III SA/Gl 591/24

III SA/Gl 591/24 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2025-04-01
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-07-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Beata Machcińska /sprawozdawca/
Małgorzata Herman /przewodniczący/
Marzanna Sałuda
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 572
art. 107 § 3, art. 7 i art. 77
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Herman, Sędziowie Sędzia WSA Beata Machcińska (spr.), Sędzia WSA Marzanna Sałuda, Protokolant Ewelina Cyroń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi R. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 maja 2024 r. nr 1076/2024 w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi R.N. (dalej "Skarżący") jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej.
Stan sprawy przedstawia się następująco:
1. W dniu 4 kwietnia 2024 r. Skarżący złożył wniosek o umorzenie odsetek od należności z tytułu składek. Wyjaśnił, że po wystąpieniu do ZUS o rozliczenie konta do lipca 2013 r. otrzymał odpowiedź, że łączna kwota jego zaległości wynosi 32.857,14 zł + odsetki w kwocie 36.843,00 zł (naliczone na 13 marca 2024 r.). Po analizie swojej sytuacji materialnej i rodzinnej postanowił złożyć wniosek o umorzenie odsetek oraz o rozłożenie na raty należności z tytułu składek na trzy raty płatne w okresach kwartalnych po 10.952,38 zł - płatne w czerwcu, wrześniu oraz grudniu 2024 r. Wskazał, że nie jest i nie będzie w stanie spłacić zadłużenia z uwagi na wiek, wysokość osiąganych zarobków, stan zdrowia oraz kosztów utrzymania. Nadmienił, że mieszka tylko z żoną (dorośli synowie), która nie pracuje. Poinformował, że pracuje w ochronie w spółce E. sp. z o.o. Oddział w C. i zarabia przed potrąceniami 3.232,00 zł netto. Wykazał, że ponosi następujące koszty: czynsz - 1 300,00 zł, energia -170,00 zł, gaz - 50,00 zł, raty kredytu - 750,00 zł; łącznie 2.270,00 zł. Na pozostałe wydatki rodzinie pozostaje 962,00 zł, przy czym od tej kwoty potrącana jest należność wobec ZUS w wysokości 170,00 zł.
Wskazał, że wraz z żoną żyje oszczędnie i nie ma możliwości spłaty zadłużenia względem ZUS. Nadmienił, że prowadzenie działalności przy niepełnosprawności było błędem. Podkreślił, że przy aktualnej sytuacji rodzinnej i finansowej i przy pomocy rodziny będzie w stanie spłacić zadłużenie z tytułu składek (kwota główna).
Jako prognozę poprawy sytuacji materialnej wskazał zakończenie spłaty kredytu w E. w lipcu 2024 r. i umorzenie odsetek, co sprawi, że będzie dysponował większą kwotą na spłatę zadłużenia głównego. Zaznaczył, że w grudniu 2024 r. jego żona osiągnie wiek emerytalny. Wskazał, że ma obiecaną pomoc finansową od rodziny w kwotach pozwalających na spłatę kwoty głównej do końca bieżącego roku.
2. ZUS decyzją nr [...] z dnia 24 maja 2024 r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 497), zwanej dalej "u.s.u.s.", w oparciu o § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem", odmówił umorzenia odsetek od należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 37.110,00 zł, w tym:
- ubezpieczenia społeczne - za okres 12.2010 – 07.2013 w kwocie 20.846,00 zł,
- ubezpieczenie zdrowotne - za okres 07.2009 - 07.2013 w łącznej kwocie 15.258,00 zł,
- Fundusz Pracy - za okres 02.2012 - 06.2013 w łącznej kwocie 1.006,00 zł.
Odsetki zostały ustalone na dzień wpływu wniosku, tj. 4 kwietnia 2024 r.
Uzasadniając decyzję, ZUS wskazał, że Skarżący zlikwidował działalność gospodarczą 3 lipca 2013 r. W okresie prowadzenia działalności nie wywiązywał się z obowiązku opłacania składek i został dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który naliczył odsetki od nieopłaconych w terminie należności.
Odnosząc się do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek, ZUS wskazał, że zgodnie z zapisami ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie od 24 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2011 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna.
W związku z uchwaleniem ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, której przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zostały wprowadzone zmiany dotyczące m.in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat.
W świetle powołanego przepisu dochodzone należności ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna.
Zgodnie z zapisem art. 24 ust. 5f u.s.u.s. w przypadku wydania przez Zakład decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna.
