III SA/GL 407/23

III SA/Gl 407/23 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2023-11-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Anna Apollo /przewodniczący/
Małgorzata Herman
Marzanna Sałuda /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6143 Sprawy kandydatów na studia i studentów
Hasła tematyczne
Szkolnictwo wyższe
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 53
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Apollo, Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Herman, Sędzia WSA Marzanna Sałuda (spr.), Protokolant Referent Magdalena Janik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2023 r. sprawy ze skargi Rzecznika Praw Obywatelskich na decyzję Komisji Stypendialnej [...] z dnia 16 listopada 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zapomogi uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
W dniu 16.11.2022 r. Komisja Stypendialna [...] - dalej Komisja wydała decyzję nr [...], którą działając na podstawie art. 86 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 lipca 2018 roku Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (j t. Dz.U. z 2022 r., poz. 574 z późn. zm.), art. 104 oraz 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego G-t- Dz.U. z 2021 r., poz.735 z późn. zm.) po rozpoznaniu wniosku K. C.- dalej strona, skarżący - o przyznanie zapomogi świadczenia tego nie przyznała.
W uzasadnieniu Komisja wskazała, iż K. C. 03.10.2022 r. złożył w systemie USOSweb wniosek o przyznanie zapomogi. Jako przyczynę uzasadniającą przyznanie zapomogi wskazał istotny wzrost kosztów utrzymania połączony z koniecznością uiszczenia należności zapewniających możliwość realizacji podstawowych potrzeb życiowych. W uzasadnieniu wniosku podniósł, że z uwagi na podwyższenie czynszu, a następnie wypowiedzenie umowy najmu przez wynajmującego znalazł się przejściowo w trudnej sytuacji życiowej. Do wniosku dołączona została dokumentacja potwierdzająca opisaną sytuację.
Komisja Stypendialna po zapoznaniu się z wnioskiem i dołączonymi do niego dokumentami nie przyznała stronie zapomogi z powodu braku podstaw regulaminowych. Wskazała przy tym, iż sytuacja strony trudna materialnie jest niekwestionowana, jednak przyczyną takiego stanu rzeczy nie jest zdarzenie losowe. Żadna ze wskazanych we wniosku okoliczności nie stanowi w jej ocenie zdarzenia losowego, a zatem okoliczności sprawy nie wyczerpują przesłanek wynikających z § 23 ust. 1 Regulaminu, w myśl którego zapomoga może być przyznana studentowi, który z przyczyn losowych znalazł się przejściowo w trudnej sytuacji materialnej.
Organ wskazał, iż na podstawie art. 90 ustawy z dnia 20 lipca 2018 roku Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce zapomogę może otrzymać student, który znalazł się przejściowo w trudnej sytuacji życiowej, a zapomoga ta po myśli art. 92 ust. 2 ustawy z dnia 20 lipca 2018 roku Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce może być przyznana nie częściej niż 2 razy w roku akademickim.
Natomiast po myśli § 23 ust. 1 Regulaminu świadczeń dla studentów i doktorantów studiów doktoranckich [...] zapomoga jest doraźną formą pomocy dla studenta, który znalazł się przejściowo w trudnej sytuacji życiowej. Dalej podano, iż po myśli § 23 ust. 3 regulaminu do przejściowo trudnych sytuacji życiowych zalicza się w szczególności: nieszczęśliwy wypadek studenta, chorobę studenta, jego rodziców, dziecka lub współmałżonka, jeżeli wymaga zakupu kosztownych leków, utratę rodziców, opiekunów, dziecka lub współmałżonka, zniszczenie mieszkania, domu lub gospodarstwa na skutek pożaru, powodzi lub klęski żywiołowej. Jak natomiast stanowi § 23 ust. 8 Regulaminu wniosek o zapomogę należy złożyć niezwłocznie, jednak nie później niż w terminie 4 miesięcy od daty zdarzenia uprawniającego do przyznania świadczenia.
Od wydanej decyzji Strona wniosła odwołanie do Odwoławczej Komisji Stypendialnej, która postanowieniem z dnia 19.12.2022r. na podstawie art. 134 Kodeksu postępowania administracyjnego stwierdziła uchybienie terminu do wniesienia odwołania .
Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej także jako "Rzecznik") wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na decyzję Komisji Stypendialnej [...] z dnia 16 listopada 2022 r., [...]. Organowi zarzucił naruszenie art. 90 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2023 r. poz. 742) poprzez nieprawidłowe
przyjęcie, że przyznanie studentowi zapomogi jest uzależnione od tego, czy
przejściowe znalezienie się w trudnej sytuacji życiowej było spowodowane zdarzeniem losowym.
