III SA/Łd 858/24

III SA/Łd 858/24 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2025-02-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-11-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agnieszka Krawczyk /przewodniczący sprawozdawca/
Małgorzata Kowalska
Paweł Dańczak
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenia
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 497
art. 28 ust. 3, ust. 3a
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
Dz.U. 2024 poz 935
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Dnia 13 lutego 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Krawczyk (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Kowalska, Sędzia WSA Paweł Dańczak, Protokolant, Starszy asystent sędziego Dominika Trella, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lutego 2025 roku sprawy ze skargi A. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 września 2024 roku nr UP-640/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę.
Uzasadnienie
W dniu 18 kwietnia 2024 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ) wpłynął wniosek A. K. (dalej: skarżący) o umorzenie należności z tytułu składek, odsetek za zwłokę oraz kosztów egzekucyjnych. Skarżący wskazał, że od terminu wymagalności płatności składek minęło 11 lat i nikt go nie informował przez ten czas o zadłużeniu, przez co kwota odsetek przewyższyła już kwotę należności głównej zobowiązania.
Organ, po przeprowadzeniu postępowania, decyzją z 18 lipca 2024 r., na podstawie:
1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 497), dalej u.s.u.s., odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 81828,08 zł, w tym:
a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 58 436,28 zł, w tym z tytułu:
- składek za okres 10,11/2011,1/2012-2/2014 - 24 636,48 zł,
- odsetek liczonych na dzień 18 kwietnia 2024 r. w kwocie 26 970 zł przypadających od ww. składek,
- odsetek liczonych na dzień 18 kwietnia 2024 r. w kwocie 6 777 zł przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 10,11/2011, 1/2012-2/2014,
- kosztów upomnienia - 52,80 zł.
b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 17 921,80 zł, w tym z tytułu:
- składek za okres 10,11/2011,1-11/2012,1/2013-2/2014 - 6 725 zł,
- odsetek liczonych na dzień 18 kwietnia 2024 r. w kwocie 7 364 zł przypadających od ww. składek,
- odsetek liczonych na dzień 18 kwietnia 2024 r. w kwocie 3 780 zł przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 10,11/2011, 1-11/2012, 1/2013-2/2014,
- kosztów upomnienia - 52,80 zł.
c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie 5 470 zł, w tym z tytułu:
- składek za okres 10,11/2011, 1/2012-2/2014 - 2 594,20 zł,
- odsetek liczonych na dzień 18 kwietnia 2024 r. w kwocie 2 823 zł przypadających od ww. składek,
- kosztów upomnienia - 52,80 zł;
2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365), dalej rozporządzenie, odmawia umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 52 351,74 zł, w tym:
a) ubezpieczenia społeczne - za okres 10,11/2011, 1/2012-2/2014 w łącznej kwocie 35 121,70 zł, w tym z tytułu:
- składek - 16 777,90 zł,
- odsetek (naliczonych na dzień 18 kwietnia 2024 r.) - 18 291 zł,
- kosztów upomnienia - 52,80 zł.
b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 10,11/2011, 1-11/2012, 1/2013-2/2014 w łącznej kwocie 14 168,80 zł, w tym z tytułu:
- składek - 6 752 zł,
- odsetek (naliczonych na dzień 18 kwietnia 2024 r.) - 7 364 zł,
- kosztów upomnienia - 52,80 zł.
c) Fundusz Pracy - za okres 10,11/2011, 1/2012-2/2014 w łącznej kwocie 3 061,24 zł, w tym z tytułu:
- składek - 1 436,44 zł,
- odsetek (naliczonych na dzień 18 kwietnia 2024 r.) - 1 572 zł,
- kosztów upomnienia - 52,80 zł
W uzasadni9eniu decyzji organ stwierdził, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. Skarżący nie wykazał, zgodnie z art. 28 ust. 3a ww. ustawy, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego gospodarstwa domowego. Ponadto skarżący nie wskazał, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń, ani że jego stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Ponadto organ stwierdził, że należności figurujące na koncie płatnika są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Na zawieszenie biegu terminu przedawnienia wpłynęły następujące czynności:
1/ Prowadzone postępowanie egzekucyjne, dla należności za okres:
- 10-11/2011, 4-8/2012 od 5.11.2012r. (doręczenie upomnień) do 3.09.2022 r., tj. umorzenie egzekucji przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi z uwagi na bezskuteczność,
- 9-12/2012 od 5.03.2013r. (doręczenie upomnień) do 3.09.2022 r., tj. umorzenie egzekucji przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi z uwagi na bezskuteczność,
- 1-4/2013 od 15.05.2013r. (doręczenie upomnień) do 3.09.2022 r., tj. umorzenie egzekucji przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi z uwagi na bezskuteczność,
- 1-3/2012, 8/2013-2/2014 od 11.08.2016r. (doręczenie upomnień), do nadal,
- 5-7/2013 od 20.07.2013r. (doręczenie tytułów wykonawczych), do nadal.
Zgodnie z art. 24 ust 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
2/ Postępowanie w sprawie wydania decyzji o wysokości zadłużenia, dla należności:
- 1/2012-2/2014, od 17.06.2016 r. (odebranie zawiadomienia o wszczęciu postępowania) do 12.09.2016r. (data uprawomocnienia decyzji),
Zgodnie z art. 24 ust. 5f u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia przez Zakład postępowania w sprawie wydania decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna.
Organ dodał także, że zgodnie z art. 32 u.s.u.s. do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne, m.in. w zakresie stosowania umorzeń, stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący zwrócił się o wydanie decyzji umarzającej postępowanie z uwagi na przedawnienie roszczeń nim objętych. W opinii skarżącego z treści uzasadnienia decyzji wynika, że w organ w ogóle nie rozważył kwestii przedawnienia należności objętej postępowaniem. Podniósł, że w aktach sprawy nie znajdują się dokumenty potwierdzające przerwanie lub zawieszenie biegu terminu przedawnienia zobowiązania. Brak jest też informacji, np. o dacie wszczęcia egzekucji. Tym samym nie został w sposób prawidłowy ustalony stan faktyczny.
Skarżący podkreślił ponadto, że należności są bardzo wysokie, a odsetki znacznie wyższe od należności głównej, co jest bardzo krzywdzące. Dodał, że ma na utrzymaniu rodzinę i biorąc pod uwagę aktualne koszty życia, spłata tak wysokiego zobowiązania jest niemal nierealna.
Decyzją z 16 września 2024 r. organ utrzymał w mocy własną decyzję 18 lipca 2024 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w związku z faktem, że do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zostały dołączone żadne dodatkowe dokumenty, ZUS dokonał rozpoznania sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego, rodzaju, okresu i wysokości należności oraz przyczyn ich powstania na podstawie wszystkich dokumentów uzyskanych i przedłożonych do sprawy z wniosku o umorzenie z 18 kwietnia 2024 r. (wykazanych na str. 3 decyzji ZUS z 18 lipca 2024 r.) oraz danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS i rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców oraz Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.
Organ wskazał, że zweryfikował zadłużenie skarżącego w zakresie ewentualnego przedawnienia i stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne. Czynności mające wpływ na zawieszenie biegu przedawnienia zostały wyjaśnione na str. 4 - 5 decyzji ZUS z 18 lipca 2024 r. i pozostają aktualne. Upomnienie stanowiło bowiem podstawę do wszczęcia wobec skarżącego postępowania egzekucyjnego, więc jego doręczenie należy uznać za pierwszą czynność zawieszającą bieg terminu przedawnienia, o której został skarżący jako dłużnik zawiadomiony (zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s.).
Odnośnie wątpliwości co do prawidłowości i wymagalności podanej kwoty zaległości, organ wyjaśnił, że w postępowaniu w sprawach o umorzenie należności na podstawie przepisów u.s.u.s. ocenie podlega wyłącznie sytuacja wnioskodawcy w kontekście przesłanek umorzenia, określonych w przepisach art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Przedmiotem postępowania o umorzenie należności składkowych jest bowiem ustalenie istnienia materialnoprawnej podstawy umorzenia, jaką jest całkowita nieściągalność, a w przypadku jej braku - zaistnienie uzasadnionego przypadku w stosunku do płatnika składek. Natomiast kwestia zastrzeżeń co podanych przyczyn zawieszenia bądź przerwania biegu terminu przedawnienia składek nie jest przesłanką, której zaistnienie uzasadnia wniosek o umorzenie zaległości. Nie mieści się ona w granicach sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Tego rodzaju ewentualne wątpliwości mogłyby być podstawą zainicjowanego odrębnego postępowania, w postaci zarzutu w postępowaniu egzekucyjnym.
Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.
Przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy. Całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas, gdy: 1/ zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2/ sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2024 r. poz. 794), 3/ nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2023 r., poz. 2383 ze zm.), 4/ nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a/ wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 4b/ nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 4c/ ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe, 5/ Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6/ jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Przytoczone powyżej przesłanki stanowią zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.
W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego organ ustalił, że:
1/ przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;
2/ nie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s., ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że:
- sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe,
- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,
- nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,
- ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe;
2/ nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. - 1 marca 2014 r. nastąpiło wykreślenie z rejestru pozarolniczej działalności gospodarczej. Od 27 maja 2016 r. skarżący jest zgłoszony do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego jako pracownik A S. K. zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy, gdzie wykazane z tego tytułu podstawy wymiaru składek w okresie ostatnich trzech miesięcy wyniosły kolejno: 5/2024 - 4.242,00 zł, 6/2024 - 4.242,00 zł i 7/2024 - 4.300,00 zł. Uzyskiwany w ten sposób dochód nie pozwala na skuteczne prowadzenie windykacji.
Nie wystąpiła jednak przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, bowiem skarżący posiada majątek ruchomy - jest właścicielem samochodu ciężarowego Renault Master (z 2007 r.) o szacunkowej wartości 24.500,00 zł, na którym 16 lipca 2024 r. dokonano zabezpieczenia (zastawu skarbowego) składek za okres 10/2011 - 12/2012 na kwotę 22.785,15 zł.
Organy podatkowe ustanawiają zastawy skarbowe, gdy obawiają się, że zobowiązanie nie zostanie wykonane. Szczególnie, gdy podatnik trwale nie uiszcza należności o charakterze publicznoprawnym lub gdy zachodzi obawa, że zbywając majątek utrudni lub udaremni egzekucję zaległości;
3/ nie zachodzi przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym - zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz.U. z 2021 r., poz. 67) wysokość kosztów upomnienia wynosi 16,00 zł;
4/ nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. - w aktach sprawy znajdują się postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi R. S. z 3 września 2022 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec skarżącego z wniosku wierzyciela - ZUS I Oddział w Łodzi II Inspektorat w Łodzi, wobec stwierdzenia jego bezskuteczności. Tytułami wykonawczymi odjęte były należności za okres 10,11/2011 i 4/2012 - 4/2013.
Organ dodał, że nie oznacza to jednak, że skarżący nie posiada majątku, z którego można prowadzić skuteczne postępowanie egzekucyjne. Przesłanki określonej w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie można identyfikować jedynie z samym faktem zakończenia postępowania egzekucyjnego. Z przepisu tego wynika bowiem, że przesłanka całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. zachodzi wówczas, gdy Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Zatem do wypełnienia hipotezy powyższej normy dochodzi jedynie wtedy, gdy podjęta przez organ egzekucyjny czynność (wydane orzeczenie) stwierdza brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję.
