III SA/Gd 101/22

III SA/Gd 101/22 - Wyrok WSA w Gdańsku
Data orzeczenia
2022-06-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-01-21
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Sędziowie
Alina Dominiak /przewodniczący/
Janina Guść
Justyna Dudek-Sienkiewicz /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 30 ust. 2 pkt 1, art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151 i art. 119 pkt 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędziowie Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (spr.), Sędzia WSA Janina Guść, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 30 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 15 listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane oraz zobowiązania do jego zwrotu oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 15 listopada 2021r. nr SKO.421.1125.2021 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku (dalej: Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania D. K. (dalej: strona, skarżący) od decyzji Wójta Gminy D. (dalej: organ I instancji) z dnia 23 września 2021r., nr ŚS.4622.2.2018.2021.AS.N w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane oraz zobowiązania do jego zwrotu, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Podstawą rozstrzygnięcia był następujący stan faktyczny.
Decyzją z dnia 22 marca 2018 r. nr ŚS.4622.2.2018 skarżącemu przyznano świadczenie pielęgnacyjne na okres od 1 marca 2018 r. do 31 marca 2020 r. z tytułu rezygnacji i niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem J. K.
Kolejną decyzją z dnia 28 kwietnia 2020 r. nr ŚS.4622.6.2020.MP skarżącemu przyznano świadczenie pielęgnacyjne na okres od 1 kwietnia 2020 r. do 30 kwietnia 2021 r. z tytułu rezygnacji i niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem J. K.
W dniu 27 sierpnia 2021 r. do organu I instancji wpłynęło pismo Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 sierpnia 2021 r., z którego wynika, że skarżący był zgłoszony do ubezpieczeń społecznych jako żołnierz zasadniczej służby wojskowej w okresach: od 8 listopada 2018 r. do 20 listopada 2018 r., od 5 lutego 2019 r. do 18 lutego 2019 r., od 13 marca 2019 r. do 26 marca 2019 r., od 2 kwietnia 2019 r. do 13 kwietnia 2019 r., od 17 lutego 2020 r. do 24 lutego 2020 r., od 13 lipca 2020 r. do 2 października 2020 r. i od 12 października 2020 r. do 18 grudnia 2020 r.
Pismem z dnia 1 września 2021 r. organ I instancji wszczął postępowanie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.
Decyzją z dnia 23 września 2021 r. Wójt Gminy D., działając na podstawie art. 20, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. 2022r., poz. 615), zwanej dalej "ustawą", uznał świadczenie pielęgnacyjne przyznane skarżącemu z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem J. K. i wypłacone w okresie od 8 listopada 2018 r. do 20 listopada 2018 r. (13 dni), od 5 lutego 2019 r. do 18 lutego 2019 r. (14 dni), od 13 marca 2019 r. do 26 marca 2019 r. (14 dni), od 2 kwietnia 2019 r. do 13 kwietnia 2019 r. (12 dni), od 17 lutego 2020 r. do 24 lutego 2020 r. (8 dni), od 13 lipca 2020 r. do 2 października 2020 r. (82 dni) i od 12 października 2020 r. do 18 grudnia 2020 r. (68 dni) w łącznej kwocie 12.257,37 zł za nienależnie pobrane i orzekł o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 12.257,37 zł wraz z odsetkami za zwłokę liczonymi od dnia 1 grudnia 2018 r. do dnia wydania decyzji w kwocie 961,97 zł.
W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania z powodu sprawowania nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym opieki. Zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego przez innego płatnika niż Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w D. sugeruje podejmowanie innej pracy zarobkowej, w tym przypadku służby wojskowej, za którą wypłacany był żołd. Podejmowanie zatrudnienia jest jedną z przesłanek wykluczających przysługiwanie świadczenia pielęgnacyjnego. Odbywanie służby wojskowej powoduje wątpliwości, czy skarżący spełnia warunki niezbędne do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, skoro przebywał on po kilkanaście dni poza domem, nie sprawując w tym czasie opieki nad dzieckiem.
