III SA/Gd 642/21

III SA/Gd 642/21 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2022-05-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-07-21
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Alina Dominiak
Justyna Dudek-Sienkiewicz
Paweł Mierzejewski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1812/22 - Wyrok NSA z 2024-05-27
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2020 poz 1876
art. 61 ust. 1 ust. 2
Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Alina Dominiak Asesor sądowy WSA Justyna Dudek – Sienkiewicz Protokolant: Starszy sekretarz sądowy Hanna Tarnawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 maja 2022 r. sprawy ze skargi E. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 17 maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 17 maja 2021 r. nr (...) - po rozpoznaniu odwołania E. G. (dalej jako "strona" albo "skarżąca") utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia 22 marca 2021 r. nr (...) w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt ojca strony – M. D. w w Domu Pomocy Społecznej w C..
Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
M. D. decyzją z dnia 27 września 2017 r. nr (...) został skierowany do domu pomocy społecznej dla osób przewlekle psychicznie chorych na czas nieokreślony.
Po wszczęciu i przeprowadzeniu postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej organ pierwszej instancji decyzją z dnia 20 listopada 2020 r. nr (...) ustalił względem strony opłatę w wysokościach i terminach opisanych w rozstrzygnięciu zawartym w decyzji.
W następstwie wniesionego przez stronę odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 15 stycznia 2021 r. nr (...) uchyliło wyżej wskazaną decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia. W ocenie organu odwoławczego materiał dowodowy zgromadzony przez organ pierwszej instancji był niewystarczający do ustalenia sytuacji materialnej strony, która pozostaje w związku małżeńskim. W związku z tym niemożliwym było określenie wysokości partycypacji strony w kosztach pobytu ojca w domu pomocy społecznej.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Wójt Gminy decyzją z dnia 22 marca 2021 r. (...) ustalił względem strony opłatę za pobyt ojca w domu pomocy społecznej w następujących wysokościach:
1) 3.276,85 zł miesięcznie w okresie 1 stycznia 2019 r. – 28 lutego 2019 r.;
2) 3.505,69 zł miesięcznie w okresie 1 marca 2019 r. – 31 października 2019 r.;
3) 3.582,98 zł miesięcznie w okresie 1 listopada 2019 r. – 31 marca 2020 r.;
4) 3.813,91 zł miesięcznie w okresie 1 kwietnia 2020 r. – 30 listopada 2020 r.;
5) 3.347,24 zł w okresie 1 grudnia 2020 r. – 31 grudnia 2020 r.;
6) 955,57 zł miesięcznie w okresie 1 stycznia 2021 r. – 28 lutego 2021 r.;
7) 1.271,57 miesięcznie w okresie od 1 marca 2021 r.
W podstawie prawnej decyzji organ pierwszej instancji wskazał m.in. art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "k.p.a.") oraz art. 8 ust. 3 – 4, art. 13, art. 60 ust. 1 – 2 i ust. 4, art. 61 ust. 1, ust. 2 pkt 2 lit. b, ust. 2d i ust. 3, art. 62 ust. 2, art. 103 ust. 2, art. 104 i art. 107 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 1876 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "u.p.s.").
W uzasadnieniu wydanej decyzji organ przytoczył treść art. 61 ust. 1 i ust. 2 u.p.s. wskazując, że strona jako jedyna zstępna jest w świetle obowiązujących przepisów zobligowana do ponoszenia w odpowiedniej części odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Organ podniósł, że w toku postępowania strona konsekwentnie odmawiała partycypacji w przedmiotowych kosztach wskazując na brak jakichkolwiek więzi emocjonalnych, rodzinnych i ekonomicznych z ojcem.
Na podstawie wywiadu środowiskowego z dnia 18 lutego 2021 r. organ pierwszej instancji ustalił, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem M. G. . Faktyczny dochód rodziny stanowi wynagrodzenie męża uzyskiwane w euro. W następstwie stosownych ustaleń organ przyjął, że dochód netto na osobę w rodzinie wyniósł 5.089,69 zł w grudniu 2018 r., 6.270,81 zł w październiku 2019 r. oraz 4.480,87 zł w grudniu 2020 r. W świetle obowiązujących przepisów uzyskiwane dochody kwalifikują stronę do ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. W związku z tym, że 300 % kryterium dochodowego w przypadku strony to kwota 1.584 zł (528 x 300 %), różnica pomiędzy dochodem a kryterium dochodowym wyniosła:
- 3.505,69 zł w okresie 1 stycznia – 31 października 2019 r.;
- 4.686,81 zł w okresie 1 listopada 2019 r. – 31 grudnia 2020 r.;
- 2.896,87 zł w okresie 1 stycznia 2021 r. – 31 marca 2021 r.