Z kolei zgodnie z art. 24 ust 5b w/w ustawy bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
W stosunku do Skarżącego bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek uległ zawieszaniu w następujących okresach:
- od 20 czerwca 2016, tj. od wydania decyzji o wysokości zadłużenia do jej uprawomocnienia, czyli do 28 marca 2018 r.;
- od 21 sierpnia 2018 r., tj. wdrożenia postępowania egzekucyjnego do nadal (egzekucja czynna).
Zatem dochodzone należności nie uległy przedawnieniu i są nadal wymagalne.
` ZUS ustalił, że Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Zgodnie z Kompleksowym Systemem Informatycznym uzyskuje dochód w kwocie 4.250,00 zł brutto, czyli ok. 3.227,26 zł netto. Żona Skarżącego jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. Nie podjęła zatrudnienia od 12 grudnia 2021 r., w grudniu 2024 r. żona osiągnie wiek emerytalny. Z oświadczenia Skarżącego wynika, że rodzina posiada stałe miesięczne koszty związane z utrzymaniem z tytułu: czynszu - 1498,00 zł, opłat eksploatacyjnych - 220,00 zł, kosztów związanych z leczeniem - 80,00 zł. Skarżący posiada inne zobowiązania z tytułu: podatku za mieszkanie za 2024 r. w kwocie 72,00 zł, kredytu w E. za okres 12.2019 - 06.2024 na kwotę 23.865,00 zł, z miesięczną ratą w kwoce 730,00 zł. Zgodnie z treścią wniosku z wynagrodzenia Skarżącego potrącana jest kwota 170,00 zł w ramach egzekucji ZUS. Zgodnie z Centralną Bazą Ksiąg Wieczystych Skarżący jest właścicielem 1/2 udziału lokalu mieszkalnego o pow. 32,94 m2 w S. (nr KW [...]); ZUS zabezpieczył swoje należności wpisem hipoteki na łączną kwotę 76.796,00 zł. Zgodnie z Centralną Ewidencją Pojazdów i Kierowców Skarżący figuruje jako właściciel samochodu osobowego Polski Fiat 125 P z [...] r. Skarżący oświadczył, że posiada laptop (10 lat), telewizor (18 lat), które nie mają już żadnej wartości, nie posiada wierzytelności.
ZUS argumentował, że w stosunku do Skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym nie wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s.
Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie ma zastosowania.
Nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. Zakład nie wyczerpał możliwości dochodzenia należności. Od 21 sierpnia 2018 r. Dyrektor ZUS Oddział w S. prowadzi postępowanie egzekucyjne. Podczas postępowania zastosowano środki egzekucyjne w postaci zajęcia wynagrodzenia za pracę oraz zajęcie wierzytelności na rachunku bankowym. Na przestrzeni ostatnich 6 miesięcy wyegzekwowano 31,68 zł.
Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.
Nie można zatem stwierdzić, aby okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s., zaistniały w przypadku Skarżącego.
Nie zaistniała żadna z przesłanek określonych w standardach C - wobec czego brak jest podstaw do umorzenia odsetek od nieopłaconych składek w oparciu o zapis art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Oceniając możliwość umorzenia zaległości w oparciu o przesłanki określone w rozporządzeniu, ZUS stwierdził, że sytuacja finansowa rodziny Skarżącego nie nosi znamion trwałego ubóstwa, a dochód rodziny umożliwia zaspokojenie niezbędnych potrzeb gospodarstwa domowego. Jest on wyższy od minimum socjalnego dla 2-osobowego gospodarstwa domowego ustalonego dla IV kwartału 2023 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w wysokości 2.950,02 zł, tj. 1.475,01 zł na osobę,
ZUS wyjaśnił, że ponoszenie kosztów z tytułu miesięcznych opłat nie stanowi podstawy do umorzenia należności. Nie można uznać, że opłaty np. za czynsz i energię są to nadzwyczajne, czy nieprzewidziane wydatki. Są to wydatki ponoszone przez ogół społeczeństwa. Zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem.
ZUS podkreślił, że stan zdrowia lub fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu przewlekłych schorzeń nie jest samoistną przesłanką do umorzenia należności w oparciu o obowiązujące przepisy, gdyż przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Skarżący jest osobą aktywną zawodowo. Osiąga dochód z tytułu umowy o pracę na cały etat. W aktach sprawy nie podano również przyczyn braku zatrudnienia żony Skarżącego od grudnia 2021 r.