Skarżący wniósł odwołanie od powyższej decyzji, zarzucając organowi naruszenie art. 17 w zw. z art. 30 ustawy oraz art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021r., poz. 735), dalej "k.p.a.". Skarżący podniósł, że nie jest żołnierzem zawodowym i nie pracuje w wojsku, został powołany do odbycia ćwiczeń z rezerwy i za to wypłacono mu "żołd", będący w istocie zwrotem wydatków. Z przyczyn od niego niezależnych został powołany na ćwiczenia wojskowe kilkanaście razy z rzędu. Nie miał możliwości odmowy służby. Powołanie do odbycia ćwiczeń odbywało się w formie przymusowej, a powołujący wiedzieli, że skarżący pobiera świadczenie pielęgnacyjne. Przepis ustawy stanowi, że uprawniony nie podejmuje pracy zawodowej lub z niej rezygnuje. Nadto nie może otrzymywać świadczeń wskazanych w ustawie. W niniejszej sprawie oczywiste jest, że takie powołanie nie jest stosunkiem pracy. Wypłacone z tego tytuł świadczenia nie stanowiły wypłaty za wykonaną pracę. Powołanie do odbycia ćwiczeń wojskowych nie wpływało też na opiekę nad dzieckiem. W trakcie pobytu skarżącego w wojsku opiekę sprawowała jego żona.
Zaskarżoną decyzją Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania z powodu sprawowania nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym opieki, mającej charakter stały, codzienny, wykonywanej przez znaczną część doby. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżący w podanych okresach (łącznie 203 dni), uczestniczył w szkoleniach wojskowych, odbywających się poza jego miejscem zamieszkania. Oznacza to, że w tym czasie nie mógł być obecny przy niepełnosprawnym synu i sprawować nad nim bezpośredniej opieki, do której był zobowiązany i sprawowanie której stanowiło zasadniczą przesłankę warunkującą przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji, za wskazane okresy nieobecności - łącznie przez 203 dni – skarżący utracił uprawnienie do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro świadczenie pielęgnacyjne przyznawane jest w związku z osobistym sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny, to długotrwały wyjazd opiekuna uniemożliwiający w istocie sprawowanie owej stałej i bezpośredniej opieki, stanowi okoliczność mającą wpływ na prawo do rzeczonego świadczenia.
W myśl art. 17 ust. 4 ustawy, kwotę świadczenia pielęgnacyjnego przysługującą za niepełny miesiąc ustala się, dzieląc kwotę świadczenia przez liczbę wszystkich dni kalendarzowych w tym miesiącu, a otrzymaną kwotę mnoży się przez liczbę dni kalendarzowych, za które świadczenie przysługuje. Kwotę świadczenia przysługującą za niepełny miesiąc zaokrągla się do 10 groszy w górę.
Ze znajdujących się w aktach sprawy - niekwestionowanych przez skarżącego -dokumentów rozliczeniowych wynika, że skarżący nie był uprawniony do pobrania świadczenia za 203 dni, łącznie w kwocie 12.257,37 zł. Kwota ta stanowi świadczenie nienależnie pobrane, w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Zgodnie z tym przepisem, za świadczenia rodzinne nienależnie pobrane uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W świetle tego zapisu warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest wystąpienie w trakcie jego realizacji okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty. Wystąpienie okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń oznacza de facto odpadnięcie jednej z przesłanek warunkujących ich nabycie. W orzecznictwie sądów administracyjnych aktualnie ugruntowało się stanowisko, w myśl którego organ winien przesądzić fakt, czy świadczenie pobrane przez uprawnionego było świadczeniem nienależnym czy nienależnie pobranym. Ta okoliczność z kolei jest związana ze świadomością osoby, której można przypisać nienależne pobranie świadczenia, co może być tylko konsekwencją prawidłowego pouczenia osoby o braku prawa do danego świadczenia rodzinnego. Skarżący w każdej z wydanych decyzji został pouczony o konieczności niezwłocznego informowania o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oraz o tym, że brak wypełnienia powyższego obowiązku informacyjnego może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń i obowiązkiem ich zwrotu.