Organ w odwołaniu do treści zarządzeń Starosty wskazał dalej miesięczny koszt utrzymania jednego mieszkańca w domu pomocy społecznej (w okresie 1 stycznia – 28 lutego 2019 r. – 3.840 zł miesięcznie; w okresie 1 marca 2019 r. – 31 marca 2020 r. – 4.211 zł miesięcznie; w okresie 1 kwietnia 2020 r. – 28 lutego 2021 r. – 4.511 zł miesięcznie oraz od 1 marca 2021 r. – 4.827 zł miesięcznie).
Dokonując następnie stosownych przeliczeń organ pierwszej instancji wskazał finalnie, jakie kwoty obciążają stronę.
W pouczeniu zawartym w decyzji organ pierwszej instancji wskazał na możliwość zwolnienia z opłaty w całości lub części osoby wnoszącej opłatę lub osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
W odwołaniu od wydanej decyzji E. G. wniosła o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia. Wydanej decyzji strona zarzuciła naruszenie art. 7 i 78 k.p.a. poprzez nierozpoznanie sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli jak i brak przeprowadzenia dowodów zawnioskowanych w toku postępowania o przesłuchanie świadków na okoliczność braku wywiązywania się przez ojca M. D. z obowiązków rodzicielskich względem córki. Ponadto strona podniosła, że w sprawie pominięto fakt, że potencjalny miesięczny dochód rodziny winien dzielić się na trzy osoby a nie na dwie z uwagi na to, że strona jest w ciąży. Jednocześnie strona podniosła, że organ pierwszej instancji naruszył art. 64 ust. 2 u.p.s. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że w sprawie brak jest uzasadnionych okoliczności, które stanowiłyby podstawę do zwolnienia strony z odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej.
W uzasadnieniu odwołania strona wskazała m.in., że M. D. jest dla niej w istocie osobą obcą. Strona nie utrzymywała z ojcem jakichkolwiek kontaktu, a ojciec nie interesował się córką i nie łożył na jej utrzymanie. W związku z tym obciążanie strony określoną opłatą za pobyt w domu pomocy społecznej ojca, który córką w ogóle się nie interesował i nie dbał o jej wychowanie (jak również znęcał się psychicznie nad matką strony) jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego i wysoce krzywdzące dla osoby, która w młodym wieku z uwagi na zachowanie ojca przeszła bardzo wiele.
Po rozpatrzeniu odwołania strony Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 17 maja 2021 r. nr (...) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia 22 marca 2021 r. nr (...) w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt ojca strony – M. D. w Domu Pomocy Społecznej w C..
W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy przytoczył przebieg dotychczasowego postępowania oraz przedstawił regulacje prawne odnoszące się do kwestii związanej z partycypacją w opłacie za pobyt danej osoby w domu pomocy społecznej.
Organ wskazał dalej, że strona odmówiła zawarcia umowy w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. (dotyczącej wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej), zatem organ pierwszej instancji zobligowany był do określenia stopnia partycypacji strony w tej opłacie w drodze decyzji administracyjnej. W ocenie organu odwoławczego dokonane przez organ pierwszej instancji ustalenia w przedmiocie dochodu na osobę w rodzinie i wyliczenia dotyczące opłaty uznać należy za prawidłowe. Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że w następstwie narodzin dziecka, determinujących konieczność przeliczenia dochodu rodziny na trzy osoby, zmieni się górna granica partycypacji strony w kosztach pobytu ojca w domu pomocy społecznej. Z tego też względu strona winna niezwłocznie po urodzeniu dziecka poinformować o tym fakcie GOPS celem zastosowania przez organ określonych kroków proceduralnych.
