III SA/Gl 470/23

III SA/Gl 470/23 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2024-10-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-06-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Barbara Brandys-Kmiecik
Beata Machcińska /sprawozdawca/
Krzysztof Wujek /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek, Sędziowie Sędzia WSA Beata Machcińska (spr.), Sędzia WSA Barbara Brandys-Kmiecik, Protokolant Specjalista Izabela Maj-Dziubańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 października 2024 r. sprawy ze skargi Syndyka Masy Upadłości Osoby Fizycznej na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 kwietnia 2023 r. nr UP-289/2023 w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi Syndyka Masy Upadłości osoby fizycznej H. W. jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. (dalej "ZUS" lub "organ") z dnia 19 kwietnia 2023 r. w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od nieopłaconych składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek, odsetek za zwłokę od nieopłaconych składek w części finansowanej przez płatnika oraz odsetek od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych, kosztów upomnienia i opłaty dodatkowej.
Stan sprawy przedstawia się następująco:
1.W dniu 6 kwietnia 2021 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek H. W. (dalej "HW") o możliwość zawarcia układu ratalnego, mającego na celu restrukturyzację zadłużenia, a także umorzenie odsetek od nieopłaconych składek, kosztów upomnienia oraz opłaty dodatkowej, z uwagi na trudną sytuację finansową oraz zdrowotną.
2. ZUS po przeprowadzeniu postępowania decyzją z 6 sierpnia 2021 r. nr [...] odmówił HW umorzenia odsetek od nieopłaconych składek, kosztów upomnienia oraz opłaty dodatkowej, ponieważ:
- nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s.;
- HW nie wykazał zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego;
- HW nie wykazał, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń;
- HW nie wykazał, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
3. Po rozpatrzeniu wniosku HW o ponowne rozpatrzenie spraw ZUS, decyzją z 5 listopada 2021 r., uchylił w całości decyzję pierwszej instancji i ponownie odmówił HW umorzenia należności prawidłowo określonych z tytułu odsetek od nieopłaconych składek, kosztów upomnienia oraz opłaty dodatkowej.
4. W konsekwencji złożenia przez HW skargi na ww. decyzję ZUS WSA w Gliwicach, wyrokiem z dnia 13 września 2022 r., sygn. akt. III SA/GI 34/22, uchylił decyzję ZUS z 5 listopada 2021 r. nr [...] uchylającą decyzję ZUS z 6 sierpnia 2021 r. o odmowie umorzenia odsetek od nieopłaconych składek.
WSA w Gliwicach wskazał, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustali czy należności z tytułu składek są wymagalne, obliczy termin przedawnienia każdej z nich, ustali, czy zaszły okoliczności przerywające bądź zawieszające bieg terminu przedawnienia i których należności dotyczyły. Ponadto organ wskaże w uzasadnieniu decyzji, z jakich okoliczności wysnuł wnioski co do braku przedawnienia poszczególnych należności. Nadto włączy w poczet materiału dowodowego dokumenty świadczące o zawieszeniu bądź przerwaniu biegu terminu przedawnienia składek. Dopiero tak ustalony stan faktyczny i uzupełniony materiał dowodowy pozwoli na rozstrzygnięcie wniosku o umorzenie należności, a w konsekwencji i ocenę legalności takiej decyzji w razie jej kontroli sądowoadministracyjnej. Podobnie w sposób wyczerpujący organ ustali i oceni, czy w sprawie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności w tym określone w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. i da temu wyraz w treści ponownie wydanej decyzji.
