesu społecznego, który przemawia za odmową uwzględnienia wniosku strony, mimo wykazania przez nią spełnienia ustawowej przesłanki umorzenia;
c. w sytuacji, w której Sąd zaleca, aby ZUS przyjrzał się sprawie ponownie i rozważył odstąpienie od ściągnięcia należności powinno to odnieść skutek w postaci zakończenia sprawy. ZUS w zaskarżonej decyzji po raz kolejny zignorował w istocie fakt bezskuteczności egzekucji potwierdzony przez organ egzekucyjny.
4. skarżąca otrzymała emeryturę w kwocie około 1600 zł. W obecnej sytuacji społeczno-gospodarczej emerytury skarżącej i jej męża sytuują ich trochę powyżej granicy minimum socjalnego;
5. organ kilkakrotnie nie wypełnił zaleceń zarówno WSA jak i NSA. ZUS po raz kolejny nie uważał się być związany oceną prawną wyrażoną w wyroku Sądu, naruszając w ten sposób art. 153 p.p.s.a.
W dniu 20 maja 2024 r. natomiast ZUS wydał opisaną na wstępie decyzję nr UP-355/2024, w której:
1. "Zakład Ubezpieczeń Społecznych podjął czynności zmierzające do ustalenia czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w cytowanym rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s.";
2. ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o zapisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s.; w ocenie organu okoliczności w nich wymienione nie zachodzą;
3. przyjął, że podjęcie decyzji o umorzeniu należności "na chwilę obecną byłoby przedwczesne i nieuzasadnione";
4. obliczył, że strona otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 2.262,59 zł brutto, tj. 2.058,96 zł netto, które jest wolne od potrąceń, a uzyskiwane dochody są regularne;
5. dostrzegł, że ustalony budżet w gospodarstwie domowym skarżącej ("jednoosobowe gospodarstwo emeryckie") kształtuje się powyżej minimum socjalnego;
6. przyjął, że w analizowanej sprawie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. i w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., lecz:
a) działając w ramach uznania administracyjnego, oraz w kontekście zgromadzonego w sprawie materiału – należy odmówić stronie umorzenia należności z tytułu składek;
b) należy przyznać "prymat interesowi publicznemu nad słusznym interesem strony";
c) "odmowa umorzenia należności z tytułu składek wynika z faktu, że chociażby tylko częściowa spłata tego zadłużenia ma sens w kontekście interesu publicznego";
7. przyjął, że "dochodzone należności nie są przedawnione" (bardzo obszerne rozważania zostały w tym zakresie przedstawione na stronach od nr 5 do 12 zaskarżonej decyzji).
Poza tym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że sytuacja finansowa skarżącej jest stabilna i nie stanowi zagrożenia w zaspokojeniu jej podstawowych potrzeb życiowych. Dlatego też, zdaniem organu, rezygnacja z dalszego dochodzenia nieopłaconych należności i ich umorzenie byłoby przedwczesne i nieracjonalne.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach strona domaga się zmiany ewentualnie uchylenia zaskarżonej decyzji w całości zarzucając organowi:
1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. poprzez jego zastosowanie w sprawie i rozpatrywanie przesłanek umorzenia należności z tytułu składek przez pryzmat ww. przepisu i pomimo jasnych wskazań NSA przedstawionych w uzasadnieniu wyroku z 9 stycznia 2024 r., I GSK 16/23, że przepis ten nie może mieć zastosowania w tej sprawie;
- art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. w zw. z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. poprzez ich niezastosowanie;
2) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 153 p.p.s.a., poprzez wydanie decyzji sprzecznej z oceną prawną WSA w Gliwicach oraz NSA.
W odpowiedzi na skargę organ zaznaczył, że podtrzymuje swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Wskazać należy, że sprawa, której dotyczy niniejsze postępowanie była już przedmiotem wielokrotnej kontroli WSA, a następnie NSA.
Zgodne z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba, że przepisy prawa uległy zmianie. Przez ocenę prawną należy rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w konkretnej sprawie administracyjnej. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią konsekwencję oceny prawnej przebiegu postępowania przed organami administracyjnymi. Ich celem jest zapobieżenie w przyszłości błędom stwierdzonym przez sąd administracyjny w trakcie kontroli zaskarżonego orzeczenia i wytyczenie kierunku działalności organów przy ponownym rozpatrywaniu sprawy (por.: M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz pod red. R. Hausera, Warszawa 2011 r., s. 546). Między oceną prawną a wskazaniami istnieje ścisły związek, ponieważ ocena prawna dotyczy dotychczasowego postępowania organów administracji publicznej w sprawie, a wskazania określają sposób postępowania w przyszłości (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 kwietnia 2020 r., I OSK 896/19, Legalis nr 2344882). Zaznaczyć należy, że przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, a wyrażona w nim zasada związania orzeczeniem sądu oznacza, że orzeczenie to oddziałuje na przyszłe postępowanie, tak administracyjne, jak i sądowoadministracyjne. Związanie oceną prawną i wskazaniami oznacza, że zarówno organy, jak i inne sądy, nie mogą formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz są zobowiązane do podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Uwzględniając zasadę ekonomiki postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego, sąd po to wyraża swoją ocenę prawną, by przy ponownym rozpoznaniu sprawy zakres tej oceny nie był już przedmiotem kolejnego rozpoznania. Uregulowania zawarte w art. 153 p.p.s.a. mają zapobiec sytuacji, w której określona kwestia byłaby odmiennie oceniana w kolejnych orzeczeniach sądu. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji podatkowej. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciąży na organie i na sądzie, może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego. Obowiązek ten oznacza również brak możliwości formułowania nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym przez sąd poglądem (m.in.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 kwietnia 2022 r., III FSK 450/21, Legalis nr 2779646).
Natomiast zgodnie z art. 170 p.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Prawomocny wyrok wiąże nie tylko w zakresie jego sentencji, ale także jego uzasadnienia (por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz do art. 170 p.p.s.a., Warszawa 2023, s. 862). Zawiera ono bowiem konieczne uzupełnienie rozstrzygnięcia, niezbędne do określenia jego zakresu (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 stycznia 2023 r., III OSK 1702/21, opublikowano w: centralna baza orzeczeń sądów administracyjnych; i z 30 czerwca 2022 r., I OSK 884/19, Legalis nr 2710888). Ponadto w myśl art. 190 p.p.s.a., sąd, któremu sprawa została przekazana związany jest wykładnią dokonaną przez NSA. Przez ocenę prawną należy rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w konkretnej sprawie administracyjnej. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią konsekwencję oceny prawnej przebiegu postępowania przed organami administracyjnymi. Ich celem jest zapobieżenie w przyszłości błędom stwierdzonym przez sąd administracyjny w trakcie kontroli zaskarżonego orzeczenia i wytyczenie kierunku działalności organów przy ponownym rozpatrywaniu sprawy (por.: W. Piątek, w: P. Daniel, F. Geburczyk, P. Ostojski, W. Piątek, Wykonywanie wyroku sądu administracyjnego, Warszawa 2017, s. 192 i 199).
Podkreślić należy, że WSA w Gliwicach w wyroku z 29 maja 2023 r., I SA/Gl 792/22 i NSA w wyroku z 9 stycznia 2024 r., I GSK 1116/23, przesądzili, że w sprawie ma zastosowanie przepis art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., natomiast nie ma zastosowania przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Oznacza to, że organ ponownie rozpoznając sprawę powinien oceniać wniosek strony o umorzenie należności z uwzględnieniem przepisu art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., a zatem dokonać wykładni tego przepisu (inaczej: wyjaśnić sposób rozumienia przepisu), jak również dać temu należyty wyraz w uzasadnieniu decyzji (wymóg z art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a.) i dokonać jego subsumpcji, czyli pewnego rodzaju podsumowania: dlaczego w ustalonym stanie faktycznym sprawy należy właśnie ten przepis zastosować. Natomiast poprzez ustalenie orzekających w sprawie sądów administracyjnych, że w sprawie nie może mieć zastosowania przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należy przyjąć, że w ogóle w okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie może być ten przepis stosowany: tzn. nie może być przedmiotem dalszych rozważań organu co do oceny zasadności wniosku strony. "Nie może mieć zastosowania" oznacza zatem zakaz jego stosowania przy rozpoznawaniu i ocenie wniosku strony, a "ma zastosowanie" oznacza nakaz rozważania wniosku w oparciu o tą (a nie inną) podstawę normatywną.