Odnosząc się natomiast do kwestii zwolnienia z opłaty Kolegium wskazało, że zwolnienie z opłaty może dotyczyć sytuacji, w której określona opłata została ustalona w sposób przewidziany przepisami prawa. Nie znając bowiem zakresu obowiązku, który będzie obciążał daną osobę trudno jest rozważać zagadnienie zwolnienia z opłaty. Zatem w ocenie organu odwoławczego przed skonkretyzowaniem wysokości opłaty obciążającej dany podmiot (w odrębnym postępowaniu) nie jest możliwe przeprowadzenie odrębnego postępowania i wydanie decyzji w przedmiocie zwolnienia z opłaty, mającej swoją podstawę w art. 64 u.p.s. W związku z tym przywoływane przez stronę w toku postępowania jak i w odwołaniu okoliczności, uzasadniające w jej ocenie zwolnienie z opłaty winny być rozpatrzone w toku odrębnego postępowania, które winno być wszczęte po uprawomocnieniu się decyzji ustalającej zakres obowiązku strony w kwestii opłaty.
W skardze na powyższą decyzję organu odwoławczego skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku E. G. powtórzyła w istocie zarzuty i argumentację zawarte w uzasadnieniu odwołania od decyzji organu pierwszej instancji. Skarżąca wniosła ponadto o ewentualne stwierdzenie nieważności decyzji w przypadku uznania, że ta została wydana z rażącym naruszeniem prawa.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie w dniu 26 maja 2022 r. skarżąca oraz jej pełnomocnik z wyboru podtrzymali wnioski skargi i argumentację w niej zawartą wskazując, że skarżąca kwestionuje obowiązek utrzymywania osoby, które de facto jest dla niej osobą obcą. Skarżąca wskazała dodatkowo, że zasadnym jest zwolnienie jej z opłaty z uwagi na okoliczności sprawy, w tym brak jakiegokolwiek kontaktu z ojcem i negatywne przeżycia psychicznie, które wiążą się z prowadzonym postępowaniem.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji publicznej orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie zaś do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako: "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga jest niezasadna, albowiem zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji nie naruszają prawa.
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie skarżąca E. G. uczyniła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 17 maja 2021 r. nr (...) utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia 22 marca 2021 r. nr (...) w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt ojca strony – M. D. w Domu Pomocy Społecznej w C..
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (dalej powoływanej w skrócie jako "u.p.s.").
Stosownie do art. 60 ust. 1 tej ustawy, pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. Z kolei art. 61 ust. 1 ustawy stanowi, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:
1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
W myśl zaś art. 60 ust. 2 ustawy, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
Z powołanych przepisów wynika, że powstanie obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej determinują z jednej strony przesłanki podmiotowe, to jest umiejscowienie w kręgu podmiotów wskazanych przez ustawodawcę, a z drugiej przedmiotowe - odnoszące się do dochodu osoby zobowiązanej.
Określając krąg podmiotów zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej ustawodawca przyjął pewną kolejność, która determinuje poszukiwanie konkretnego podmiotu, który zostanie obciążony tym obowiązkiem. Obowiązek wnoszenia opłaty w pierwszej kolejności ciąży na mieszkańcu domu, w dalszej kolejności - na małżonku oraz zstępnych, których obowiązek wyprzedza w tym zakresie obowiązek wstępnych. Dopiero na samym końcu obowiązek wnoszenia opłat spoczywa na gminie, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej (art. 61 ust. 1 ustawy). Wolą ustawodawcy było zatem obciążenie opłatami w pierwszej kolejności bezpośredniego beneficjenta pomocy, a dopiero w dalszej kolejności - jego małżonka i najbliższych krewnych. Potwierdza to przyjęcie zasady, że w przypadku małżonka, zstępnych, wstępnych oraz gminy obowiązek wnoszenia opłaty nie aktualizuje się tylko wówczas, jeżeli sam beneficjent (mieszkaniec domu) ponosi pełną odpłatność.
W związku z powyższym należy przyznać rację organom orzekającym, że w aspekcie przesłanki podmiotowej jedyną istotną w sprawie kwestią jest bezsporne stwierdzenie, iż skarżąca jest zstępnym osoby skierowanej do domu pomocy społecznej. Ustawodawca oparł bowiem analizowane zobowiązanie wyłącznie na więzach pokrewieństwa, a nie na faktycznym związku zobowiązanego do opłaty i korzystającego z usług domu pomocy społecznej (zob. w tej materii m.in.: I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, 4 wyd., Warszawa 2017, s. 292 - 293).
Z kolei w kontekście przesłanki przedmiotowej, o powstaniu obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej decyduje wysokość uzyskiwanego dochodu.
Okolicznością niesporną w niniejszej sprawie jest to, że ojciec skarżącej ponosi opłatę w granicach określonych w art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy. Natomiast w odniesieniu do obowiązku skarżącej kluczowy jest art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b ustawy, który przewiduje, że zstępni ponoszą opłatę jeżeli ich dochód jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Dodatkowo, kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Miesięczny dochód skarżącej ustalony przez organy (kształtowany wysokością wynagrodzenia uzyskiwanego przez męża skarżącej) wyniósł 5.089,69 zł w grudniu 2018 r., 6.270,81 zł w październiku 2019 r. oraz 4.480, 87 zł w grudniu 2020 r. netto i przekracza 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie wynoszącego 1.584 zł. Zatem opłaty ustalone przez organy w określonych w decyzjach wartościach (ze wskazaniem okresów, w których winny być uiszczane) nie naruszają ww. przepisów. Opisana wyżej przesłanka przedmiotowa została zatem przez organy właściwie zastosowana. Należy w tym miejscu podkreślić, że skarżąca w toku postępowania administracyjnego jak i sądowego nie kwestionowała poszczególnych wartości opłat. Kwestionowała zaś samą zasadę partycypowania w odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej z powołaniem się na określone okoliczności.
Odrębnym problem w sprawie było rozważenie - w kontekście ewentualnego zwolnienia skarżącej z obowiązku ponoszenia opłaty - podnoszonych przez skarżącą w toku postępowania przed organami jak i skardze - okoliczności dotyczących braku relacji i więzi emocjonalnej z ojcem, który w przeszłości nie interesował się córką będącą świadkiem jego nieprawidłowych zachowań względem matki skarżącej i który nie łożył na jej utrzymanie.
Wyjaśnić w tej materii należy, że organ odwoławczy w sposób prawidłowy wskazał, że skarżąca w odrębnym postępowaniu administracyjnym - na podstawie art. 64 i art. 64a u.p.s. (przyp. Sądu) - może ubiegać się o ewentualne zwolnienie z tej opłaty. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, i taki też prezentuje Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, że rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt w domu pomocy społecznej (zob. w tej materii m.in.: uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2018 r.; sygn. akt I OPS 7/17; publ. ONSAiWSA 2018/5/77 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 stycznia 2021 r.; sygn. akt I OSK 2649/20; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl).
Oczywistym jest bowiem, że udzielenie stosownej ulgi związanej z przedmiotową opłatą możliwe jest wyłącznie względem osób mających wiedzę odnośnie wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej. Nie sposób do tej kategorii osób zaliczyć podmiotów, co do których nie doszło jeszcze do skonkretyzowania ich obowiązku w decyzji ostatecznej. Gdyby dopuścić wnioskowanie przez stronę o zwolnienie jej z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej przed ustaleniem wysokości tej opłaty przez kompetentny w tym zakresie organ administracyjny, wówczas mogłoby dojść do sytuacji, w której strona domagałaby się zwolnienia z wyższej kwoty opłaty, niż opłata, którą organ dopiero zamierza ustalić.
Reasumując powyższe rozważania Sąd uznał, że organy obu instancji prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy mającej za przedmiot wyłącznie ustalenie opłaty za pobyt ojca skarżącej w domu pomocy społecznej oraz wyczerpująco, rzetelnie i szczegółowo wyjaśniły wszelkie motywy, jakimi kierowały się przy wydawaniu decyzji. Uzasadniły przy tym przekonująco swoje rozstrzygnięcia zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
W konsekwencji należało stwierdzić, że wbrew zarzutom sformułowanym w skardze, przy wydawaniu zaskarżonych decyzji nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego jak i procesowego, co uzasadniałoby ich wyeliminowanie z obrotu prawnego.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił wniesioną skargę, o czym orzeczono jak w sentencji wyroku.