W uzasadnieniu skargi wskazał, iż K. C. nie ma możliwości dalszego samodzielnego dochodzenia swoich praw z uwagi na uchybienie terminowi do wniesienia odwołania. Zaznaczył, iż zgodnie z art. 52 § 1 p.p.s.a. skargę można wnieść po wyczerpaniu środków zaskarżenia, jeżeli służyły one skarżącemu w postępowaniu przed organem właściwym w sprawie, chyba że skargę wnosi prokurator. Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka.
Z kolei zgodnie z art. 53 § 3 p.p.s.a. Rzecznik Praw Obywatelskich może wnieść skargę w terminie sześciu miesięcy od dnia doręczenia stronie rozstrzygnięcia w sprawie indywidualnej, a w pozostałych przypadkach w terminie sześciu miesięcy od dnia wejścia w życie aktu lub podjęcia innej czynności uzasadniającej wniesienie skargi. Z uwagi na niezwiązanie Rzecznika obowiązkiem wyczerpania środków zaskarżenia oraz nieupłynięcie sześciomiesięcznego terminu do wniesienia skargi Rzecznik uznał, iż jest uprawniony do zaskarżenia w imieniu strony decyzji wydanej w niniejszej sprawie.
Podkreślił, że prawo studenta do ubiegania się o zapomogę stanowi jeden ze sposobów realizacji zobowiązania państwa wyrażonego w art. 70 ust. 4 Konstytucji RP. Uznał, że system pomocy materialnej studentom wpisuje się w powszechne prawo do nauki, stanowiące podstawę rozwoju społeczeństwa. Dlatego też, w ocenie Rzecznika, niniejsza sprawa w istotny sposób wiąże się z podstawowymi prawami i wolnościami, co uzasadnia podjęcie działań przez Rzecznika w oparciu o przysługujące mu kompetencje.
Dalej rozwijając zarzut naruszenia art. 90 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce stwierdził, iż z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że główną przyczyną odmowy przyznania zapomogi był fakt, że trudna sytuacja życiowa strony nie była spowodowana zdarzeniem losowym. Jednak zdaniem Rzecznika art. 90 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce nie uzależnia przyznania zapomogi od ziszczenia się przesłanki w postaci przyczyn losowych. Przepis ten stanowi jedynie, że zapomogę może otrzymać student, który znalazł się przejściowo w trudnej sytuacji życiowej. Organ decydujący o przyznaniu zapomogi powinien więc badać wyłącznie, czy dany student znajduje się w trudnej sytuacji życiowej o charakterze przejściowym. Wskazał, iż przesłankę przyczyn losowych zawierały poprzednio obowiązujące przepisy dotyczące przyznawania zapomogi. Przepis art. 183 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2017 r. poz. 2183 ze zm.) stanowił, że zapomoga może być przyznana studentowi, który z przyczyn losowych znalazł się przejściowo w trudnej sytuacji materialnej. W ocenie Rzecznika zatem intencją ustawodawcy było wykluczenie tej niedookreślonej przesłanki.
Zdaniem Rzecznika przesłanka w postaci przyczyn losowych nie została również wyrażona w § 23 Regulaminu świadczeń dla studentów i doktorantów studiów doktoranckich [...], a zawarty w tym przepisie katalog sytuacji uzasadniających przyznanie studentowi zapomogi ma charakter otwarty.
Podkreślił, że postanowienia uczelnianego regulaminu przyznawania świadczeń finansowych dla studentów nie mogą prowadzić do podważenia wykładni wynikającej z normy ustawowej. Przepisy wewnątrzuczelniane nie mogą rozszerzać, czy też zmieniać lub modyfikować kryteriów przyznawania świadczeń zawartych w przepisach rangi ustawowej zatem wykładnia § 23 Regulaminu musi być zgodna z art. 90 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce i nie może skutkować stawianiem studentom ubiegającym się o przyznanie zapomogi dodatkowych wymogów.
W ocenie Rzecznika Komisja Stypendialna, dokonała błędnej wykładni art. 90 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce poprzez jego niewłaściwą i sprzeczną z językowym brzmieniem interpretację. Organ bowiem z jednej strony stwierdził zaistnienie w niniejszej sprawie trudnej sytuacji materialnej strony z drugiej zaś odmówił przyznania zapomogi w oparciu o przesłankę nieuregulowaną w przepisach prawa.