Odnosząc się do spłaty zobowiązań wobec innych wierzycieli ZUS zaznaczył, że nie jest uprawniony do rezygnacji z dochodzenia należności publicznoprawnych. Przepisy, w oparciu o które ZUS realizuje zadania jako wierzyciel, nie uprawniają do dokonywania działań mogących wpływać na polepszenie sytuacji innych wierzycieli, ponieważ należności z tytułu składek korzystają ze szczególnej ochrony prawnej.
Niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych powinna być brana pod uwagę przy umarzaniu zaległości, jeśli wynika ona z przyczyn niezależnych, obiektywnych, którym strona nie jest w stanie się przeciwstawić, mimo podjętego w tym kierunku wysiłku. Umorzenie należności w tej sprawie byłoby wsparciem socjalnym, a nie taki charakter mają przepisy regulujące umorzenie należności z tytułu składek. Fakt opłacania składek nie jest okolicznością nadzwyczajną, a spełnieniem obowiązku wynikającego z przepisów prawa, natomiast umorzenie zaległości nie może być traktowane jako kredytowanie zobowiązanego.
Przedstawiona przez Skarżącego propozycja spłaty należności głównej w ratach, nie może zostać przyjęta i stanowić podstawy do umorzenia odsetek. W myśl § 6 ust. 6 Rozporządzenia Rady Ministrów z 21 września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. 2022 poz. 211) każda dokonana przez płatnika wpłata rozliczana jest proporcjonalnie na należność główną i odsetki. W związku z tym każda dokonana przez zobowiązanego wpłata zostanie rozliczona zgodnie z powyższą zasadą. Uregulowanie części zadłużenia, nie może być premiowane umorzeniem odsetek za zwłokę. Opłacenie składek w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej jest ustawowym obowiązkiem płatnika, a brak możliwości ich zapłaty nie daje podstaw do umorzenia.
3. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji ZUS w całości i zasądzenie na jego
rzecz zwrotu kosztów postępowania.
Zarzucił naruszenie:
1) art. 7, 8, 77, 80 i 107 § 1 pkt 6 i § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r. poz. 572, zwanej dalej k.p.a.) poprzez dowolne rozstrzygnięcie z pominięciem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w szczególności nieprzeprowadzenie wyczerpującej analizy kwestii przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, co skutkowało błędnym rozstrzygnięciem sprawy;
2) art. 11 k.p.a. poprzez naruszenie zasady przekonywania polegające na braku wyjaśnienia adresatowi decyzji, że podjęte rozstrzygnięcie wynika z racjonalnych przesłanek i jest wynikiem prawidłowego zastosowania obowiązującego prawa;
3) art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. poprzez błędne przyjęcie, że z prowadzonego postępowania egzekucyjnego uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne;
4) art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia poprzez błędne przyjęcie, że opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawiłoby zobowiązanego oraz jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Skarżący argumentował, że z posiadanych przez niego dokumentów wynika, że 12 sierpnia 2013 r. ZUS wszczął postępowanie przed wydaniem decyzji nr [...], [...], [...] o podleganiu ubezpieczeniom z tytułu prowadzenia działalności. Decyzje zostały wydane 17 września 2013 r., a uprawomocniły się zgodnie z wyrokiem Sądu 11 grudnia 2014 r., sygn. akt [...]. To postępowanie wywarło wpływ na przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zawieszając jego bieg na okres 1 roku 3 miesięcy i 29 dni na podstawie art. 24 ust. 5 f u.s.u.s. Skoro po okresie zawieszenia termin przedawnienia biegnie dalej, to należności za okres od marca 2009 r. do 31 grudnia 2011 r. przedawniłyby się 29 kwietnia 2018 r. W tej sprawie wypowiedział się już raz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z dnia 24 listopada 2021 r. sygn. akt III SA/Gl 954/21.
Dalej Skarżący podał, że stosownie do art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca w którym nastąpiło podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony. Czynnością taką jest doręczenie odpisu tytułu wykonawczego, zawiadomienia o zajęciu składnika majątkowego, czyli czynności stricte egzekucyjnych, których podjęcie wiąże się z uruchomieniem postępowania egzekucyjnego, a zatem służy bezpośrednio wyegzekwowaniu należnych składek. Według przepisu art. 24 ust. 5b u.s.u.s bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. W zaskarżonej decyzji ZUS nie wskazał żadnych dokumentów, z których wynikałoby w sposób jednoznaczny kiedy miały miejsce czynności egzekucyjne zgodne z przepisami ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2024 r. poz. 2505 ze zm.) przerywające bieg przedawnienia. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika kiedy Skarżący został zawiadomiony o tych czynnościach.