D. K. zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 k.p.a. nakładających na organ administracji obowiązek wszechstronnego i wyczerpującego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla wyniku sprawy okoliczności, w szczególności oceny na czym polegać miała osobista opieka nad dzieckiem, biorąc pod uwagę jego schorzenia oraz art. 17 ustawy.
W uzasadnieniu skarżący podniósł, że dyspozycja art. 17 ustawy wskazuje jednoznacznie, że świadczenie jest nienależne, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Powołanie do odbycia ćwiczeń odbywało się w formie przymusowej, a powołujący wiedzieli, że skarżący pobiera świadczenie pielęgnacyjne. Kolegium uznało, że dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności te nie są istotne, albowiem brak było opieki nad dzieckiem. Skarżący pod przymusem został powołany do odbycia szkoleń wojskowych. W czasie tychże szkoleń nadal sprawował opiekę nad dzieckiem, załatwiając jego sprawy i troszcząc się o jego byt. Wykonywał te czynności osobiście i codziennie. Z rozważań Kolegium można wysunąć wniosek, że opieka polega na osobistej styczności dziecka z opiekunem. Ustawa nawet pośrednio nie tworzy takiego warunku. W normalnych, codziennych relacjach opiekuna i dziecka kontakt nie jest stały ani bezpośredni. Opiekun może oddalić się od dziecka w celu załatwienia chociażby jego spraw. Art. 17 ustawy wskazuje na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji czy konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Mamy więc pojęcia pomocy i współudziału. Skarżący był powoływany do odbycia szkoleń w niewielkiej odległości od miejsca swojego zamieszkania. W większości były to krótkie wyjazdy - od 8 do 14 dni. Dziecko jest nastolatkiem i nie wymagało bezpośredniego dozoru przez całą dobę. W czasach powszechności telefonów komórkowych oraz internetu osobista opieka nabiera innego znaczenia. Opieka taka może polegać na rozmowach oraz pomocy w załatwianiu spraw codziennych. Skarżący taką opiekę wykonywał, będąc poza domem. Kolegium w żadnej mierze nie oceniło stanu zdrowia dziecka. Powyższe było niezbędne dla ustalenia zasad opieki. Świadczenia pozbawia praca (lub inne cywilne formy typu zlecenie) oraz otrzymywanie wymienionych w ustawie zasiłków. Do takiego zdarzenia nie doszło. Skarżący wykonywał opiekę, będąc przymusowo rozdzielony z dzieckiem. Poprzez narzędzia komunikacji bezpośredniej był wstanie realizować opiekę w czasie szkoleń. W tych okolicznościach decyzja nie może się ostać.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje.
Skarga nie jest zasadna.
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Po rozpoznaniu sprawy w wyżej wskazanych granicach Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Z akt sprawy wynika, że skarżącemu przyznano na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. z 2022r., poz. 615), zwanej dalej "ustawą", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym synem J. K. na podstawie następujących decyzji: decyzji z dnia 22 marca 2018 r. nr ŚS.4622.2.2018 dotyczącej okresu od 1 marca 2018 r. do 31 marca 2020 r. (wraz z decyzjami waloryzacyjnymi) oraz decyzji z dnia 28 kwietnia 2020 r. nr ŚS.4622.6.2020.MP dotyczącej okresu od 1 kwietnia 2020 r. do 30 kwietnia 2021 r.
Organy obu instancji uznały świadczenie pielęgnacyjne wypłacone skarżącemu na podstawie powyższych decyzji za okres od 8 listopada 2018 r. do 20 listopada 2018 r., od 5 lutego 2019 r. do 18 lutego 2019 r., od 13 marca 2019 r. do 26 marca 2019 r., od 2 kwietnia 2019 r. do 13 kwietnia 2019 r., od 17 lutego 2020 r. do 24 lutego 2020 r., od 13 lipca 2020 r. do 2 października 2020 r. i od 12 października 2020 r. do 18 grudnia 2020 r., za świadczenie nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z odsetkami.
Organy ustaliły, że we wskazanych okresach czasu skarżący nie sprawował faktycznej opieki nad synem, odbywając ćwiczenia wojskowe.