W przypadku czynności w postaci zawiadomienia o zakończeniu postępowania egzekucyjnego wydane w tym przedmiocie orzeczenie musi być orzeczeniem, które oprócz formalnego zakończenia przymusowego dochodzenia zaległości stwierdza równocześnie brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję.
W powyższej ocenie nie została natomiast uwzględniona możliwość wszczęcia egzekucji z ruchomości, której skarżący jest właścicielem. We wspomnianych postanowieniach Komornik Sądowy nie wskazał, aby egzekucja z samochodu ciężarowego Renault Master nie była możliwa, ani tym bardziej niedopuszczalna;
5/ nie zachodzi przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. - w związku z nieopłaceniem składek z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, zgodnie z uprawnieniami wynikającymi z art. 19 § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2023 r., poz. 2505 ze zm.), Dyrektor ZUS I Oddział w Łodzi wszczął wobec Pana przymusowe dochodzenie należności za okres 1 - 3/2012 i 5/2013 - 2/2014, w ramach którego dokonano zajęcia wierzytelności na należących do skarżącego rachunkach bankowych. Powyższe czynności nie doprowadziły do wyegzekwowania żadnych kwot.
Brak efektu w egzekwowaniu należnych składek nie przesądza jednak jeszcze o całkowitej ich nieściągalności, więc nie jest oczywiste, że w toku przymusowego dochodzenia należności nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zaległości zostały bowiem objęte postępowaniem egzekucyjnym, które nie zostało zakończone, więc nie można uznać ich za całkowicie nieściągalne. Postępowanie egzekucyjne nie zostało również w tym zakresie ocenione przez organ egzekucyjny jako całkowicie nieskuteczne.
Jednocześnie, gdy prowadzone przez ZUS przymusowe dochodzenie należności rzeczywiście okaże się bezskuteczne, istnieje możliwość skierowania dalszych tytułów wykonawczych do Naczelnika Urzędu Skarbowego, celem prowadzenia egzekucji ze składników majątkowych, do których Dyrektor Oddziału ZUS nie ma uprawnień.
Dodatkowo posiadany przez skarżącego majątek ruchomy może stanowić przedmiot obrotu cywilno-prawnego, co skutkuje możliwością uznania go za źródło przychodu w celu spłaty zadłużenia.
Organ podkreślił, że postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki postępowanie toczy się nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji, bowiem jeżeli istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości podatkowej, to jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym Dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania.
Nieściągalność należności z tytułu składek bowiem związana jest generalnie z całkowitą, aktualną i przyszłą niemożnością skutecznego ich dochodzenia w postępowaniu egzekucyjnym oraz nieracjonalnością wszczęcia takiego postępowania.
W związku z powyższym organ stwierdził, że nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Bowiem w przypadku stwierdzenia braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek.
Następnie organ wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1/ gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2/ poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3/ przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Organ wskazał, że podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s.
O istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Nie wystarczy, że zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy.
Według organu przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia również nie zachodzi, ponieważ skarżący nie prowadzi już działalności gospodarczej.
Okoliczności uzasadniające umorzenie zaległości zostały w sposób wyczerpujący określone przez ustawodawcę, co wyłącza możliwość uwzględnienia sytuacji innych niż wymienione. Umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wykorzystywane jest w bardzo wyjątkowych przypadkach i każda sytuacja jest oceniana indywidualnie.
W ocenie organu z wykładni funkcjonalnej i celowościowej przepisów ustawy wynika, że podjęcie działalności gospodarczej skutkuje powstaniem obowiązku ubezpieczenia. Bez znaczenia pozostaje tutaj zatem okoliczność, czy osoba, która podjęła się prowadzenia działalności faktycznie ją wykonuje i w jakim zakresie. Na każdym etapie prowadzenia działalności przedsiębiorca winien oceniać celowość jej kontynuacji, a także skutki niewywiązywania się z obowiązku opłacania składek.
Jeżeli więc w danym okresie skarżący nie posiadał wystarczających środków finansowych na opłacenie należnych składek w terminie, to obecnie jest zobowiązany do ich uregulowania wraz z odsetkami za zwłokę. Decydując się na założenie działalności gospodarczej skarżący powinien być świadomy, że dodatkowo zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tytułu prowadzenia działalności za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący działalność. Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej skarżący wziął na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Zatem skutki finansowe działalności skarżącego nie mogą być przerzucane na ogół obywateli. To płatnik składek, jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą, niezależnie od czynników wpływających na funkcjonowanie firmy i osiąganych dochodów, odpowiada za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych, w tym należności z tytułu składek.
Natomiast wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległości.
W składanych wnioskach o umorzenie i ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący nie powoływał się na problemy związane ze stanem swojego zdrowia. Nie przedłożył również żadnych dokumentów medycznych potwierdzających np. fakt konieczności stałego leczenia, czy zaświadczeń orzekających o istnieniu przeciwskazań zdrowotnych do zarobkowania. Nie legitymuje się także orzeczoną niezdolnością do pracy ani orzeczonym stopniem niepełnosprawności.
Organ dodał, ze po stronie skarżącego nie istnieją żadne przeszkody zdrowotne uniemożliwiające lub ograniczające możliwość uzyskania dochodów, skoro jest aktywny zawodowo - pracuje w pełnym wymiarze czasu pracy. Nie ma przeciwskazań do podejmowania pracy na etat lub dodatkowej pracy zarobkowej. W ocenie organu tym samym skarżący ma możliwość pozyskania środków pieniężnych i poprawy swojej sytuacji materialnej. Skarżący 40 lat, czyli do osiągnięcia wieku emerytalnego zostało mu 25 lat aktywności zawodowej, co daje organowi podstawę do przypuszczeń, że będzie jeszcze na przestrzeni kilkunastu lat czynny zawodowo. Zatem będzie osiągał dochody, które pozwolą na stopniową, ale sukcesywną spłatę całości zadłużenia z tytułu składek.
Również ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną i wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie i w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.
Organ zaznaczył, że ciężar udowodnienia faktów, na które powołuje się strona, spoczywa na tym, kto z tych faktów wywodzi skutki prawne. A zatem to skarżący musi udowodnić fakty, które przemawiałyby za umorzeniem zwłaszcza w sytuacji, gdy organ administracyjny nie jest władny zweryfikować danej okoliczności w ramach prowadzonego postępowania. Jedynie fakty powszechnie znane lub znane organowi z urzędu nie wymagają przedłożenia dowodu.
W ocenie organu skarżący nie udowodnił, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności z tytułu składek, gdyż skutkowałoby to brakiem możliwości zapewnienia podstawowych potrzeb bytowych.
Organ podkreślił, że pismem z 23 kwietnia 2024 r. wezwał skarżącego do przedłożenia dokumentów potwierdzających jego obecną sytuację materialną i rodzinną. Poinformowano również, że przedłożenie aktualnego "oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym ..." jest warunkiem niezbędnym do merytorycznego rozpoznania wniosku o umorzenie. Aby potwierdzić dane zawarte w oświadczeniu skarżący mógł dołączyć również dokumenty potwierdzające jego dochody, wydatki, zadłużenie, orzeczenia lekarskie lub zaświadczenia o stanie zdrowia. Jednak skarżący nie dostarczył wypełnionego "oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym ...", ani żadnych innych dokumentów mogących mieć wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie.
Organ we własnym zakresie ustalił, że od 27 maja 2016 r. skarżący jest zgłoszony do ubezpieczeń jako pracownik podlegający ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu w A S. K., a wykazane podstawy wymiaru składek z tego tytułu w okresie ostatnich trzech miesięcy wyniosły kolejno: 5/2024 - 4.242,00 zł, 6/2024 - 4.242,00 zł i 7/2024 - 4.300,00 zł. Uzyskiwane kwoty dochodu są wolne od potrąceń egzekucyjnych.
Organ ustalił również, że od 23 stycznia 2010 r. skarżący pozostaje w związku małżeńskim z B. K., która zgłoszona jest do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba prowadząca od 1 grudnia 2021 r. działalność gospodarczą w zakresie pozostałej działalności pocztowej i kurierskiej. Skarżący nie dostarczył żadnych dokumentów potwierdzających wysokość przychodu oraz ponoszonych kosztów z tytułu prowadzonej przez żonę działalności gospodarczej, co tym bardziej uniemożliwia przeprowadzenie rzetelnej analizy obecnej sytuacji finansowej ich gospodarstwa domowego.
Małżonkowie mają dwoje małoletnich dzieci: 11 lat i 14 lat, w związku z czym B. K. pobiera świadczenie wychowawcze 800+ w kwocie 1.600,00 zł. Świadczenia tego oficjalnie nie wlicza się do dochodu rodziny, ale tylko dlatego, że jest to świadczenie zaliczane do grona źródeł zwolnionych z podatku od osób fizycznych lub niepodlegających opodatkowaniu. Jednakże uznać go należy jako systematyczny dodatkowy przypływ gotówki w celu częściowego pokrycia wydatków ponoszonych w związku z wychowaniem dziecka oraz zaspokajaniem jego potrzeb życiowych.
Ustalone w postępowaniu fakty nie prowadzą tym samym do wniosku, że sytuacja skarżącego nosi znamiona ubóstwa, a przedstawione argumenty nie znalazły odzwierciedlenia w zebranym materiale dowodowym. Sytuacja materialna gospodarstwa domowego jest na tyle stabilna, że regulowane są bieżące zobowiązania związane z utrzymaniem. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby rodzina skarżącego zalegała z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu, wody itp. Dodatkowo podniesione okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi.
Organ podkreślił, że wieloletnią bierną postawą w stosunku do spłaty zadłużenia skarżący przyczynił się do tego, że na kwotę zadłużenia w znacznej mierze składają się odsetki za zwłokę. Zaległości sięgają bowiem lat 2011-2014.
Rozpatrując wniosek o umorzenie, organ bierze pod uwagę nie tylko interes dłużnika, ale również Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z uwagi na szczególny zakres świadczonych usług i odpowiedzialności za środki wpływające do budżetu państwa ZUS zobowiązany jest do rozpatrywania tego typu spraw ze szczególną ostrożnością, bowiem przedmiotem podlegającym decyzji są należności publicznoprawne. A zatem, mając na uwadze interes wnioskodawcy, organ kieruje się również zabezpieczeniem interesu społecznego, bowiem środki uzyskane przez ZUS z tytułu opłaconych składek przeznaczane są w znacznej części na wypłaty świadczeń społecznych osobom ubezpieczonym, w tym wypłaty rent inwalidzkich i emerytur. Zasadą powinno pozostać płacenie składek, nie zaś ich umarzanie. Dbając o stan finansów funduszów emerytalno - rentowych Zakład Ubezpieczeń Społecznych musi każdorazowo ważyć zasadność podejmowanego rozstrzygnięcia.
Organ podkreślił, że w orzecznictwie sądowym akcentuje się także, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza nakreśloną art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych
Na tę decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, zarzucając jej naruszenie:
1/ przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 105 § 3 k.p.a., poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji gdy należności będące przedmiotem postępowania wygasły na skutek przedawnienia,
2/ przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a., w zw. z art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a., poprzez utrzymanie w mocy decyzji wydanej w I instancji, tj. błędne ich zastosowanie przejawiające się brakiem wyczerpującego zebrania i rozpoznania materiału dowodowego, błędnym ustaleniem stanu faktycznego i uznaniem jakoby sytuacja życiowa i materialna skarżącego z uwzględnieniem dochodów i niezbędnych wydatków, biorąc pod uwagę konieczność utrzymania gospodarstwa domowego na poziomie niezagrażającym egzystencji, pozwalała na spłatę zaległości względem ZUS,
3/ przepisów prawa materialnego, a to art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że nie zachodzi uzasadniony przypadek umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wobec braku ich całkowitej nieściągalności, podczas gdy sytuacja materialna skarżącego uzasadnia umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Wskazując na powyższe naruszenia skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, a także o zasądzenie kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że decyzje w przedmiocie umorzenia należności wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mogą być podejmowane wyłącznie w odniesieniu do należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest nadal zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast procedowanie w sprawach dotyczących należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Za bezprzedmiotowe (podlegające umorzeniu zgodnie z art. 105 § 3 k.p.a.) trzeba należy uznać prowadzenie przez organ postępowania w sprawie umorzenia nieistniejących (przedawnionych) należności składkowych.
Wydanie decyzji w oparciu o art. 28 u.s.u.s. musi być poprzedzone prawidłowym ustaleniem okresów, za które należności nie uległy przedawnieniu i wysokości tychże zaległości. Ustalenia takie powinny być dokonane jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. Instytucja umorzenia ma bowiem zastosowanie jedynie wtedy, gdy istnieje należność, znana jest jej wysokość i ta wysokość nie jest sporna.
W postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności organ jest zobowiązany wykazać prawidłowo kwotę należności z tytułu składek, której dotyczy wniosek, bowiem umorzenie tej właśnie konkretnej kwoty stanowi przedmiot postępowania, a przedmiot taki musi być jednoznacznie i prawidłowo określony. Nie jest możliwe umorzenie oraz odmowa umorzenia należności, które nie istnieją.
Przedmiotem postępowania są należności z tytułu składek za okresy sprzed ponad 10 lat (na dzień orzekania przez organ). W ocenie skarżącego obowiązkiem organu było ustalenie i wyjaśnienie w uzasadnieniu decyzji, czy należności nie wygasły na skutek upływu terminu przedawnienia, ewentualnie czy zaistniały okoliczności, które miały wpływ na bieg terminu przedawnienia. W uzasadnieniu decyzji brak jest w tym zakresie wystarczającego uzasadnienia. Nadto, w ocenie skarżącego, upomnienie nie powoduje przerwania biegu terminu przedawnienia. Niemniej jednak organ nie przedstawił dowodu na to, że takie upomnienie zostało skarżącemu doręczone.
Następnie skarżący wskazał, że ma do utrzymania rodzinę, a należności z tytułu składek powstały kilkanaście lat temu. Organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli zachodzi przesłanka całkowitej ich nieściągalności. Natomiast w sprawie z wniosku o umorzenie składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonego będącego równocześnie płatnikiem tych składek, organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zachodzi jedna z dwóch ustawowych przesłanek umorzenia: 1) całkowita nieściągalność składek lub 2) uzasadniony przypadek umorzenia pomimo braku całkowitej nieściągalności.
Co istotne, że w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia, także mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym. Organ administracji, zanim podejmie rozstrzygnięcie i zdecyduje, w jakim zakresie uczyni użytek ze swoich uprawnień, ma obowiązek: wyjaśnić wnikliwie i wszechstronnie stan faktyczny sprawy, wysłuchując strony w trakcie postępowania, a przed wydaniem decyzji rozpatrzyć stan faktyczny w świetle wszystkich przepisów prawa materialnego mogących mieć zastosowanie w sprawie. Co więcej, podjęte przez niego ustalenia muszą znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia (decyzji administracyjnej). Organ administracji, podejmując decyzję w oparciu o uznanie administracyjne, ma obowiązek zgodnie z art. 7 k.p.a. wyważyć słuszny interes strony i interes publiczny, co prowadzi do wniosku, że zasadniczo, w przypadku gdy nie sprzeciwia się temu interes publiczny, organ powinien podjąć decyzję na korzyść strony postępowania. Fakultatywność i uznanie administracyjne nie oznacza bowiem pełnej dowolności i nie może prowadzić do urzędniczej samowoli.
Skarżący wskazał, że należności są bardzo wysokie, a odsetki znacznie wyższe od należności głównej, co jest bardzo krzywdzące. Skarżący ma do utrzymania rodzinę, a biorąc pod uwagę aktualne koszty życia spłata tak wysokiego zobowiązania jest niemal nierealna.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje.
Skarga jest niezasadna.
Kontroli Sądu poddana została decyzja ZUS o odmowie umorzenia należności z tytułu składek – wyszczególnionych w decyzji z 18 lipca 2024 r.
Zasady podlegania ubezpieczeniu społecznemu określają przepisy ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 497 ze zm. dalej u.s.u.s.), które w sposób ścisły regulują sytuacje dające możliwość ubiegania się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczenia społecznego. Zgodnie z art. 28 ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4 (ust. 1). Należności z tytułu składek, co do zasady, mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (ust. 2), z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, w rozumieniu ust. 3 powołanego przepisu zachodzi, gdy: 1/ dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2/ sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2022 r. poz. 1520 ze zm.); 3/ nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4/ nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a/ wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b/ nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5/ naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6/ jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Stosownie natomiast do art. 28 ust. 3a ustawy, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach, umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zasady umarzania tych należności zostały określone w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), dalej rozporządzenie. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy: 1/ opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2/ poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3/ przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Do wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość zastosowania tej ulgi.
Kontroli Sądu podlega w związku z tym nie zasadność odmowy umorzenia należności - gdyż sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może zastępować tego organu w podejmowaniu decyzji uznaniowej - lecz zgodność podjętej decyzji z przepisami prawa. W tej sytuacji obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy w sposób prawidłowy, z zachowaniem reguł wynikających z Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego, przeprowadzono postępowanie i czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast Sąd nie rozstrzyga o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, bowiem o tym decyduje organ administracji publicznej w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego. Sąd bada więc, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, w myśl której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 77 k.p.a.). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 k.p.a.) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 k.p.a.) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a., w szczególności, czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia istniejącej zaległości.