W ocenie Skarżącego w decyzji ZUS brak jest stosownego uzasadnienia stanowiska o nieistnieniu przesłanki umorzenia określonej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. ZUS ograniczył się jedynie do arbitralnego stwierdzenia, że nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Tymczasem przepis art. 28 ust. 3 u.s.u.s w punkcie 6 wiąże stan umorzenia z powodu całkowitej nieściągalności z sytuacją, gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. ZUS winien po pierwsze rozważyć, w jakiej potencjalnej kwocie możliwe jest uzyskanie środków, po wtóre winien oszacować wydatki egzekucyjne. Następnie powinien zestawić te kwoty ze sobą i wyciągnąć stosowne wnioski. Takich symulacji ZUS nie przeprowadził, co oznacza, że uzasadnienie decyzji nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. zawierającego wymogi uzasadnienia decyzji.
W ocenie Skarżącego ZUS wadliwie ocenił przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.
4. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.
Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja ZUS z dnia 24 maja 2024 r. którą odmówiono Skarżącemu umorzenia należności z tytułu odsetek od nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy.
Kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: "p.p.s.a."), stosownie do art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a). Przy czym, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy i nie jest związany zarzutami skargi ani jej wnioskami.
W sprawach dotyczących umorzenia należności z tytułu składek w pierwszej kolejności wyjaśnienia wymaga to, których składek dotyczy wniosek, a co za tym idzie ustalenia, czy należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu. Trzeba bowiem podkreślić, że decyzje w sprawach tego rodzaju mogą być wydawane wyłącznie w przypadku należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast procedowanie w sprawach dotyczących należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Przedawnienie jako instytucja prawa materialnego, skutkująca wygaśnięciem zobowiązania musi być bezwzględnie respektowana w toku postępowania.
Wyjaśnić zatem należy, iż kwestię przedawnienia ustawodawca uregulował w art. 24 ust. 4 u.s.u.s.
Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.
Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2074, z późn. zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.
Kolejna zmiana okresu przedawnienia (którą należy mieć w polu widzenia na gruncie tej sprawy) została wprowadzona z dniem 1 stycznia 2012 r. Od tego dnia na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. poz. 1378, dalej "ustawa zmieniająca") zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek z 10 do 5 lat.
Jednocześnie, zgodnie z art. 27 ustawy zmieniającej, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady zawiera art. 27 ust. 2 ustawy zmieniającej, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 27 czerwca 2013 r., III AUa 1656/12, Lex nr 1350353).
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 maja 2013 r., I UK 613/12 (OSNP 2014 Nr 3, poz. 44), gdy bieg przedawnienia należności składkowych rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., kluczowe znaczenie ma art. 27 ustawy zmieniającej, regulujący zagadnienia intertemporalne. Zgodnie z jego ust. 1, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zatem zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (wedle starych zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednakże bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia ust. 2 przywołanego przepisu, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Powołana regulacja oznacza, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia 5-letniego (liczonego od dnia 1 stycznia 2012 r.) lub 10-letniego (liczonego od daty wymagalności składki) - zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej. Przykładowo, należność za styczeń 2003 r. (wymagalna w lutym 2004 r.) - jeśli nie nastąpiły zdarzenia uzasadniające zawieszenie biegu terminu przedawnienia - ulegnie przedawnieniu według starych zasad w lutym 2014 r., a nie 2 stycznia 2017 r. (będzie miał do niej zastosowanie ust. 2, a nie ust. 1 art. 27 ustawy o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców), natomiast należność za styczeń 2010 r. (wymagalna w lutym 2010 r.) - jeśli nie nastąpiły zdarzenia uzasadniające zawieszenie biegu terminu przedawnienia - przedawni się nie w lutym 2020 r., ale w dniu 2 stycznia 2017 r., przy zastosowaniu ust. 1 art. 27 ostatnio powołanej ustawy. Za każdym więc razem konieczne jest ustalenie terminu upływu przedawnienia na podstawie przepisów "starych" i "nowych" i przyjęcie terminu bardziej korzystnego, tj. przypadającego wcześniej.
Zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s., w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2022 r., bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
W okresie od 1 stycznia 2003 r. do 1 stycznia 2022 r. przepis ten obowiązywał w brzmieniu: "Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem".
ZUS powołał przepisy dotyczące przedawnienia należności z tytułu składek i stwierdził, że w stosunku do Skarżącego bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek uległ zawieszaniu w następujących okresach:
- od 20 czerwca 2016, tj. od wydania decyzji o wysokości zadłużenia do jej uprawomocnienia, czyli do 28 marca 2018 r.;
- od 21 sierpnia 2018 r., tj. wdrożenia postępowania egzekucyjnego do nadal (egzekucja czynna).
Przez wzgląd na powyższe, zdaniem ZUS dochodzone należności nie uległy przedawnieniu i są nadal wymagalne.
Stanowisko ZUS w kwestii nieprzedawnienia należności z tytułu składek nie poddaje się kontroli sądowoadministracyjnej, gdyż po pierwsze organ nie uzasadnił wyczerpująco stanowiska w tym zakresie, pod drugie, w aktach administracyjnych brakuje dokumentów źródłowych, które miałyby wykazać stanowisko ZUS, że należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu; w aktach sprawy brak jest dokumentów, które pozwalałby Sądowi na kontrolę, czy i kiedy doszło do zawieszenia, bądź przerwania biegu terminu przedawnienia należności z tytułu składek. Podkreślić należy, że organ wszystkie swoje twierdzenia o zdarzeniach prawnych istotnych w danej sprawie powinien wykazać poprzez załączenie do akt sprawy dokumentów obrazujących daną okoliczność, gdyż wniosek dotyczący okoliczności faktycznych powinien być oparty na dowodach zdobytych przez organ i przezeń sprawdzonych, a istotnym naruszeniem tej zasady byłoby orzekanie na podstawie danych znanych osobiście organowi, ale niemających oparcia w materiale dowodowym znajdującym się w aktach sprawy (zob. E. Iserzon, J. Starościak, "Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty wzory, formularze", Warszawa 1970, s. 155, i powołane tam orzeczenia Naczelnego Trybunału Administracyjnego, który np. w orzeczeniu z dnia 1 kwietnia 1924 r., L. rej. 516/23, ZW 348, stwierdził, że niemożność stwierdzenia w aktach administracyjnych okoliczności decydujących dla oceny legalności orzeczenia stanowi wadliwość postępowania; analogicznie A. Wróbel [w:] M. Jaśkowska, A. Wróbel, "Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz", Lex 2014, Komentarz do art. 80, teza 4).
Wskazane braki uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz braki materiału dowodowego świadczą o naruszeniu art. 107 § 3 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Takie działanie niewątpliwe skutkowało także naruszeniem zasady zaufania, o której stanowi art. 8 k.p.a. Braków tego rodzaju nie można konwalidować w piśmie jakim jest odpowiedź na skargę.
Rozpoznając sprawę ponownie, ZUS ustali termin upływu przedawnienia każdej należności z tytułu składek, z uwzględnieniem art. 27 ustawy zmieniającej. Ustali, czy zaszły okoliczności wpływające na bieg terminu przedawnienia i których należności dotyczyły. Nadto włączy w poczet materiału dowodowego dokumenty świadczące o zawieszeniu bądź przerwaniu biegu terminu przedawnienia. Dopiero tak ustalony stan faktyczny i uzupełniony materiał dowodowy pozwoli na rozstrzygnięcie wniosku o umorzenie należności.
Sąd ponownie (poprzednio WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 24 listopada 2024 r., sygn. akt III SA/Gl 954/21) zobowiązuje organ do zbadania i omówienia kwestii ustanowienia hipoteki oraz wskazania tych należności, których zapłatę hipoteka zabezpiecza i na jakiej podstawie została ustanowiona. Samo ustanowienie hipoteki nie powoduje, że należności nią zabezpieczone nie przedawniają się, lecz mogą być egzekwowane wyłącznie z przedmiotu hipoteki. Zgodnie bowiem z art. 24 ust. 5 in fine u.s.u.s. po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. W treści decyzji organ wskazał, że odsetki naliczył na dzień 4 kwietnia 2024 r.
Ocena przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji oraz aktach administracyjnych. Jak już Sąd wskazał, organ wszystkie swoje twierdzenia o istotnych w sprawie okolicznościach powinien wykazać poprzez załączenie do akt sprawy dokumentów obrazujących daną okoliczność.
Z powyższych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji.