III SA/Gl 1088/23

III SA/Gl 1088/23 - Wyrok WSA w Gliwicach
Data orzeczenia
2024-04-08
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-12-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Sędziowie
Magdalena Jankiewicz /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6559
Hasła tematyczne
Finanse publiczne
Skarżony organ
Zarząd Województwa
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 2077
art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Dorota Fleszer, Sędziowie Sędzia WSA Adam Gołuch, Sędzia WSA Magdalena Jankiewicz (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 marca 2024 r. sprawy ze skargi B.L., M. M., P.L. na decyzję Zarządu Województwa Śląskiego z dnia 18 października 2023 r. nr 3816/RT/2023 w przedmiocie odmowy udzielenia ulgi w postaci umorzenia w części zobowiązania oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 18 października 2023 r. nr 3816/RT/2023 Zarząd Województwa Śląskiego po rozpoznaniu odwołania stron: 1. B. L., 2. M. M., 3. P. L. z 7 sierpnia 2023 r. od decyzji Dyrektora [...] Centrum Przedsiębiorczości nr [...] z 26 lipca 2023 r. którą odmówiono udzielenia ulgi w postaci umorzenia zobowiązania do zapłaty należności w postaci części pozostałej do spłaty opłaty prolongacyjnej w wysokości 59 267,00 zł - utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W jej uzasadnieniu podniósł, że Spółka z o.o. D. otrzymała środki z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz budżetu państwa w kwocie 544 667,12 zł na realizację projektu. Ponieważ środki te zostały wydatkowane niezgodnie z procedurami, decyzją z 27 czerwca 2013 r. nr [...] Spółka została zobowiązana do zwrotu całości wypłaconego dofinansowania w kwocie 544 667,12 zł wraz z odsetkami w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych, liczonymi od dnia wypłaty środków do dnia zapłaty. Ponieważ wszczęte postępowanie egzekucyjne nie doprowadziło do pełnego zaspokojenia wierzyciela, [...] Centrum Przedsiębiorczości jako Instytucja Pośrednicząca Drugiego Stopnia w oparciu o art. 107 oraz art. 116 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa przeprowadziło postępowanie administracyjne wobec członka zarządu – J. L., ponoszącego solidarną ze Spółką odpowiedzialność za jej zobowiązania, które zakończyło się wydaniem 18 stycznia 2018 r. decyzji nr [...] orzekającej o solidarnej odpowiedzialności J. L. ze spółką, która wówczas nosiła nazwę N. Sp. z o.o.
W wyniku kolejnych wniosków J. L. organ wydawał kolejne decyzje o rozłożeniu zadłużenia na raty.
Ostatnią z nich, wydaną w stosunku do J. L., była decyzja z 16 września 2021 r. nr [...], udzielająca ulgi w postaci rozłożenia zobowiązania na 24 raty w wysokości po 6000,00 zł miesięcznie (obejmującej należność główną oraz odsetki), do których została doliczona opłata prolongacyjna. Ostatnia rata została wyznaczona na dzień 10 września 2023 r. Na dzień wydania decyzji nr [...], tj. 16 września 2021 r. zobowiązanie wynosiło:
- 393 238,10 zł należność główna,
- 299 499,44 zł odsetki,
- 67 281,00 zł opłata prolongacyjna.
4 lipca 2022 r. do [...] Centrum Przedsiębiorczości wpłynęło pismo z 14 czerwca 2022 r. informujące o śmierci J. L. wraz z dokumentami, z których wynikało, że spadek po zmarłym nabyli:
- B. L. (żona) - w 1/3 części,
- P. L. (syn) - w 1/3 części,
- M. M. (z d. L.) (córka) - w 1/3 części.
Ponieważ zobowiązanie Spółki, za które na podstawie decyzji z 18 stycznia 2018 r. o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu za zobowiązanie Spółki, odpowiadał także zmarły nie zostało spłacone, organ wszczął postępowanie administracyjne w przedmiocie ustalenia odpowiedzialności spadkobierców, o czym zostali oni poinformowani pismem z 23 sierpnia 2022 r.
Po przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym 24 listopada 2022 r. została wydana decyzja nr [...], ustalająca solidarną odpowiedzialność spadkobierców za zobowiązania zmarłego w wysokości:
- 345,554,80 zł (pozostała do spłaty należność główna),
- 263 182,74 zł odsetki,
- 61 366,00 zł opłata prolongacyjna.
Jeszcze w toku postępowania spadkobiercy złożyli wniosek o udzielenie ulgi w postaci umorzenia odsetek, a gdyby został on rozpatrzony negatywnie – o rozłożenie należności na raty. Organ przychylił się do wniosku i decyzją z 13 marca 2023r. wydał decyzję nr [...] o rozłożeniu zobowiązania na raty. W wyniku tej decyzji pozostała kwota do spłaty wynosiła:
- 345 554,80 zł należność główna wynikająca z decyzji nr [...],
- 263 182,74 zł odsetki wynikające z decyzji nr [...],
- 61 366,00 opłata prolongacyjna wynikająca z decyzji nr [...],
- 106 909,00 opłata prolongacyjna wynikająca z rozłożenia zobowiązania na raty na wniosek spadkobierców.
Następnie strony 23 marca 2023 r. dokonały zwrotu na rachunek [...] Centrum Przedsiębiorczości kwoty w łącznej wysokości 610 836,54 zł, w ramach następujących przelewów:
- Wyciąg nr [...] na kwotę 345 554,80 zł, tytuł przelewu: spłata należności głównej.
- Wyciąg nr [...] na kwotę 263 182,74 zł, tytuł przelewu: spłata odsetek,
- Wyciąg nr [...] na kwotą 2 099,00 zł, tytuł przelewu: spłata opłaty prolongacyjnej za okres 12/2022-03/2023.
Jednocześnie strony wniosły odwołanie od decyzji ws. rozłożenia należności na raty, a następnie cofnęły wniosek o udzielenie tej ulgi. Nadto wniosły o umorzenie pozostałej, nie spłaconej przez strony, części opłaty prolongacyjnej w kwocie 59 267,00 zł.
W toku postępowania o umorzenie tej pozostałej części opłaty prolongacyjnej pismem z 5 lipca 2023 r. wskazały, że podtrzymują wniosek o umorzenie pozostałej części opłaty prolongacyjnej, liczonej od kwietnia 2023 roku w kwocie 59 267,00 zł z uwagi na bezprzedmiotowość jej naliczenia wynikającą z faktu uregulowania w całości należności głównej, odsetek oraz części prolongacyjnej za okres do marca 2023 r. Strony wskazały, iż organ mylnie zinterpretował ich wniosek albowiem wniosek o umorzenie pozostałej części opłaty prolongacyjnej nie jest wnioskiem o udzielenie pomocy de minimis.
Rozpoznając wniosek skarżących, organ I instancji decyzją z 26 lipca 2023 r. nr [...] odmówił udzielenia ulgi w postaci umorzenia zobowiązania w postaci części pozostałej do spłaty opłaty prolongacyjnej w wysokości 59 267,00 zł.
W odwołaniu skarżący wnieśli o zmianę zaskarżonej decyzji nr [...] z 26 lipca 2023 r. poprzez umorzenie pozostałej części opłaty prolongacyjnej, liczonej od kwietnia 2023 roku w kwocie 59 267,00 zł. Powyższe żądanie strony uzasadniły bezprzedmiotowością i niezasadnością naliczania pozostałej do spłaty opłaty prolongacyjnej, która - w ich ocenie - powinna zostać umorzona z uwagi na uregulowanie w całości należności głównej, odsetek oraz części opłaty prolongacyjnej za okres do marca 2023 r.
Strony podniosły zarzuty niezgodności zaskarżonej decyzji z prawem, wskazując naruszenia przez organ I instancji przepisów ustawy Ordynacja podatkowa (dalej: O.p.) i Kodeks cywilny (dalej K.c.). W szczególności skarżący wskazali na naruszenie art. 67a §1 pkt 3 O.p. i stwierdzili, że opłata prolongacyjna w części dotyczącej okresu od kwietnia 2023 r. w wysokości 59 267,00 zł stanowi nienależne wobec organu świadczenie podlegające zwrotowi. W ocenie stron naruszenie polegało na nieuwzględnieniu przez organ I instancji okoliczności, że uregulowali przed terminem w całości należność główną, odsetki oraz cześć opłaty prolongacyjnej za okres do marca 2023 r.
Strony argumentowały, że "jakakolwiek zapłata pozostałej części opłaty prolongacyjnej za okres kiedy nie dokonywano spłaty ratalnej zobowiązania w sytuacji gdy nie korzystano już z jej dobrodziejstwa z uwagi na uiszczenie w dniu 23 marca 2023 r. całej kwoty 345 554,80 zł z tytułu należności głównej i kwoty 263 182,74 zł z tytułu odsetek oraz opłaty prolongacyjnej liczonej jako sumę rat za okres grudzień 2022 r. marzec 2023 r. jest nienależnym wobec organu świadczeniem podlegającym zwrotowi".
Decyzja ta została utrzymana w mocy zaskarżoną decyzją organu II instancji nr 3816/RT/2023 z 18 października 2023 r.
W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia, Zarząd Województwa Śląskiego stwierdził, że opłata prolongacyjna w wysokości 61 366,00 zł została wskazana w decyzji nr [...] z 24 listopada 2022 r., która jest decyzją ostateczną, gdyż strony nie wniosły od niej odwołania. Wyjaśnił, że w przypadku wydania decyzji o rozłożeniu na raty zapłaty podatku lub zaległości podatkowej, opłata prolongacyjna jest naliczana odrębnie od każdej raty przypadającej do zapłaty. Zasadnie ŚCP powołało się na § 12 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Finansów z 22 sierpnia 2005 r. w sprawie naliczania odsetek za zwłokę oraz opłaty prolongacyjnej, a także zakresu informacji, które muszą być zawarte w rachunkach, zgodnie z którymi opłatę prolongacyjną uiszcza się w terminie płatności poszczególnych rat. Daty te są określane w decyzji przyznającej ulgę. Opłata prolongacyjna będąca obecnie przedmiotem sporu została ustanowiona w decyzji z 16 września 2021 r. nr [...] udzielającej J. L. ulgi w postaci rozłożenia zobowiązania na 24 raty. W wyniku śmierci zobowiązanego, zobowiązanie to – obejmujące także wyżej wskazaną opłatę prolongacyjną jako jeden z elementów całości zobowiązania - nie zostało w całości spłacone. Decyzja nr [...] orzekająca o solidarnej odpowiedzialności spadkobierców nie została przez strony zaskarżona, a co za tym idzie stała się ostateczna. Zatem kwestionowanie na obecnym etapie pozostałej do spłaty kwoty opłaty prolongacyjnej i wskazywanie na bezprzedmiotowość jej dochodzenia przez organ, nie ma uzasadnienia prawnego. Strony spłaciły zaś jedynie część tej opłaty w kwocie 2 099,00 zł wskazując w tytule przelewu, że jest to spłata opłaty prolongacyjnej za okres 12/2022 - 03/2023. Przypomniał też, że strony nie powoływały się na brak możliwości finansowych w zakresie uregulowania zobowiązania w zakresie pełnej opłaty prolongacyjnej.
Odnosząc się do możliwości udzielenia ulgi w oparciu o art. 64 ust. 1 ufp podzielił ustalenia organu I instancji, że nie występują okoliczności, które mogłyby uzasadniać udzielenie ulgi z uwagi na wystąpienie względów społecznych. Stwierdził, że ulga taka jest wyjątkiem od zasady równości i ma charakter nadzwyczajny. Strony składając wniosek o umorzenie części opłaty prolongacyjnej nie wykazały, jakie względy społeczne przemawiają za udzieleniem ulgi, a jako podstawę umorzenia opłaty prolongacyjnej wskazały bezprzedmiotowość dochodzenia jej zapłaty w związku z uregulowaniem należności głównej wraz z odsetkami. W ocenie organu, nie występują okoliczności, które mogłyby uzasadniać udzielenie ulgi z uwagi na wystąpienie względów społecznych.
Badając wystąpienie okoliczności przemawiających za wystąpieniem względów gospodarczych organ przeanalizował przedłożone przez strony dokumenty i na tej podstawie ustalił stan finansowy stron. Z przedstawionych danych o sytuacji finansowej z uwzględnieniem dochodów wykazanych w deklaracji podatkowych PIT-37 organ wywnioskował, że spadkobiercy J. L. dysponowali wystarczającymi środkami finansowymi umożliwiającymi im spłatę należności głównej oraz odsetek od zaległości spadkodawcy (organ oparł się na konkretnych kwotach z dokumentów). IP2 zwróciła uwagę, że mimo wezwania stron z 30 czerwca 2023 r. do przedłożenia oświadczeń oraz dokumentów uzasadniających istnienie ustawowej przesłanki do udzielenia ulgi w postaci częściowego umorzenia opłaty prolongacyjnej, strony nie przedstawiły żadnych dodatkowych informacji, mogących stanowić źródła ustaleń organu.
Badanie wystąpienia ww. przesłanek do zastosowania ulgi zakończyło się stwierdzeniem, że brak jest podstaw do jej zastosowania. Nadto skarżący nie uznają istnienia zaległości. Uważają pozostałą do spłaty kwotę za nienależną organowi i niepodlegającą naliczeniu jako nieistniejącą. Zatem instytucja umorzenia w takiej sytuacji nie wchodziłaby w grę, ponieważ umorzyć można zaległość podatkową, która faktycznie istnieje i nie jest kwestionowana przez stronę. Skarżący przez użycie słowa "umorzenie" oczekiwali raczej uznania, iż w przypadku uiszczenia kwoty 59 267,00 zł powstałoby coś na kształt nadpłaty, a zatem nie byłoby wypełnieniem obowiązku podatkowego w rozumieniu Ordynacji podatkowej i ufp. Powstaje ona wówczas, gdy świadczenie podatnika przewyższa to, czego wymaga od niego przepis prawa. Natomiast sytuacja taka nie zachodzi w sprawie, gdyż opłata prolongacyjna jest świadczeniem należnym i wymagalnym, wynikającym z ostatecznej decyzji.
W kwestii zarzutu naruszenia art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 Kc organ wyjaśnił, że z uwagi na istnienie podstawy prawnej do żądania uiszczenia należności nie jest ona świadczeniem nienależnym, a w przypadku zapłaty – nie doszłoby do bezpodstawnego wzbogacenia organu. Nadto powołane rozwiązania funkcjonują na gruncie prawa cywilnego, zaś przedmiotem postępowania jest należność regulowana przepisami O.p.
Organ II instancji odwołał się także do § 12 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Finansów z 22 sierpnia 2005 r, w sprawie naliczania odsetek za zwłokę oraz opłaty prolongacyjnej, a także zakresu informacji, które muszą być zawarte w rachunkach (t.j. Dz. U. z 2021r., poz. 703 t.j.). Stanowi on, że uiszczenie przed upływem terminu płatności kwoty objętej układem ratalnym albo opłaty prolongacyjnej nie stanowi podstawy do obniżenia wysokości opłaty prolongacyjnej. Skoro zatem zapłata kwoty ujętej w ratach nie jest podstawą do obniżenia wysokości opłaty prolongacyjnej, to tym bardziej nie może być podstawą do jej umorzenia ani też nie może zostać uznana za świadczenie nienależne, czego oczekiwała strona.
W skardze na tę decyzję strony zarzuciły naruszenie:
I. Przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
1) art. 122, art. 180 § 1 i art. 187 § 1 Ordynacji podatkowej poprzez niewyjaśnienie i niezbadanie wszystkich okoliczności faktycznych w niniejszym postępowaniu, niezebranie całościowego materiału dowodowego, w szczególności poprzez brak ustalenia okoliczności przemawiających za tym, że skarżący spełniali kryteria do zastosowania ulgi w postaci umorzenia opłaty prolongacyjnej;
2) art. 121 § 1 Ordynacji podatkowej poprzez brak zastosowania tego przepisu i działanie zarówno przez organ I jak i II instancji w sposób podważający zaufanie do organów podatkowych, polegający na wydawaniu decyzji sprzecznych z zasadą działania w sposób pogłębiający zaufanie do organów podatkowych;
3) art. 191 Ordynacji podatkowej poprzez dokonanie oceny zebranych w sprawie materiałów dowodowych z przekroczeniem wyrażonej w tym przepisie zasady swobodnej oceny dowodów;
1) art. 67a § 1 pkt. 3 Ordynacji podatkowej poprzez niezastosowanie ulgi w postaci umorzenia opłaty prolongacyjnej, podczas gdy zachodzą przesłanki do jej zastosowania;
2) art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 kodeksu cywilnego poprzez naliczenie opłaty prolongacyjnej, podczas gdy po całkowitej spłacie zobowiązania stała się ona świadczeniem nienależnym;
4) art. 2 i 31 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. przez doliczenie opłaty prolongacyjnej spadkobiercom zmarłego J. L. z pominięciem konstytucyjnej zasady państwa prawa oraz zasady proporcjonalności;
Wobec powyższego wnieśli o:
1) uchylenie - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. - zaskarżonej decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji Dyrektora [...] Centrum Przedsiębiorczości nr [...] z 26 lipca 2023 r.,
2) zasądzenie na rzecz skarżących - na podstawie art. 200 p.p.s.a. - kosztów postępowania sądowo administracyjnego wg norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi.
Na rozprawie 27 marca 2024r. pełnomocnik skarżącego podniósł, że skarżący nie mogli kwestionować decyzji o przeniesieniu na nich odpowiedzialności za zobowiązania zmarłego w części obejmującej także opłatę prolongacyjną, bo w dacie orzekania zobowiązanie to rzeczywiście istniało. Nie zgodził się, że nie zachodzi co do skarżącego interes społeczny w umorzeniu zobowiązania. Wskazał na zasadę zaufania do organów państwa, które nie powinno kojarzyć się z nadmiernym fiskalizmem.
Pełnomocniczka organu podtrzymała stanowisko wyrażone w decyzji i odpowiedzi na skargę. Podniosła, że z przedłożonych zeznań podatkowych wynikało, że skarżący pod względem ekonomicznym są w stanie wykonać decyzję.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga nie jest zasadna.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle art. 3 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej także: ppsa, kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach, w których przepisy ustaw szczególnych przewidują sądową kontrolę i stosują środki określone w tych przepisach. Taką ustawą szczególną jest ustawa z 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1259 ze zm.)
Strony niniejszego postępowania ponoszą odpowiedzialność za cudzy dług – J. L. - jako jego spadkobiercy. Zakres ich odpowiedzialności określa decyzja nr [...] o solidarnej odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy wynikające z decyzji nr [...]. Na kwotę objętą decyzją składa się należność główna, odsetki i opłata prolongacyjna w kwocie 61 366 zł. Decyzja ta jest ostateczna, zatem wynikające z niej zobowiązania mogą być ściągnięte w drodze egzekucji.
W odwołaniu od decyzji nr [...] (orzekającej o odmowie umorzenia odsetek i rozłożeniu zobowiązania spadkobierców na raty) strony zawarły wniosek o umorzenie pozostałej części opłaty prolongacyjnej, liczonej od kwietnia 2023r. w kwocie 59 267 zł, jako bezprzedmiotowej, co wynika z faktu uregulowania należności głównej i odsetek oraz części opłaty prolongacyjnej, przed terminem płatności tj. 23 marca 2023r. Strony podniosły, że w wyniku tej spłaty nie korzystają już z dobrodziejstwa ratalnej spłaty zadłużenia, zatem jej naliczanie byłoby świadczeniem nienależnym.
Ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić. Skoro należności z tytułu opłaty prolongacyjnej wynikają z ostatecznej i prawomocnej decyzji administracyjnej, to nie można twierdzić, że stanowią świadczenie nienależne albo nadpłatę. Art. 16 § 1 Kpa wyraża zasadę trwałości decyzji administracyjnych. Zgodnie z powołanym przepisem, decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, są ostateczne. Uchylenie lub zmiana takich decyzji, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych w kodeksie lub ustawach szczególnych. Nadto decyzje ostateczne podlegają wykonaniu.
Zatem organ ma obowiązek dążyć do wykonania ostatecznej decyzji orzekającej o odpowiedzialności spadkobierców w jej pełnym brzmieniu. Faktem jest, że przez dokonanie spłaty przejętego zobowiązania przed terminem płatności strony nie korzystają już z dobrodziejstwa rat, tym niemniej kwota opłaty prolongacyjnej została określona w decyzji, która nie została uchylona, a więc nadal obowiązuje zarówno strony, jak i wszystkie organy publiczne. Nie jest tym samym świadczeniem nienależnym, bo wynika z ostatecznej decyzji administracyjnej, a art. 405 Kc nie ma do niej zastosowania, jako że przedmiotem postępowania jest należność wynikająca z zobowiązania publicznoprawnego, a nie cywilnego. Wskazuje to na niezasadność tego zarzutu skargi.
Nie można zapomnieć także o treści § 12 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Finansów z 22 sierpnia 2005 r. (t.j. Dz. U. z 2021r., poz. 703) w sprawie naliczania odsetek za zwłokę oraz opłaty prolongacyjnej, a także zakresu informacji, które muszą być zawarte w rachunkach. Zgodnie z tymi przepisami:
Ust. 3. Zapłata odroczonego podatku lub zaległości podatkowej albo rozłożonego na raty podatku lub zaległości podatkowej, przed upływem terminu płatności, nie stanowi podstawy do obniżenia wysokości opłaty prolongacyjnej.
Ust. 4. Zapłata opłaty prolongacyjnej przed upływem terminu płatności nie stanowi podstawy do obniżenia jej wysokości.
Niezależnie zatem od prezentowanej wyżej argumentacji, dot. tego, że sporna opłata prolongacyjna wynika z decyzji ostatecznej, również § 12 ust. 3 i 4 rozporządzenia, wprost odnoszący się do stanu faktycznego sprawy, także potwierdza zgodność z prawem stanowiska prezentowanego przez organy.
Zatem jednym sposobem umożliwiającym zakończenie bytu tej należności jest jej umorzenie.
Kwoty należności z tytułu zwrotu środków przeznaczonych na realizację programów finansowanych z udziałem środków europejskich oraz inne należności związane z realizacją projektów finansowanych z udziałem tych środków, a także odsetki od tych środków i od tych należności, zgodnie z art. 60 pkt 6 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1270 z późn. zm.), dalej powoływana także jako ufp, są środkami publicznymi, stanowiącymi niepodatkowe należności budżetowe o charakterze publicznoprawnym.
Zgodnie z art. 64 ust. 1 pkt 2 ustawy o finansach publicznych, właściwy organ, na wniosek zobowiązanego może je:
a) umarzać w całości - w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym,
b) umarzać w części, odraczać terminy spłaty całości albo części należności lub rozkładać na raty płatność całości albo części należności - w przypadkach uzasadnionych względami społecznymi lub gospodarczymi, w szczególności możliwościami płatniczymi zobowiązanego.
Z powyższego wynikają dwa wnioski:
- że, aby organ mógł udzielić ulgi musi zaistnieć ku temu co najmniej jedna przesłanka spośród określonych w ufp,
- że udzielenie ulgi jest fakultatywne i następuje w warunkach uznania administracyjnego, na co wskazują słowa "organ może".
Zatem rozpoznając wniosek o udzielenie ulgi organ winien najpierw ocenić, czy w sprawie zachodzi przypadek uzasadniony względami społecznymi lub gospodarczymi, w szczególności możliwościami płatniczymi zobowiązanego. W przypadku uznania, że taka sytuacja nie występuje, organ nie ma możliwości udzielenia stronie wnioskowanej ulgi. Natomiast w razie stwierdzenia występowania przesłanki do udzielenia ulgi, jej zastosowanie jest prawem, a nie obowiązkiem organów.
W tym miejscu przypomnieć należy, że Sąd jedynie kontroluje działanie organów administracji publicznej i czyni to przez pryzmat zgodności z prawem, co oznacza, że nie może uwzględnić żadnych innych kryteriów: słuszności, zasad współżycia społecznego, sprawiedliwości etc. Po drugie, podejmowanie rozstrzygnięcia w warunkach uznania administracyjnego oznacza, że uprawniony organ może, ale nie musi skorzystać z tego uprawnienia. Aby rozstrzygnięcie uznaniowe mogło być zaakceptowane, musi być poprzedzone dokładnym ustaleniem stanu faktycznego i prawnego oraz należycie uzasadnione. Dlatego Sąd kontrolując je bada czy zostały zgromadzone wszystkie dowody, czy zostały prawidłowo ocenione, a sama decyzja – czy wynika logicznie z owych dowodów i jest wyczerpująco uzasadnione. Nie może natomiast oceniać samej treści rozstrzygnięcia, gdyż ta jest pozostawiona uznaniu organu.
Innymi słowy, decyzja uznaniowa pozostaje wprawdzie pod kontrolą Sądu, jednak zakres tej kontroli jest ograniczony, bowiem sprowadza się ona do zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy. Zatem Sąd nie może wkraczać w kompetencje organów i oceniać słuszności realizowanej przez nie, polityki udzielania ulg w spłacie zobowiązań. Zostały one bowiem nadane administracji przez ustawodawcę (por. np. orzeczenie TK z 29 września 1993 r., sygn. K 17/92, OTK 1993, Nr 2, poz. 33).
Strony zwróciły się o umorzenie jedynie opłaty prolongacyjnej (a nie należności głównej i odsetek), a ponadto również jedynie części tej opłaty, czyli o udzielenie ulgi w części. W takim przypadku może to nastąpić, o ile jest uzasadnione względami społecznymi lub gospodarczymi, w szczególności możliwościami płatniczymi zobowiązanego.
Odnośnie tego organ I instancji w swym rozstrzygnięciu dokonał analizy spełnienia tych przesłanek przez zobowiązanych. Stwierdził, że brak jest definicji tych pojęć, lecz w literaturze wskazuje się, że należy rozumieć m.in. zagrożenie likwidacją pracodawcy lub likwidacją działalności gospodarczej, a także okoliczności, niezależne od woli zobowiązanego, na które nie miał wpływu i których nie był w stanie uniknąć ani im zapobiec, a które uniemożliwiają wykonanie w pełni zobowiązań. W szczególności tytułem przykładu wskazuje się na takie okoliczności jak:
a) długotrwała hospitalizacja lub choroba zobowiązanego, która spowodowała pogorszenie stanu zdrowia, wzrost kosztów utrzymania na skutek konieczności stosowania leków, dojazdów do placówek służby zdrowia, zabiegów medyczno- rehabilitacyjnych itp.;
b) drastyczne pogorszenie sytuacji zawodowej, ekonomicznej lub rodzinnej zobowiązanego, skutkujące obniżeniem dochodów brutto, które po odliczeniach uprawniają do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej;
c) znaczne pogorszenie statusu materialnego będące wynikiem klęski żywiołowej lub innego udokumentowanego zdarzenia losowego, dotyczącego zobowiązanego.
Ocena względów społecznych powinna być dokonywana z uwzględnieniem i wskazaniem wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie do organów.
Natomiast przesłanka uwzględniająca sytuację gospodarczą, w szczególności możliwości płatnicze zobowiązanego wymaga w pierwszej kolejności ustalenia sytuacji majątkowej wnioskodawcy oraz skutków ekonomicznych, jakie wystąpią dla wnioskodawcy w przypadku realizacji zobowiązania bez umorzenia jego części, przy czym ciężar dowodu obciąża stronę ubiegającą się o udzielenie ulgi.
Możliwości płatnicze zobowiązanego to ustalenie sytuacji majątkowej, w jakiej znajduje się strona postępowania, ocena płynności finansowej oraz ocena jak wydana decyzja wpłynie na sytuację ekonomiczną strony postępowania.
Organ stwierdził, że przesłanka w postaci względów społecznych musi wskazywać na korzyści jakie niesie lub może przynieść dane rozwiązanie dla ogółu społeczeństwa lub jego grupy. Korzyść winna wynikać dla dobra ogółu, dobra wspólnego. Natomiast umorzenie zobowiązania zgodnie z wnioskiem przyniesie korzyść jedynie skarżącym i ich rodzinom, gdyż spowoduje mniejsze obciążenie finansowe osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe.
Odnośnie tego organ zauważył, że sumy, do zwrotu których zobowiązane są strony stanowią środki udzielonego a niewykorzystanego dofinansowania na zbudowanie parku tematycznego, co miało przyczynić się do rozwoju turystyki. Skoro cel ten nie został zrealizowany i pozostawienie części tych środków stronom postępowania nie wpłynie na utrzymanie/utworzenie miejsc pracy czy przysporzenie dochodu w regionie, to żadne względy społeczne nie przemawiają za rezygnacją z dochodzenia tych środków; również strony składając wniosek o udzielenie ulgi takich względów nie wykazały.
W kwestii względów gospodarczych organ przeanalizował przedłożone dokumenty i stan finansowy stron. W wyniku tego stwierdził, że strony w latach 2020-2021 uzyskały znaczne dochody, przy czym pochodziły one zarówno pracy, jak i innych źródeł. W roku 2020 było to łącznie 975.715,10 zł, zaś w roku 2021 łącznie 176.583,44 zł, z czego organ wywiódł wniosek, że dysponowali dostatecznymi środkami na spłatę zobowiązań. Nadto strony nie powoływały się na swą trudną sytuację materialną, ani nie przedłożyły dowodów uzasadniających podjęcie decyzji o umorzeniu, a to ich obciąża ciężar dowodu w tym zakresie.
Z dowodów tych organ wywiódł wniosek o niespełnieniu także drugiej przesłanki umożliwiającej umorzenie, mianowicie względów gospodarczych, w tym możliwości płatniczych zobowiązanych, które są wystarczające do spłaty zadłużenia.
Ustalenia te Sąd ocenił jako prawidłowe, podobnie jak twierdzenie organu, że to strony winny wykazać swą sytuację materialną i inne okoliczności uzasadniające udzielenie ulgi. Z jednej strony bowiem to wnioskujący o udzielenie ulgi najlepiej znają swoją sytuację materialną a organ mimo starań może nie mieć pełnej wiedzy w tym zakresie, z drugiej – to strona żąda pozytywnego dla siebie rozstrzygnięcia, zatem winna wykazać przesłanki, które to uzasadnią. Wobec powyższego nie mogły być uwzględnione zarzuty skargi dot. niewyjaśnienia okoliczności faktycznych tym bardziej, że mimo wezwania stron z 30 czerwca 2023r. do przedłożenia oświadczeń i dokumentów uzasadniających przesłanki zastosowania ulgi, strony dodatkowych informacji nie przestawiły; nie mogą zatem czynić organowi skutecznego zarzutu, że nie zgromadził pełnego materiału dowodowego.
Powyższą ocenę o braku podstaw do zastosowania ulgi w postaci umorzenia części opłaty prolongacyjnej Sąd w pełni podziela jako poczynioną w oparciu o cały materiał dowodowy, jakim organ dysponował i logicznie z tego materiału wynikającą. Nieuzasadniony okazał się zatem także zarzut skargi odnoszący się do oceny dowodów z przekroczeniem zasady swobodnej ich oceny.
Faktem jest, że przepisy ufp nie zawierają definicji względów społecznych lub gospodarczych. Tym niemniej względy społeczne istotnie winny się odnosić do interesów wspólnych całemu społeczeństwu lub przynajmniej większej grupie. To sformułowanie jest przeciwstawione względom dotyczącym samego zainteresowanego, takim jak interes zobowiązanego czy (ważny) interes strony. Natomiast społeczeństwo jako całość nie ma interesu w rezygnowaniu z należności publicznoprawnych; nadto umarzanie należności czyli rezygnacja z dochodów budżetowych winno być wyjątkiem od zasady ich płacenia.
Natomiast względy gospodarcze przemawiają za umorzeniem należności wówczas, gdyby brak takiego umorzenia mógł zagrozić egzystencji zobowiązanego lub osób od niego zależnych, istnieniu firmy, spowodować konieczność zwalniania pracowników czy sięgania po pomoc ze źródeł publicznych. Takich jednak okoliczności skarżący jako wnioskodawcy nie wykazali, a to ich obciąża ciężar dowodu. Natomiast organ badając kondycję finansową wnioskodawców w dostępnym mu zakresie ustalił, że na przestrzeni lat 2020- 2023 osiągali znaczne dochody, umożliwiające spłatę zadłużenia z tytułu opłaty prolongacyjnej w pełnej wysokości.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 25 lutego 2022 r. o sygn. akt I SA/Wa 301/21 orzekł, że przez ważne względy społeczne lub gospodarcze należy rozumieć sytuację, gdy z powodu nadzwyczajnych przypadków losowych lub szczególnego splotu okoliczności osoba zobowiązana do uiszczenia należności nie jest w stanie ich uregulować, przy czym nie można ich utożsamiać z subiektywnym przekonaniem zobowiązanego o niemożliwości świadczenia.
Względy ogólnospołeczne wymagają, żeby zobowiązania były realizowane, a zobowiązany nie był pochopnie z nich zwalniany. Nie każde trudności finansowe mogą uzasadniać zastosowanie ulgi w postaci umorzenia należności, lecz tylko takie, które w konkretnych okolicznościach wiązałyby się z zagrożeniem istotnego interesu zobowiązanego (Tak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w wyroku z 15 maja 2019 r., I SA/Bk 125/19). Sąd orzekający stanowiska te podziela.
Odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi, Sąd uznał, że są nieuzasadnione.
W szczególności nie można dopatrzyć się naruszenia zasady państwa prawa, bo rozstrzygnięcie organu – jakkolwiek niekorzystne dla stron – to jednak w pełni znajduje uzasadnienie w obowiązujących przepisach ufp. Nadto, aby zarzut ten mógł być skuteczny, winien być powiązany ze wskazaniem konkretnego przepisu prawa, który został naruszony, a w konsekwencji to naruszenie skutkowało także obrazą Konstytucji, czego jednak strona nie wykazała.
Również zarzut naruszenia art. 67a § 1 pkt 3 O.p. poprzez jego niezastosowanie okazał się niezasadny.
Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 67 ust. 1 ufp, do spraw dotyczących należności, o których mowa w art. 60, nieuregulowanych niniejszą ustawą stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 i 803) i odpowiednio przepisy działu III ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2022 r. poz. 2651, z późn. zm.).
Natomiast sprawy dotyczące umarzania tych należności zostały uregulowane w ufp w omawianym już art. 64 tej ustawy, zatem – a contario – przepisy O.p. w tej części nie znajdują do nich zastosowania.
Podsumowując: organ rozpatrzył wniosek stron w jedynym możliwym trybie – jako udzielenie ulgi w postaci umorzenia części zobowiązania. Podjął działania w celu ustalenia, czy jest spełniona któraś z przesłanek umorzenia i ocenił to przy uwzględnieniu wszystkich przedłożonych przez stronę dowodów nie naruszając zasady swobodnej ich oceny. W sytuacji, w której analiza ta wykazała, że żadna z przesłanek umorzenia nie zachodzi, organ nie mógł wydać decyzji o umorzeniu zobowiązania nawet w ramach uznania administracyjnego, gdyż w takiej sytuacji jego rozstrzygnięcie staje się decyzją związaną, ponieważ ulgi nie można udzielić.
Z uwagi na powyższe ustalenia Sąd stwierdza, że odmawiając umorzenia zobowiązania stron z tytułu opłaty prolongacyjnej organy nie naruszyły prawa, zatem na podstawie art. 151 ppsa skargę należało oddalić.