Rzecznik zaznaczył, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania studentowi zapomogi następuje na zasadzie tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że organy stypendialne mają prawo wyboru sposobu rozstrzygnięcia sprawy. Takie rozstrzygnięcie nie może jednak nosić cech dowolności, a organ ma obowiązek uzasadnić swoje stanowisko oraz jest zobligowany do prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie uczestnika do władz uczelni (art. 8 k.p.a.) oraz do wyjaśnienia studentowi zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy (art. 11 k.p.a.)
Podsumowując Rzecznik Praw Obywatelskich stanął na stanowisku, iż sporna decyzja nosi znamiona dowolności i arbitralności, a tym samym rozstrzygnięcie dokonane przez Komisję Stypendialną [...] nie mieściło się w granicach określonego ustawą uznania administracyjnego. Organ powinien albo wykazać, dlaczego w jego ocenie sytuacja strony nie jest w trudną sytuacją życiową o charakterze przejściowym w rozumieniu art. 90 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce albo wyjaśnić, dlaczego, pomimo zaistnienia takiej sytuacji, postanowił nie przyznać zapomogi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. z 2023 roku, poz. 1634 - dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.
Zgodnie z art. 52 §1 p.p.s.a. skargę do sądu administracyjnego można wnieść po wyczerpaniu środków zaskarżenia, jeżeli służyły one skarżącemu w postępowaniu przed organem właściwym w sprawie, chyba że skargę wnosi prokurator. Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka.
W świetle art. 53 § 3 p.p.s.a. "W sprawach wskazanych w § 1 i 2 prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka mogą wnieść skargę w terminie sześciu miesięcy od dnia doręczenia stronie rozstrzygnięcia w sprawie indywidualnej, a w pozostałych przypadkach w terminie sześciu miesięcy od dnia wejścia w życie aktu lub podjęcia innej czynności uzasadniającej wniesienie skargi. Termin ten nie ma zastosowania w sprawach, o których mowa w § 2a." Zatem, "(...) sposób, przewidziany dla prokuratora i Rzecznika Praw Obywatelskich, umożliwia wnoszenie skarg do sądu administracyjnego bez konieczności zachowania wymogu dwuinstancyjności postępowania administracyjnego oraz w dłuższym, bo sześciomiesięcznym terminie od dnia doręczenia rozstrzygnięcia stronie" (np. postanowienie WSA w Białymstoku z dnia 9 maja 2006 r., II SA/Bk 52/06). Skarga Rzecznika jest zatem dopuszczalna i skuteczna, jako złożona terminowo.
Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wykazało, że jest ona dotknięta uchybieniami uzasadniającymi jej wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy prawa materialnego i przepisy prawa procesowego, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) p.p.s.a. skutkuje jej uchyleniem.
Jak stanowi art. 86 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce - dalej ustawa - (Dz. U. z 2022 poz. 574) student może ubiegać się o; zapomogę (...), W myśl ust. 2 przyznanie świadczenia, o którym mowa w ust. 1 pkt 1-4, oraz odmowa jego przyznania następują w drodze decyzji administracyjnej. Jak zaś stanowi art. 86 ust. 3 ustawy na wniosek samorządu studenckiego świadczenia, o których mowa w ust. 1 pkt 1-4, są przyznawane przez komisję stypendialną i odwoławczą komisję stypendialną. Większość członków komisji stanowią studenci.
W myśl natomiast art. 90 ustawy zapomogę może otrzymać student, który znalazł się w przejściowo w trudnej sytuacji. Rozwinięcie tej regulacji znalazło wyraz w treści § 21 pkt 2 Regulaminu świadczeń dla studentów i doktorantów studiów doktoranckich [...] który stanowi, iż zapomogę może otrzymać student, który znalazł się przejściowo w trudnej sytuacji życiowej. Regulamin określa w § 21 pkt 4 co zalicza się do przejściowo trudnych sytuacji życiowych stanowiąc iż w szczególności jest to nieszczęśliwy wypadek studenta, chorobę studenta, jego rodziców, dziecka lub współmałżonka, jeżeli wymaga zakupu kosztownych leków, utratę rodziców opiekunów dziecka lub współmałżonka , zniszczenie mieszkania domu lub gospodarstwa na skutek pożaru, powodzi lub klęski żywiołowej. Katalog sytuacji życiowych przejściowo trudnych jest otwarty z uwagi na użyciu sformułowania w szczególności.
Przenosząc powyższe uregulowania na stan faktyczny sprawy rację należy przyznać Rzecznikowi Praw Obywatelskich w zakresie naruszenia przez organ art. 90 ustawy poprzez przyjęcie, że przyznanie studentowi zapomogi jest uzależnione od tego, czy przejściowe znalezienie się w trudnej sytuacji życiowej było spowodowane zdarzeniem losowym Powołane przepis ustawy nie uzależniają przyznania zapomogi od zaistnienia zdarzenia losowego po stronie wnioskodawcy. Organ decydujący o przyznaniu zapomogi powinien badać wyłącznie, czy student wnioskujący o zapomogę znajduje się w trudnej sytuacji życiowej o charakterze przejściowym. Na takie bowiem okoliczności wskazał ustawodawca przyznając organowi prawo do przyznania zapomogi. W konsekwencji zasadnie Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł, iż treść zastosowanych w sprawie przepisów przeczy wykładni prawa jakiej dokonał organ rozpoznając wniosek strony o przyznanie zapomogi. W konsekwencji dokonanej błędnej wykładni prawa w istocie rzeczy nie doszło do merytorycznego rozważenia zasadności wniosku strony o udzielenie zapomogi. Tymczasem organ, podejmując decyzję w sprawie zapomogi, ma obowiązek uzasadnić swoje stanowisko oraz jest zobligowany do prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie wnioskodawcy do władz uczelni (art. 8 k.p.a.) oraz do wyjaśnienia studentowi zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy (art. 11. k.p.a.). Rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznawanej studentowi formy pomocy materialnej, ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organy stypendialne mają prawo wyboru sposobu rozstrzygnięcia sprawy, z tym że rozstrzygnięcie nie może nosić cech dowolności. W przedmiotowej sprawie organ w żaden sposób nie dokonał oceny zasadności wniosku skarżącego, skupił bowiem uwagę jedynie na ocenie, iż trudna sytuacja materialna strony nie wynika ze zdarzenia losowego. Należy zwrócić uwagę, że istotą omawianego świadczenia jest finansowe wsparcie studenta, który przejściowo popada w trudną sytuację materialną i z tego właśnie powodu potrzebuje szybkiej i doraźnej pomocy w formie finansowego wsparcia. Jedynymi przesłankami, które upoważniają do ubiegania się o zapomogę, są zatem posiadanie statusu studenta oraz znalezienie się w trudnej sytuacji życiowej o charakterze przejściowym. W tym względzie organ nie dokonał rozważań w tym zakresie. Tym samym doszło także do naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. Uzasadnienie decyzji wydanej przez organ I instancji nie czyni zadość wymogom wynikającym z w/w art. 107 § 3 k.p.a. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu, uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Rola i znaczenie uzasadnienia było wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi sądów administracyjnych. Wskazać tu choćby można wyrok tutejszego Sądu z dnia 25 sierpnia 2023 r. sygn. II SA/Gl 649/23, w którym trafnie wskazano, że uzasadnienie stanowi integralną część decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozytywną część tego aktu. Obowiązek jego sporządzenia wiąże się także z wyrażoną w art. 11 k.p.a. zasadą przekonywania, która zobowiązuje organy administracji publicznej do dołożenia szczególnej staranności w uzasadnieniu swoich rozstrzygnięć. Prawidłowe uzasadnienie decyzji ma nie tylko znaczenie prawne ale i wychowawcze, bowiem pogłębia zaufanie uczestników postępowania do organów administracyjnych. Motywy decyzji winny odzwierciedlać rację decyzyjną i wyjaśnić tok rozumowań prowadzących do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego do rzeczywistej sytuacji faktycznej. Powinny one być tak ujęte, aby strona mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy (wyrok WSA w Warszawie z 7 stycznia 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1245/08,). Wobec powyższego, zdaniem Sądu, nie budzi wątpliwości, że sporna decyzja nie została należycie i prawidłowo umotywowana. Organ I instancji ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, że trudna sytuacja materialna strony nie jest kwestionowana jednak nie jest to przyczyną zdarzenia losowego. Nadto jak już nadmieniono nie rozważył zaistnienia w sprawie przesłanki znajdowania się przez stronę w przejściowo trudnej sytuacji życiowej .
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c orzekł jak w wyroku.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy uwzględnić rozważania zawarte w niniejszym uzasadnieniu. Należy wyjaśnić, czy spełnione zostały przesłanki ustawowe przyznania zapomogi, a następnie wydać rozstrzygnięcie w sprawie.