5. ZUS decyzją z dnia 19 kwietnia 2023 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm., zwanej dalej k.p.a.) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 ze zm., zwanej dalej u.s.u.s.), uchylił w całości decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 6 sierpnia 2021 r. nr [...] i na podstawie:
1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 i art. 32 u.s.u.s odmówił umorzenia odsetek od nieopłaconych składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek, odsetek za zwłokę od nieopłaconych składek w części finansowanej przez płatnika oraz odsetek od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 159.005,20 zł, w tym:
a) ubezpieczenia społeczne - za okres od 03/2003 r. do 04/2008 r. oraz od 11/2008 r. do 08/2011 r. w łącznej kwocie 117.340,80 zł, w tym z tytułu: odsetek w kwocie - 109.992,00 zł, dodatkowej opłaty w kwocie - 6.900,00 zł, kosztów upomnienia w kwocie - 448,80 zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 12/2003 r., od 03/2004 r. do 12/2005 r., od 02/2006 r. do 08/2011 r. w łącznej kwocie 33.221,60 zł, w tym z tytułu: odsetek w kwocie - 31.418,00 zł, opłaty dodatkowej w kwocie - 1.320,00 zł, kosztów upomnienia w kwocie - 483,60 zł,
c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres od 03/2004 r. do 12/2005 r., od 02/2006 r. do 04/2008 r., od 11/2008 r. do 08/2011 r. w łącznej kwocie 8.442,80 zł, tym z tytułu: odsetek w kwocie - 7.584,00 zł, opłaty dodatkowej w kwocie - 410,00 zł, kosztów upomnienia w kwocie - 448,80 zł.
2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3 a i 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem" odmawia umorzenia odsetek od nieopłaconych składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 100.699,20 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne - za okres od 03/2003 r. do 12/2005 r., od 02/2005 r. do 04/2008 r., od 11/2008 r. do 08/2011 r. w łącznej kwocie 71.468,80 zł, w tym z tytułu: odsetek w kwocie - 64.120,00 zł, dodatkowej opłaty w kwocie - 6.900,00 zł, kosztów upomnienia w kwocie - 448,80 zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 12/2003 r., od 03/2004 r. do 12/2005 r., od 02/2006 r. do 08/2011 r. w łącznej kwocie 23.714,60 zł, w tym z tytułu: odsetek w kwocie - 21.911,00 zł, opłaty dodatkowej w kwocie -1.320,00 zł, kosztów upomnienia w kwocie - 483,50 zł,
c) Fundusz Pracy - za okres od 03/2004 r. do 12/2005 r., od 02/2006 r. do 04/2008 r., od 11/2008 r. do 08/2011 r. w łącznej kwocie 5.515,80 zł, tym z tytułu: odsetek w kwocie - 4.657,00 zł, opłaty dodatkowej w kwocie - 410,00 zł, kosztów upomnienia w kwocie - 448,80 zł.
ZUS w ujęciu tabelarycznym wymienił należności z tytułu składek, które nie uległy przedawnieniu, datę początkową zawieszenia biegu terminu przedawnienia (numery i daty tytułów wykonawczych), datę końcową zawieszenia biegu terminu przedawnienia (data zawarcia układu ratalnego), która jest jednocześnie datą początkową zawieszenia biegu terminu przedawnienia oraz wskazał, że stan zawieszenia nadal trwa.
Argumentował, że zgodnie z art. 24 ust. 4 oraz art. 24 ust. 5b u.s.u.s. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem, że bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony, m.in. od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Jednocześnie zgodnie z art. 24 ust. 4 oraz art. 24 ust. 5f u.s.u.s. w przypadku wydania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna. W przypadku zaistnienia okoliczności powodujących zawieszenie biegu terminu przedawnienia, po ich ustaniu przedawnienie biegnie dalej. Oznacza to, że pewnego czasu nie wlicza się do okresu przedawnienia, przy czym po zakończeniu okresu zawieszenia, przedawnienie biegnie dalej, z uwzględnieniem okresu pomiędzy rozpoczęciem biegu, a powstaniem przyczyny zawieszenia.