Tymczasem w okolicznościach rozpoznawanej sprawy wynika, że w dalszym ciągu, nawet pomimo precyzyjnych i niebudzących wątpliwości wskazań NSA i WSA w Gliwicach, organ dokonywał rozważenia wniosku strony w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Co więcej, w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji dokonał obszernego omówienia ww. przepisu, jak również zawarł konkluzje, które wprost wskazują, że rozpoznawał wniosek strony z uwzględnieniem tej podstawy prawnej (por. strona 19 i 24 – 26 uzasadnienia decyzji). Zasadnie zatem strona argumentowała w skardze, że w ten sposób doszło do naruszenia art. 153 p.p.s.a. W ocenie Sądu doszło również do naruszenia art. 190 p.p.s.a., oraz do istotnego naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. W wyroku WSA w Gliwicach z 29 maja 2023 r., III SA/Gl 792/22, argumentowano bowiem, że: "ponownie rozpoznając sprawę organ zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a. w sposób wyczerpujący zbierze oraz rozpatrzy cały materiał dowodowy w tym zakresie i stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a. ustalenia poczynione na podstawie zebranego materiału dowodowego zawrze w uzasadnieniu decyzji, mając na uwadze zaistnienie przesłanki z art. 28 ust 3 pkt 5 u.s.u.s.". Oznacza to, że organ (ponownie) oceniając wniosek strony powinien przedstawić w analizowanej sprawie adekwatne i aktualne do obecnego stanu prawnego i faktycznego konkluzje. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę ma na uwadze fakt, że niniejsza sprawa została zainicjowana wnioskiem strony złożonym jeszcze w 2009 r. Dlatego też organ ponownie rozpoznający niniejszą sprawę powinien ocenę wniosku rozpocząć od realizacji (czyli wykonania) zaleceń przedstawionych zwłaszcza w ostatnich prawomocnych orzeczeniach sądów administracyjnych, a mianowicie zawartych w wyroku WSA w Gliwicach z 29 maja 2023 r., III SA/Gl 792/22 i w wyroku NSA z 9 stycznia 2024 r., I GSK 1116/23, oraz przedstawionych w uzasadnieniu niniejszego wyroku.
W konsekwencji, rozważając zasadność wniosku strony, w tej części decyzji, która zawiera ustalenia faktyczne (i historyczne – bowiem związane z przebiegiem prowadzonego od 2009 r. postępowania administracyjnego), organ czytelnie przedstawi zalecenia nakazane mu przez orzekające w sprawie sądy administracyjne. Następnie bardzo dokładnie oceni i przedstawi, czy zalecenia NSA i WSA znalazły rzeczywiste odzwierciedlenie w uzasadnieniu prawnym konstruowanej decyzji. Istotne jest odniesienie się przez organ wprost do wszystkich zaleceń formułowanych przez sądy administracyjne (na którą to wadliwą praktykę organu wskazał również NSA w części końcowej uzasadnienia wyroku z 9 stycznia 2024 r., I GSK 1116/23). Przy czym, poprzez nakaz sporządzenia należytego uzasadnienia faktycznego i prawnego decyzji, Sąd rozumie nakaz organu nie tyle sporządzenia pozornie obszernego uzasadnienia decyzji i wielowątkowego omówienia zagadnień, które zostały już wcześniej ocenione przez sądy administracyjne jako prawidłowe (np. kwestia przedawnienia należności; zagadnienie uznaniowości decyzji w przedmiocie umorzenia należności), gdyż są one na tym etapie postępowania bezsporne. Nie ma zatem potrzeby, na obecnym etapie postępowania administracyjnego trwającego zresztą od 2009 r., nader obszerne omawianie tych kwestii i zagadnień materialnych i procesowych, które orzekające wcześniej sądy administracyjne w tej sprawie uznały jako prawidłowe.