W niniejszej sprawie, w ocenie Sadu, organ prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy i dokonał jego trafnej oceny.
Sąd uznaje za prawidłowe stwierdzenie organu, że w przypadku skarżącego nie zaistniała przesłanka do umorzenia. Ustalenia poczynione przez organ zostały oparte na wiarygodnych informacjach i dokumentach, a zebrane w sprawie dowody dostatecznie potwierdzały i uzasadniały stanowisko organu. W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ZUS poczynił ustalenia faktyczne w oparciu dane wygenerowane z Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych. Dane te zostały wyczerpująco przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, Sąd przytoczył je również w niniejszym uzasadnieniu (w części dotyczącej stanu faktycznego sprawy) i nie ma powodów, by kolejny raz te dane przytaczać. Podkreślenia przy tym wymaga, ze organ zmuszony był do skorzystania wyłącznie z danych z tych rejestrów i własnych ustaleń, bowiem skarżący nie dostarczył, mimo wezwania organu, "oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym", ani żadnych innych dokumentów obrazujących dochody skarżącego, jego wydatki, zobowiązania, czy świadczących o jego stanie zdrowia – a więc dokumentów mogących mieć wpływ na inne niż podjęte rozstrzygnięcie sprawy.
Oznacza to, że Zakład zgromadził materiał dowodowy, a następnie dokonał jego oceny, która stała się podstawą do merytorycznego rozstrzygnięcia zgodnie z art. 77 k.p.a. Ocena dowodów dokonana przez organ, prowadząca do rozstrzygnięcia negatywnego dla skarżącego, nie jest oceną dowolną, ale podjętą zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Zaznaczyć należy, że ciężar udowodnienia faktów, na które powołuje się strona spoczywa na tym, kto z faktów tych wywodzi skutki prawne. A zatem to skarżący musi udowodnić fakty, które według niego przemawiałyby za umorzeniem, zwłaszcza w sytuacji, gdy organ administracyjny nie jest władny zweryfikować danej okoliczności w ramach prowadzonego postępowania.
W skardze skarżący podnosi przede wszystkim okoliczności związane z rzekomym niewyjaśnieniem przez organ kwestii przedawnienia należności z tytułu składek za poszczególne okresy. Argumentacja ta sprowadza się zarzutów o braku dokładnej analizy organu w tym zakresie.
Zarzuty te sąd uznał za bezzasadne.
Sąd podziela pogląd skarżącego, że pierwszą okolicznością, którą należy ustalić w sprawie o umorzenie należności, jest ich wymagalność. Nie można bowiem przystąpić do orzekania o umorzeniu należności, jeżeli nie wiadomo, czy się nie przedawniła. W rozpoznanej sprawie organy twierdziły, że objęte decyzją należności się nie przedawniły, są wymagalne – i Sąd stanowisko to w pełni aprobuje. Sąd dokonał analizy tej kwestii na podstawie akt sprawy i nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że do przedawnienia nie doszło. Skarżący myli się twierdząc, że z akt to nie wynika. Przeciwnie, wynika to z nich w sposób niewątpliwy, podobnie jak to, że skarżący nie odbierał kierowanej do niego korespondencji, co jednak nie uprawnia go do twierdzenia, że nieodebrane dokumenty nie wywołują skutków prawnych, a co za tym idzie – że należności objęte decyzją się przedawniły. Sąd stwierdza, że nie jest to korzystna dla skarżącego taktyka procesowa, skarżący nie podejmując korespondencji (przy zamieszkiwaniu przez cały ten czas pod tym samym adresem), uniemożliwił sobie obronę w toku egzekucji administracyjnej, gdzie jego argumenty o przedawnieniu mogłyby i powinny być przedmiotem analizy w ramach zarzutów egzekucyjnych, do wniesienia których skarżący miał prawo. W ten sposób mógłby najskuteczniej dowodzić swoich racji i miałby z pewnością wpływ na skuteczność czynności podejmowanych w toku postępowania egzekucyjnego. W niniejszym postępowaniu ta bierność skarżącego zadziałała na jego niekorzyść – wszystkie akty w postępowaniu egzekucyjnym były prawnie skuteczne, mimo że skarżący ich nie podejmował, i wywołały skutki w postaci zawieszenia biegu terminu przedawnienia. Należności są więc wymagalne i można było co do nich procedować.
Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja o odmowie umorzenia należności z tytułu składek nie narusza prawa. W ocenie Sądu, organ podjął wszelkie niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego działania i wyjaśnił sytuację majątkową skarżącego, w tym źródła dochodów jego gospodarstwa domowego (w tym żony), posiadanym majątku ruchomym (samochód ciężarowy Renault Master) oraz rozważył wszystkie istotne okoliczności faktyczne sprawy. Znalazło to odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, w której odniesiono się do indywidualnej sytuacji skarżącego, a wyciągniętym z poczynionych ustaleń wnioskom nie można zarzucić dowolności. W konsekwencji Sąd uznał, że zgromadzony materiał dowodowy został oceniony zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 80 k.p.a., a sporządzone uzasadnienie decyzji spełnia wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Organ wykazał, co wpłynęło na istniejącą w dalszym ciągu wymagalność należności z tytułu składek. W uzasadnieniu decyzji z 18 lipca 2024 r. (str. 4-5), jak również w zaskarżonej do Sądu decyzji (str. 3) organ przedstawił stan faktyczny związany z tymi składkami. Uzasadnił też swoje stanowisko prezentując stosowną argumentację prawną, że należności te nie uległy przedawnieniu. Organ wskazał w tym zakresie, że należności te są wymagalne, postępowanie egzekucyjne co do części składek zostało wprawdzie umorzone z uwagi na jest jego bezskuteczność, a co do części składek jest w toku tym niemniej organ wykazał, że nie nastąpiło przedawnienie, powołując się m.in. na doręczenie skarżącemu upomnień, co oznacza, że podjął pierwszą czynność zawieszająca bieg terminu przedawnienia, stosownie do wymagań art. 24 ust. 5b u.s.u.s. Jak przyjmuje się w orzecznictwie NSA (wyrok z dnia 5 kwietnia 2024 r., I GSK 561/20), "Na gruncie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ustawodawca przyjął, że do zawieszenia biegu terminu przedawnienia wystarczające jest podjęcie czynności zmierzającej do wyegzekwowania zaległości. Czynnością zmierzającą do ściągnięcia należności jest niewątpliwie wystawienie tytułu wykonawczego przez właściwy organ, ale za czynności zmierzające do ściągnięcia należności mogą być uznane również inne czynności, tj. orzeczenia, pisma kierowane do strony itp., z których treści czy uzasadnienia wynika bezpośrednio, że zmierzają one do ściągnięcia należności. Taką czynnością jest doręczenie upomnienia z zagrożeniem wszczęcia postępowania egzekucyjnego w rozumieniu art. 15 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Z treści tego przepisu wynika, że postępowanie egzekucyjne nie może być wszczęte bez wcześniejszego doręczenia upomnienia, w związku z czym jest to warunek obligatoryjny i konieczny do tego, by w sposób skuteczny prowadzić egzekucję. Jest więc ono pierwszą i do tego konieczną czynnością zmierzającą do wyegzekwowania należności z tytułu składek, skoro bez doręczenia upomnienia wszczęcie postępowania egzekucyjnego nie byłoby możliwe. Czynność ta mieści się zatem w dyspozycji art. 24 ust. 5b ustawy. Innymi słowy - doręczenie takiego upomnienia zawiesza bieg terminu przedawnienia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Istotą upomnienia jest uprzedzenie zobowiązanego o zagrożeniu wszczęciem egzekucji administracyjnej. Czynność taka nie ma charakteru władczego, nie rozstrzyga ani o ustanowieniu, ani o istnieniu obowiązku. Z tego względu przyjmuje się, że jest to czynność niezaskarżalna do sądu administracyjnego. Rola upomnienia nie sprowadza się do przypomnienia o istnieniu obowiązku, gdyż powinien być zobowiązanemu znany z aktu administracyjnego stanowiącego podstawę egzekucji, lecz do uświadomienia konieczności wykonania tego obowiązku. Instytucja ta pozwala na uniknięcie przymusowego wykonania obowiązku i dolegliwości, jakie wiążą się z prowadzeniem egzekucji wobec zobowiązanego. Upomnienie ma zatem z jednej strony walor informacyjny i perswazyjny, przypomina bowiem zobowiązanemu o konieczności wykonania nałożonego na niego obowiązku oraz wskazuje na konsekwencje niewykonania obowiązku - wszczęcie egzekucji administracyjnej. Z drugiej strony doręczenie upomnienia, o ile jest ono wymagane, wywołuje doniosły skutek prawny, ponieważ jest warunkiem dopuszczalności prowadzenia egzekucji." Analogiczne stanowisko zajmują sądy powszechne i Sąd Najwyższy (por. wyrok z 25 listopada 2021 r., II USKP 82/21).
Następnie organ w sposób przekonujący wyjaśnił dlaczego w sprawie nie zaistniała żadna przesłanka całkowitej nieściągalności wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy, co uniemożliwiało w ogóle pozytywne rozpatrzenie wniosku skarżącego. Jak już wyżej zaznaczono dopiero bowiem stwierdzenie istnienia przesłanki całkowitej nieściągalności otwiera w ogóle organowi możliwość pozytywnego załatwienia wniosku o umorzenie. Brak przesłanki całkowitej nieściągalności możliwość taką zamyka. W wyroku z 23 marca 2011 r., II GSK336/10, NSA wyjaśnił, że należności mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W przepisie art. 28 ust. 3 ustawy ustawodawca wskazał zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. W uchwale z dnia 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285) Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że "(...) Przepis art. 28 ust. 2 ustawy (...) jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 ustawy wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone". Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 ustawy, organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek.
Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, gdzie nie zaistniała możliwość uznania całkowitej nieściągalności należności wobec skarżącego, a w konsekwencji brak było prawnej możliwości umorzenia należności w oparciu o to kryterium. Należy jeszcze raz podkreślić, że w sytuacjach, w których nie występuje całkowita nieściągalność składek w świetle art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 ustawy mamy do czynienia z tzw. decyzją związaną w przedmiocie odmowy umorzenia należności ZUS, nie zaś decyzją wydaną w ramach uznania administracyjnego w przedmiocie umorzenia tych należności, gdyż wydanie takiej decyzji nie jest możliwe, bowiem naruszałaby ona prawo materialne.
Organ przekonująco i logicznie wyjaśnił, dlaczego w sprawie nie ma mowy o całkowitej nieściągalności. Obszerną argumentację w tej kwestii organ zawarł w zaskarżonej decyzji na stronach 4–7, Sąd przytoczył ją również w części uzasadnienia przedstawiającej stan faktyczny sprawy.
W ocenie Sądu nie można również zarzucić organowi wadliwości odnośnie do rozstrzygnięcia w oparciu o przepisy rozporządzenia, w którym zostały zawarte przesłanki umożliwiające pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie, tj. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1 /gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2/ poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3/ przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Organ obszernie odniósł się do wskazanych przesłanek i na podstawie dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy słusznie nie znalazł podstaw do umorzenia należności w oparciu o przepisy rozporządzenia.
Przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w stosunku do wnioskodawcy zastosowania, ponieważ nie prowadzi on już działalności gospodarczej.
Ustawodawca w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia stwierdził, że jedną z okoliczności przemawiających za umorzeniem pomimo braku całkowitej nieściągalności jest choroba przewlekła zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Jako przewlekłą chorobę należy uznać jedynie chorobę o długotrwałym charakterze i nie każdą, a tylko taką, która uniemożliwia uzyskiwanie dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Wnioskodawca nie wykazał w żaden sposób zaistnienia tej przesłanki, dlatego też rozważania w tym zakresie są zbędne - wnioskodawca nie udowodnił, że stan zdrowia uniemożliwia mu zarobkowanie, a tym samym uzyskiwanie środków na spłatę zadłużenia. Jest osobą czynną zawodowo - uzyskuje dochód z wykonywania pracy.
Wnioskodawca nie wykazał także, że nie może uzyskiwać dochodów w związku z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.
Organ odniósł się także do możliwości umorzenia ze względu na trudną sytuację finansową wnioskodawcy, która w przypadku spłaty zadłużenia pozbawiłaby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Wskazał, że od 27 maja 2016 r. skarżący jest zgłoszony do ubezpieczeń jako pracownik podlegający ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu w A S. K., a wykazane podstawy wymiaru składek z tego tytułu w okresie ostatnich trzech miesięcy wyniosły kolejno: 5/2024 - 4.242,00 zł, 6/2024 - 4.242,00 zł i 7/2024 - 4.300,00 zł. Organ podkreślił przy tym, że uzyskiwane kwoty dochodu są wolne od potrąceń egzekucyjnych.
Organ ustalił również, że od 23 stycznia 2010 r. skarżący pozostaje w związku małżeńskim z B. K., która zgłoszona jest do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba prowadząca od 1 grudnia 2021 r. działalność gospodarczą w zakresie pozostałej działalności pocztowej i kurierskiej. Skarżący nie dostarczył żadnych dokumentów potwierdzających wysokość przychodu oraz ponoszonych kosztów z tytułu prowadzonej przez żonę działalności gospodarczej, co uniemożliwiło organowi ustalenia co do obecnej sytuacji finansowej ich gospodarstwa domowego.
Małżonkowie mają dwoje małoletnich dzieci: 11 lat i 14 lat, w związku z czym żona skarżącego pobiera świadczenie wychowawcze 800+ w kwocie 1.600,00 zł. Organ przyznał przy tym, że świadczenia tego oficjalnie nie wlicza się do dochodu rodziny, ponieważ jest to świadczenie zaliczane do grona źródeł zwolnionych z podatku od osób fizycznych lub niepodlegających opodatkowaniu. Jednakże niewątpliwie jest do systematyczny dodatkowy przypływ gotówki w celu częściowego pokrycia wydatków ponoszonych w związku z wychowaniem dziecka oraz zaspokajaniem jego potrzeb życiowych.
Należy zgodzić się organem, który stwierdził, że ustalenia te pozwalają przyjąć, że sytuacja skarżącego nie nosi znamion ubóstwa. Sytuacja materialna gospodarstwa domowego skarżącego jest stabilna, na bieżąco są regulowane jego zobowiązania związane z utrzymaniem. Z akt sprawy nie wynika, aby rodzina skarżącego zalegała z regulowaniem jakichkolwiek zobowiązań.
Zatem obecna sytuacja materialna wnioskodawcy nie uniemożliwia mu zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych i nie wykazuje znamion ubóstwa – organ wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, dlaczego i w oparciu o jakie okoliczności doszedł do takiej konkluzji. Wyjaśnienia organu Sąd uznał za przekonujące.
Organ nie zakwestionował możliwego negatywnego wpływu obowiązku uregulowania zaległości na sytuację bytową strony, ale uznał, że jest to niewystarczające do umorzenia należności. Podstawy umorzenia należności ZUS zostały stworzone dla "uzasadnionych przypadków", a zatem wyjątkowych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika).
Organ uznał, że zgromadzone dowody w trakcie toczącego się postępowania nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenia w czasie prowadzonej działalności gospodarczej.
Zgodzić się również należy z konkluzją organu, że zasadą powinno pozostać płacenie składek, nie zaś ich umarzanie. Umorzone składki w istocie pokrywają inni ubezpieczeni. Dbając o stan finansów funduszów emerytalno-rentowych Zakład Ubezpieczeń Społecznych musi każdorazowo ważyć zasadność podejmowanego rozstrzygnięcia. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 17 stycznia 2018 r., II GSK 2937/17, stwierdził, że sprzeciwia się interpretacji art. 28 ust. 3a ustawy i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia prowadzącej do przyjęcia, że przedsiębiorca, który nie wywiązywał się z obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne doprowadzając do kumulacji należności, może uniknąć spłaty zaległości z tego tylko powodu, że powołał się na niewysokie dochody i związaną z tym dysproporcję między tymi dochodami, a zaległościami.
Obowiązkiem wierzyciela jest przede wszystkim poszukiwanie możliwości odzyskania zaległych należności, możliwość ich umarzania przewidziana jest bowiem dla przypadków szczególnych. Dlatego też jeśli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania długu, czy z obecnego majątku dłużnika, czy też w dalszej perspektywie czasowej, to podjęcie w ramach uznania administracyjnego negatywnego dla wnioskodawcy rozstrzygnięcia, nie może być uważane za dowolne, a umorzenie należności składkowych byłoby przedwczesne (wyrok WSA w Warszawie z 21 grudnia 2016 r., V SA/Wa 833/16).
O istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Nie wystarczy, że zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych zaległości. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy.
W ocenie Sądu organ trafnie wskazał, że umorzenie należności z tytułu składek jest co do zasady wyjątkiem, a ZUS może ale nie musi umorzyć należności nawet jeżeli zachodzą przesłanki do umorzenia. W tej sprawie charakter spornych należności pozwala uznać, że ZUS nie przekroczył granic uznania administracyjnego odmawiając umorzenia skarżącemu tych należności.
Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.
ak