ZUS, powołując się na oświadczenie Skarżącego o stanie rodzinnym i majątkowym z dnia 19 marca 2023 r., informacje zawarte w załącznikach do tego oświadczenia oraz dane z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS, ustalił:
- 11 kwietnia 2013 r. HW zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej PPHU M. polegającej na rozbiórce i burzeniu obiektów budowlanych;
- HW pobiera świadczenie emerytalne, które aktualnie wynosi 4.593,95 zł brutto, tj. 3.929,49 zł netto; pobierane świadczenie jest wolne od potrąceń egzekucyjnych;
- HW od [...] r. jest w związku małżeńskim z U. W., która posiada własne źródło dochodu z pobieranego świadczenia emerytalnego; z żoną nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego;
- stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem wynoszą łącznie 6.086,00 zł, w tym wydatki ponoszone przez: żonę U. W. wynoszą łącznie 4.535,00 zł w tym: 280,00 zł wykup lekarstw, 2.605,00 zł opłata za gaz, 278,00 zł opłata za wodę, 188.0 zł opłata za prąd, 322,00 zł podatek od gruntu, 240,00 zł koszty transportu, 301,00 zł wywóz odpadów, 230,00 zł wizyty lekarskie i opłaty, 91.0 zł PZU; wydatki HW wynoszą łącznie 1.551,00 zł w tym: 230,00 zł wykup lekarstw, 240,00 zł koszty transportu, 220,00 zł wizyty lekarskie i opłaty, 127,00 zł PZU, 514,00 zł układ ratalny w ZUS, 70,00 zł koszty egzekucyjne w ZUS, 150,00 zł koszty rehabilitacji;
- HW ma dwóch dorosłych synów;
- HW nie posiada nieruchomości i majątku ruchomego;
- nie pobiera zasiłków/świadczeń z Urzędu Pracy i nie korzysta z pomocy społecznej oraz innych form pomocy;
- HW 15 września 2021 r. zawarł umowę ratalną numer [...], z której się wywiązuje;
W ocenie ZUS, w sprawie nie wystąpiły przesłanki umorzenia zobowiązań HW W tym zakresie wskazał:
a) przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;
b) przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że:
- sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe,
- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,
- nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
- ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe;
c) przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zachodzi, gdyż HW zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, lecz:
- pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 4.593,95 zł brutto (3.929,49 zł netto), które jest wolne od potrąceń egzekucyjnych;
- posiada następców prawnych - żonę oraz dwóch synów;
d) przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wnosił HW przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym - zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz. U. z 2021 r., poz. 67) wysokość kosztów upomnienia wynosi 16,00 zł;
e) przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. również nie zachodzi. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy na obecną chwilę nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję; komornicy Sądowi postanowieniami z 30 czerwca 2005 r., 4 września 2007 r., 25 listopada 2010 r., 30 czerwca 2012 r. 15 stycznia 2016 r, 19 grudnia 2016 r. oraz 26 kwietnia 2016 r. umorzyli prowadzone wobec HW postępowania egzekucyjne, jednak były one prowadzone na rzecz innych wierzyciel. Od 1 października 2017 r. HW posiada dochód z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego, którego wysokość pozwala na prowadzenie skutecznego postępowania egzekucyjnego;
e) przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi, gdyż nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne; prowadzone przez Dyrektora Oddziału ZUS w Z. postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone, z uwagi na podpisaną przez HW 15 września 2021 r. umowę ratalną nr [...], z której się wywiązuje; należności nie uległy przedawnieniu i wciąż są wymagalne; jednocześnie na tym etapie nie można jednoznacznie stwierdzić, że w przypadku wznowienia postępowania egzekucyjnego, gdy HW nie będzie wywiązywał się z warunków udzielonej ulgi, nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne - istnieje możliwość skierowania egzekucji do pobieranego świadczenia emerytalnego.
Zdaniem ZUS w sprawie nie wystąpiły również przesłanki umorzenia należności określone w § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r.. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem". Mianowicie:
a) przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w sprawie zastosowania, ponieważ działalność gospodarcza nie jest już prowadzona;
b) przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia również nie występuje, gdyż HW dysponuje świadczeniem emerytalnym, które jest niezależne od aktywności zawodowej, w tym również od stanu zdrowia. Powołana przesłanka odnosi się natomiast do niemożności uzyskiwania dochodu na skutek przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Skoro HW dysponuje dochodem w postaci pobieranej emerytury, którego wymagalność - inaczej niż wynagrodzenia za pracę - nie jest uzależniona od aktywności zawodowej zdeterminowanej stanem zdrowia, przesłanka umorzenia nie może zostać spełniona.
c) ZUS negatywnie ocenił możliwość wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. W ocenie ZUS ewentualne wdrożenie postępowania egzekucyjnego nie zagrozi egzystencji HW ze względu na ustawowe ograniczenia w egzekucji, które są wyrazem zasady ochrony dłużnika w procesie dochodzenia należności pieniężnych. Zatem świadczenie emerytalne pobierane przez HW w kwocie 3.929,49 zł netto nie będzie mogło być przedmiotem zajęcia w całości, lecz jedynie do kwoty pozwalającej na zapewnienie minimum socjalnego, które nie jest progiem ubóstwa, lecz kategorią socjalną, mierzącą koszty utrzymania gospodarstw domowych, uwzględniającą podstawowe potrzeby bytowo-konsumpcyjne.
ZUS argumentował, że z oświadczenia HW wynika, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Ponoszone stałe wydatki HW oszacował na łączną kwotę około 967,00 zł miesięcznie i są to koszty związane z leczeniem i transportem. Pozostałe koszty utrzymania, tj. woda, prąd, gaz itp. pokrywane są przez żonę HW. W ocenie ZUS wskazane przez HW wydatki nie są nadzwyczajnymi kosztami jakie musi on ponosić.
Zdaniem ZUS aktualny dochód w HW kształtuje się on na poziomie znacząco wyższym od minimum socjalnego i niewątpliwie nie można stwierdzić zaistnienia sytuacji ubóstwa. Nawet kwota po dokonywanych potrąceniach komorniczych jest wyższa od kwoty minimum socjalnego.
ZUS podniósł, że HW podjął się spłaty należności w układzie ratalnym zawartym 15 września 2021 r. numer [...] oraz spłaca powstałe koszty egzekucyjne, które zostały rozłożone na raty zgodnie z postanowieniem z 13 marca 2023 r. nr [...]. Świadczy to o możliwościach finansowych HW do ponoszenia wysiłku celem regulowania zadłużenia. Zobowiązania wobec ZUS spłacane są w łącznej wysokości 584,00 zł miesięcznie.
ZUS stwierdził, że upatruje szansę na wyegzekwowanie należności w przyszłości poprzez kontynuację spłaty należności w zawartym układzie ratalnym, bądź wdrożenia postępowania egzekucyjnego ze świadczenia emerytalnego, w przypadku niewywiązywania się z umowy ratalnej. Podjęcie zatem decyzji o umorzeniu należności, biorąc pod uwagę powyższą argumentację, na chwilę obecną byłoby przedwczesne i nieuzasadnione.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że umorzenie odsetek od nieopłaconych składek odbywa się na tych samych zasadach, co należności głównych. Odsetki za zwłokę naliczane są od dnia następującego po dniu upływu terminu płatności składki lub terminu, w którym płatnik był obowiązany dokonać wpłaty składki na rachunek ZUS. Podkreślił, że odsetki za zwłokę należne są z mocy prawa, co wynika z art. 23 u.s.u.s. Nie mają one charakteru uznaniowego, a obowiązujące przepisy nie przewidują możliwości zwolnienia płatnika składek z obowiązku ich zapłaty. Zgodnie z art. 68 u.s.u.s w razie ustalenia nieopłaconych należności ZUS ma obowiązek dochodzenia odsetek za okres, który nie uległ przedawnieniu. Pobór odsetek za zwłokę - oprócz funkcji sankcyjnej - stanowi również rekompensatę wyrównującą straty wynikające z braku prawidłowego, zgodnego z ustawą opłacania składek. Ma to na celu, poza zachowaniem równego traktowania wszystkich płatników składek, również ochronę interesu ubezpieczonych, w tym zapewnienia przekazania do otwartych funduszy emerytalnych części składki na ubezpieczenie emertytalne, wraz z odsetkami za zwłokę, traktowanymi jako rekompensata dla ubezpieczonego w przypadku, gdy należna składka została opłacona po terminie. Spłata jedynie należności głównej, nie może stanowić podstawy do umorzenia odsetek. W myśl § 6 ust. 6 Rozporządzenia Rady Ministrów z 21 września 2017 r. Dz. U. z 2021 poz.1831. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek każda dokonana przez płatnika wpłata rozliczana jest proporcjonalnie na należność główną i odsetki.
6. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący wniósł o uchylenie decyzji ZUS, zarzucając :
- błąd w ustaleniach faktycznych polegający na uznaniu, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności z tytułu zaległych składek, odsetek i innych należności;
- naruszenie przepisów postępowania art. 83 ust 1 i art. 23 ust. 2 i 3 i art. 32 u.s.u.s. polegające na błędnym ich zastosowaniu i odmowie Skarżącemu prawa do umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Społecznych;
- naruszenie art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s i nast. poprzez jego błędne zastosowanie i dowolne uznanie, że w stosunku do Skarżącego nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności;
- naruszenie przepisów postępowania administracyjnego (art. 10 kpa) poprzez pozbawienie strony możliwości obrony w toczącym się postępowaniu;
- naruszenia art. 83 ust. 1 pkt 3 u.s.u.s i § 3 ust. 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. poprzez nieprawidłowe, sprzeczne z treścią zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ustalenie, iż nie zachodzą przesłanki zastosowania tego przepisu w sprawie.
7. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
8. Pełnomocnik Skarżącego adwokat E.L. w dniu 5 kwietnia 2024 r. złożyła pismo procesowe, do którego dołączyła postanowienie Sądu Rejonowego w G. z dnia 7 marca 2024 r. o ogłoszeniu upadłości dłużnika HW, jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej (sygn. akt [...]).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.
Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja ZUS z dnia 19 kwietnia 2023 r. którą odmówiono Skarżącemu umorzenia należności z tytułu odsetek od nieopłaconych składek, kosztów upomnienia i opłaty dodatkowej.
Oceniając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji, podkreślić należy, że sprawa zainicjowana wnioskiem Skarżącego o umorzenie zaległych odsetek od składek, kosztów upomnienia i opłaty dodatkowej była już przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, który wyrokiem z dnia 13 września 2022 r., sygn. akt III SA/Gl 34/22 uchylił decyzję ZUS z dnia 5 listopada 2021 r. nr [...] i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ZUS.
Z tego względu kluczowe znaczenie dla oceny legalności obecnie kontrolowanego aktu ma treść art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.). Przepis ten stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Jak podkreśla się w orzecznictwie, użyty w ww. przepisie zwrot "ocena prawna wyrażona w orzeczeniu wiąże ten sąd" oznacza, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd, tylekroć będzie on związany oceną prawną wyrażoną w tym orzeczeniu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji podatkowej. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciąży na organie podatkowym i na sądzie, może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego. Obowiązek ten oznacza również brak możliwości formułowania nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym przez sąd poglądem (por. wyroki NSA: z 25 kwietnia 2014 r., II FSK 1276/12; z 22 października 2014 r., II FSK 2472/12; z 4 października 2016 r., I FSK 450/15 - dostępne, podobnie jak i pozostałe przywołane w tym uzasadnieniu orzeczenia, na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Tak więc dokonana przez sąd ocena prawna traci moc obowiązującą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych (ale tylko zaistniałych po wydaniu wyroku, a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenionych faktów i dowodów) oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (por. wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2012 r., II FSK 1328/10).
Zalecenia sformułowane w orzeczeniu Sądu z 13 września 2022 r. nie zostały w pełni zrealizowane. WSA w tym wyroku wskazał, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy ZUS ustali czy należności z tytułu składek są wymagalne, obliczy termin przedawnienia każdej z nich, ustali, czy zaszły okoliczności przerywające bądź zawieszające bieg terminu przedawnienia i których należności dotyczyły. Ponadto organ wskaże w uzasadnieniu decyzji, z jakich okoliczności wysnuł wnioski co do braku przedawnienia poszczególnych należności. Nadto włączy w poczet materiału dowodowego dokumenty świadczące o zawieszeniu bądź przerwaniu biegu terminu przedawnienia składek. Dopiero tak ustalony stan faktyczny i uzupełniony materiał dowodowy pozwoli na rozstrzygnięcie wniosku o umorzenie należności, a w konsekwencji i ocenę legalności takiej decyzji w razie jej kontroli sądowoadministracyjnej. Podobnie w sposób wyczerpujący organ ustali i oceni, czy w sprawie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności w tym określone w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. i da temu wyraz w treści ponownie wydanej decyzji.
Odnosząc się zgodnie z zaleceniem WSA do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek, wyjaśnić należy, iż kwestię przedawnienia ustawodawca uregulował w art. 24 ust. 4 u.s.u.s.
Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.
Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2074, z późn. zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.
Kolejna zmiana okresu przedawnienia (którą należy mieć w polu widzenia na gruncie tej sprawy) została wprowadzona z dniem 1 stycznia 2012 r. Od tego dnia na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. poz. 1378, dalej "ustawa zmieniająca") zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek z 10 do 5 lat.
Jednocześnie, zgodnie z art. 27 ustawy zmieniającej, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady zawiera art. 27 ust. 2 ustawy zmieniającej, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 27 czerwca 2013 r., III AUa 1656/12, Lex nr 1350353).
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 maja 2013 r., I UK 613/12 (OSNP 2014 Nr 3, poz. 44), gdy bieg przedawnienia należności składkowych rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., kluczowe znaczenie ma art. 27 ustawy zmieniającej, regulujący zagadnienia intertemporalne. Zgodnie z jego ust. 1, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zatem zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (wedle starych zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednakże bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia ust. 2 przywołanego przepisu, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Powołana regulacja oznacza, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia 5-letniego (liczonego od dnia 1 stycznia 2012 r.) lub 10-letniego (liczonego od daty wymagalności składki) - zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej. Przykładowo, należność za styczeń 2003 r. (wymagalna w lutym 2004 r.) - jeśli nie nastąpiły zdarzenia uzasadniające zawieszenie biegu terminu przedawnienia - ulegnie przedawnieniu według starych zasad w lutym 2014 r., a nie 2 stycznia 2017 r. (będzie miał do niej zastosowanie ust. 2, a nie ust. 1 art. 27 ustawy o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców), natomiast należność za styczeń 2010 r. (wymagalna w lutym 2010 r.) - jeśli nie nastąpiły zdarzenia uzasadniające zawieszenie biegu terminu przedawnienia - przedawni się nie w lutym 2020 r., ale w dniu 2 stycznia 2017 r., przy zastosowaniu ust. 1 art. 27 ostatnio powołanej ustawy. Za każdym więc razem konieczne jest ustalenie terminu upływu przedawnienia na podstawie przepisów "starych" i "nowych" i przyjęcie terminu bardziej korzystnego, tj. przypadającego wcześniej.
Zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s., w brzmieniu obowiązującym do 1 stycznia 2022 r., bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
W okresie od 1 stycznia 2003 r. do 1 stycznia 2022 r. przepis ten obowiązywał w brzmieniu: "Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem".
Z kolei w myśl art. 24 ust. 5a u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r. do nadal) bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty.
ZUS w ujęciu tabelarycznym wymienił należności z tytułu składek, które nie uległy przedawnieniu (str. od 5 do 15 uzasadnienia zaskarżonej decyzji ZUS). Wymienione należności dotyczą składek za okres od marca 2003 r. do sierpnia 2008 r.
Z tabeli wynika, że termin przedawnienia należności z tytułu składek uległ zawieszeniu w dacie wystawienia tytułów wykonawczych i stan taki trwał do 15 września 2021 r., tj. do daty zawarcia układu ratalnego. Od tej daty termin przedawnienia ponownie uległ zawieszeniu i zawieszenie to trwa nadal.
Stanowisko ZUS w kwestii nieprzedawnienia należności z tytułu składek nie poddaje się pełnej kontroli sądowoadministracyjnej, gdyż po pierwsze organ nie uzasadnił stanowiska w tym zakresie – ograniczył się do powołania przepisów prawa, pod drugie, w aktach administracyjnych brakuje dokumentów źródłowych, które miałyby wykazać stanowisko ZUS, że należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu. Podkreślić należy, że organ wszystkie swoje twierdzenia o zdarzeniach prawnych istotnych w danej sprawie powinien wykazać poprzez załączenie do akt sprawy dokumentów obrazujących daną okoliczność, gdyż wniosek dotyczący okoliczności faktycznych powinien być oparty na dowodach zdobytych przez organ i przezeń sprawdzonych, a istotnym naruszeniem tej zasady byłoby orzekanie na podstawie danych znanych osobiście organowi, ale niemających oparcia w materiale dowodowym znajdującym się w aktach sprawy (zob. E. Iserzon, J. Starościak, "Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty wzory, formularze", Warszawa 1970, s. 155, i powołane tam orzeczenia Naczelnego Trybunału Administracyjnego, który np. w orzeczeniu z dnia 1 kwietnia 1924 r., L. rej. 516/23, ZW 348, stwierdził, że niemożność stwierdzenia w aktach administracyjnych okoliczności decydujących dla oceny legalności orzeczenia stanowi wadliwość postępowania; analogicznie A. Wróbel [w:] M. Jaśkowska, A. Wróbel, "Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz", Lex 2014, Komentarz do art. 80, teza 4).
Wskazane braki uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz braki materiału dowodowego świadczą o naruszeniu art. 107 § 3 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Takie działanie niewątpliwe skutkowało także naruszeniem zasady zaufania, o której stanowi art. 8 k.p.a. Równocześnie taki sposób procedowania spowodował naruszenie art. 153 p.p.s.a., gdyż organ nie wykonał wskazania WSA co do dalszego postępowania wyrażonego w wyroku z dnia z 13 września 2022 r., sygn. akt III SA/Gl 34/22, w którym zobowiązał organ do ustalenia daty wymagalności poszczególnych należności z tytułu składek, obliczenia terminu przedawnienia każdej z nich, ustalenia czy zaszły okoliczności przerywające bądź zawieszające bieg terminu przedawnienia i których należności dotyczyły i wskaże w uzasadnieniu decyzji z jakich okoliczności wnioski co do braku przedawnienia co do poszczególnych należności wywodzi. Nadto zobowiązał organ do włączenia w poczet materiału dowodowego dokumentów świadczących o zawieszeniu bądź przerwaniu biegu terminu przedawnienia składek, wskazując, że dopiero tak ustalony stan faktyczny i uzupełniony materiał dowodowy pozwoli na rozstrzygnięcie wniosku o umorzenie należności, a w konsekwencji i na ocenę legalności takiej decyzji w razie jej kontroli sądowoadministracyjnej. Co istotne WSA wskazał na regulacje art. 27 ustawy zmieniającej i wyjaśnił, że biorąc pod uwagę, iż należności z tytułu składek dotyczą okresów przed 1 stycznia 2012 r., nie można ustalić terminu przedawnienia z pominięciem tego przepisu.
Tymczasem z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że ZUS w ogóle nie rozważał zagadnienia przedawnienia należności z tytułu składek w kontekście przepisu przejściowego (art. 27 ustawy zmieniającej), ograniczając się do zacytowania art. 24 ust. 4 i ust. 5b w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2012 r. Dodatkowo powołał art. 24 ust. 5f, lecz nie wiadomo z jakich powodów.
Co ważne, ZUS nie przeprowadził symulacji według wariantów wskazanych w art. 27 ustawy zmieniającej, choć zaległości z tytułu składek dotyczą okresów: od marca 2003 r. do sierpnia 2011 r.
Rozpoznając sprawę ponownie, ZUS przedstawi symulację według wariantów wskazanych w art. 27 ustawy zmieniającej, tj. ustali termin upływu przedawnienia każdej należności z tytułu składek na podstawie przepisów "starych" i "nowych", uwzględniając przy tym zdarzenia uzasadniające zawieszenie biegu terminu przedawnienia i przyjmie termin przedawnienia bardziej korzystny dla Skarżącego, tj. przypadający wcześniej.
Sąd zwraca uwagę, iż po wydaniu zaskarżonej decyzji Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 7 marca 2024 r. ogłosił upadłość dłużnika HW, jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, stąd ZUS zważy na przesłankę nieściągalności określoną w art. 28 ust. 3 pkt 4c u.s.u.s.
Ocena przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji oraz aktach administracyjnych. Jak już Sąd wskazał, organ wszystkie swoje twierdzenia o istotnych w sprawie okolicznościach powinien wykazać poprzez załączenie do akt sprawy dokumentów obrazujących daną okoliczność.
Z powyższych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji.
O kosztach postępowania sądowoadministracyjnego, z uwagi na brak stosownego wniosku pełnomocnika Syndyka.