Fakt odbywania przez skarżącego ćwiczeń wojskowych we wskazanych okresach jest bezsporny. Należy odnotować, że w zaświadczeniu wystawionym w dniu 4 października 2021 r. przez Dowódcę [...] Brygady Obrony Wybrzeża nie uwzględniono odbywania przez skarżącego ćwiczeń wojskowych w okresie od 17 do 24 lutego 2020 r., niemniej jednak uznać należy to za pomyłkę, bowiem odbycie tych ćwiczeń znajduje potwierdzenie w książeczce wojskowej, również ZUS potwierdził fakt zgłoszenia skarżącego do ubezpieczeń społecznych w powyższym okresie. Z materiału dowodowego wynika, że skarżący odbywał we wskazanych okresach ćwiczenia wojskowe krótkotrwałe i długotrwałe jako żołnierz rezerwy.
Spór w sprawie sprowadzał się do odpowiedzi na pytanie, czy nieobecność skarżącego skutkuje uznaniem świadczenia wypłaconego mu we wskazanych okresach za świadczenie nienależnie pobrane.
Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
W świetle powyższego warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest wystąpienie w trakcie jego realizacji okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty. Wystąpienie okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń oznacza de facto odpadnięcie jednej z przesłanek warunkujących ich nabycie. W niniejszej sprawie przesłanką tą było sprawowanie stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z powołanego unormowania wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18).
Omawiane świadczenie, co należy podkreślić, nie jest jednak przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowanych koniecznością sprawowania tej opieki. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza aby opiekun miał możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.
Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Istotnie, określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Ponadto, chodzi o opiekę odpowiadającą potrzebom osoby niepełnosprawnej ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz koniecznością stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Podkreślić trzeba, że jakkolwiek nie należy rozumieć warunku "stałej" i "długotrwałej" opieki, jako opieki wykonywanej "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę, niemniej jednak ma to być opieka stała, w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie. Opieka ta powinna być sprawowana bezpośrednio, a jej zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością niepełnosprawnej osoby, a więc koniecznością wykonywania takich a nie innych czynności warunkujących jej egzystowanie w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11).
Nie można zgodzić się z argumentacją skarżącego, że w czasach powszechności telefonów komórkowych oraz internetu osobista opieka nabiera innego znaczenia i może polegać na rozmowach oraz pomocy w załatwianiu spraw codziennych. Tego rodzaju opieka nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia, nie może więc uzasadniać przyznania opiekunowi świadczenia pielęgnacyjnego.
Biorąc powyższe pod uwagę, koniecznym dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są po pierwsze - sprawowanie rzeczywistej opieki nad osobą wymagającą stałej opieki i pomocy zgodnie z jej potrzebami wynikającymi z orzeczenia o niepełnosprawności i jej stanu zdrowia, po drugie - niepodejmowanie z tego powodu pracy. Zdaniem Sądu skarżący, w okresie o jakim mowa w decyzji organu I instancji, odbywając ćwiczenia wojskowe nie sprawował nad niepełnosprawnym synem opieki o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy. Nie sposób bowiem mówić o sprawowaniu faktycznej opieki nad dzieckiem, które fizycznie przebywa w innym miejscu i podlega opiece innych osób. Jak już natomiast wyżej wskazano, kontakt telefoniczny czy internetowy nie może być uznany za sprawowanie opieki nad osoba niepełnosprawną w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy.
Zasadnie zatem Kolegium stwierdziło, że pobierając świadczenie pielęgnacyjne przyznane na podstawie wymienionych na wstępie decyzji skarżący zobowiązany był do sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym synem. W czasie, gdy takiej opieki skarżący nie mógł świadczyć ze względu na odbywanie ćwiczeń wojskowych, odpadła przesłanka przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, co oznacza ustanie prawa do tego świadczenia za wskazany okres. Skoro świadczenie pielęgnacyjne przyznawane jest w związku z osobistym sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny, to długotrwały wyjazd opiekuna uniemożliwiający w istocie sprawowanie owej stałej i bezpośredniej opieki, stanowi okoliczność mającą wpływ na prawo do rzeczonego świadczenia. Zwrócić też należy uwagę, że nieobecność skarżącego wyniosła łącznie 203 dni, jednorazowo wynosząc od 8 dni do 82 dni, nie może więc zostać uznana za krótkotrwałą, zwłaszcza w kontekście potrzeb osoby niepełnosprawnej w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji wynikających z orzeczenia o niepełnosprawności.
Bez znaczenia pozostaje natomiast to, czy skarżący mógł czy nie mógł odmówić stawienia się do odbywania ćwiczeń wojskowych jako żołnierz rezerwy, choć należy zauważyć, że jakkolwiek żołnierze (również rezerwy) zobowiązani są wykonywać rozkazy, jednak sama służba wojskowa ma w Polsce charakter dobrowolny. Istotne jest to, że skarżący nie sprawował bezpośredniej opieki nad synem, przez co w okresie nieobecności spowodowanej odbywaniem ćwiczeń wojskowych nie był uprawniony do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Z tego samego powodu bez znaczenia pozostaje kwestia, czy otrzymywane przez skarżącego z tytułu udziału w ćwiczeniach świadczenia pieniężne stanowiły wynagrodzenie, żołd czy zwrot wydatków.
Ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. Określenie "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z winy strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyrok NSA z 19 października 2021 r., I OSK 539/21; wyrok WSA w Łodzi z dnia 19 lutego 2021 r., II SA/Łd 607/20).
Skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, że ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, z tym zaznaczeniem, że owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (por. wyroki NSA z 8 marca 2013 r., I OSK 1529/13; z 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12; z 18 czerwca 2020 r., I OSK 2465/19; z 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdza, że analiza treści pouczeń zawartych w podpisanych przez skarżącego formularzach wniosków oraz w treści decyzji pozwala na uznanie, że skarżący został w wystarczający, jasny i skonkretyzowany sposób pouczony zarówno o zasadach i warunkach przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, jak również o ciążącym na nim, jako adresatowi decyzji, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tego świadczenia, którego zaniechanie może skutkować uznaniem przyznanego świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane oraz koniecznością jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Skarżącego pouczono, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Skarżący po zapoznaniu się z takim pouczeniem nie powinien mieć wątpliwości co do tego, że prawo do świadczenia przysługuje w sytuacji, gdy osoba niepełnosprawna potrzebuje jej opieki w takim stopniu, że nie jest możliwe podjęcie przez nią zatrudnienia i innej pracy zarobkowej lub gdy z tej przyczyny z takiego zatrudnienia lub pracy zarobkowej rezygnuje. W przypadku powstania jakichkolwiek wątpliwości co do treści składanych oświadczeń i pouczeń, skarżący mógł i powinien był zwrócić się do pracownika socjalnego o stosowne wyjaśnienia. Wobec braku takiego działania, jak też wobec niewskazania jakichkolwiek okoliczności świadczących o potencjalnej niemożności zrozumienia treści podpisywanego dokumentu, nie sposób przyjąć, że skarżący nie był świadomy, że długotrwały (od kilku do kilkudziesięciu dni) wyjazd i związany z tym brak sprawowania bezpośredniej opieki nad synem będzie miał negatywny wpływ na przyznanie wnioskowanego przez niego świadczenia pielęgnacyjnego.
Podsumowując, w świetle art. 17 ust. 1 ustawy brak faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wyłącza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro w okresie odbywania ćwiczeń wojskowych skarżący nie wykonywał faktycznej opieki nad synem, to świadczenie pielęgnacyjne za ten okres pobrał nienależnie. W świetle tych okoliczności prawidłowe jest stanowisko organów, że w niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki określone w art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 30 ust. 1 ustawy, zgodnie z którymi organ pomocy społecznej może żądać zwrotu kwoty stanowiącej równowartość wypłaconego skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami.
Zdaniem Sądu, podniesione w skardze zarzuty naruszenia prawa procesowego okazały się niezasadne. Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).