Natomiast organ skoncentruje się na zaleceniach sądów administracyjnych zawartych w uzasadnieniach wyroków jakie expressis verbis zapadały w tej sprawie (art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 190 p.p.s.a.) i które przede wszystkim stanowiły bezpośrednią przyczynę, dla której uchylano wcześniejsze rozstrzygnięcia organu jako błędne. Innymi słowy: organ ponownie rozpoznając sprawę skoncentruje się na zaleceniach sądów administracyjnych przedstawionych w tej sprawie m.in. w wyroku WSA w Gliwicach z 29 maja 2023 r, III SA/Gl 792/22 i wyroku NSA z 9 stycznia 2024 r., I GSK 1116/23, w tym co do wykładni przepisów prawa materialnego i prawa procesowego przedstawionych i obszernie omówionych we wcześniejszych, prawomocnych wyrokach; przy czym przez "zalecenia" organ będzie rozumiał obowiązek zastosowania danego przepisu prawa w rozważanej sprawie, o ile taki obowiązek wprost wynika z treści prawomocnego orzeczenia (np. co do stosowania art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. i niestosowania art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). Poza tym organ ponownie rozważając niniejszą sprawę w sposób wnikliwy odniesie się do argumentacji (oceny prawnej) NSA zawartej w ww. uzasadnieniu wyroku z 9 stycznia 2024 r., że: cyt.: "Jednak w sytuacji, w której Sąd zaleca, aby ZUS przyjrzał się sprawie ponownie i rozważył odstąpienie od ściągnięcia należności powinno to odnieść skutek w postaci zakończenia sprawy".
Z wyżej przedstawionych przyczyn Sąd ocenił również, że w sprawie doszło do oczywistego naruszenia przez organ obowiązku objętego dyspozycją z art. 12 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej powinny działać w sprawie wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia, jak również z art. 11 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. (wyjaśniania zasadności przesłanek) oraz z art. 8 § 1 k.p.a. zgodnie z którym organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. W ocenie Sądu rozpoznającego (po raz kolejny) niniejszą sprawę formułowanie ocen prawnych oczywiście sprzecznych z jasnymi stwierdzeniami sądów administracyjnych przedstawionymi w prawomocnych a zatem wiążących również w stosunku do organu wyroków jakie zapadały z udziałem skarżącej U.S. – stanowią rażące naruszenie ww. zasad postępowania administracyjnego. Dlatego też, ponownie oceniając wniosek strony, organ będzie miał na uwadze również obowiązek należytego uzasadnienia faktycznego i prawnego decyzji, a uczyni to z uwzględnieniem przesłanek wynikających z art. 11 k.p.a., a zatem "wnikliwie i szybko".
W konsekwencji rozpoznając niniejszą sprawę Sąd uznał, że organ naruszył przepis art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 170 p.p.s.a., nie stosując się do wskazań zawartych we wcześniejszych prawomocnych orzeczeniach NSA i WSA. Wydając decyzję o odmowie umorzenia należności, a zatem tożsamą co do jej wyniku z decyzją, która poprzednio została uchylona przez sąd administracyjny nie przedstawił w sposób wyczerpujący motywów rozstrzygnięcia. Skupił się bowiem na zagadnieniach związanych z przedawnieniem należności i charakterem samej decyzji, nie odniósł się natomiast do zaleceń sądów administracyjnych formułowanych w tej sprawie.
Stwierdzone uchybienia dowodzą, że niniejsza sprawa kolejny raz nie została należycie wyjaśniona, oceniona oraz uzasadniona, co stanowi naruszenie przepisów art. 7, 8, 11, 77 § 1, 80, 107 § 3 k.p.a. oraz 153 p.p.s.a. w zw. z art. 170 p.p.s.a., mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w konsekwencji uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i lit "c" p.p.s.a.
Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań i kolejny raz sprowadzają się do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ, zgodnie z zasadami postępowania administracyjnego, w tym sformułowanymi w powołanych wyżej przepisach, w szczególności zaś należytego i wyczerpującego przedstawienia motywów rozstrzygnięcia w uzasadnieniu decyzji odnoszących się indywidualnie do zaleceń formułowanych we wcześniejszych, prawomocnych wyrokach sądów administracyjnych, jak również przedstawionych w niniejszym uzasadnieniu.
W kontrolowanej sprawie należy stwierdzić także trwały brak respektowania przez organ wskazań zawartych w uzasadnieniach prawomocnych wyroków NSA i WSA. Doprowadziło to do sytuacji, w której skarżąca nie może uzyskać definitywnego rozstrzygnięcia od 2009 r. Sprawa niniejsza nie może być zakończona również z tego powodu, że organ polemizując z prawomocnymi orzeczeniami sądów administracyjnych przedstawia inną (własną) ocenę określonych zdarzeń i wykładni prawa, do czego obecnie nie jest uprawniony ze względu na treść art. 153 p.p.s.a i art. 170 p.p.s.a. (tak też w prawomocnym wyroku WSA w Gliwicach z 19 lutego 2024 r., III SA/Gl 529/23, Legalis nr 3050618).
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji.