III SA/Łd 854/23

III SA/Łd 854/23 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2024-04-17
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-12-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Anna Dębowska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1230
art. 28 ust. 2,ust. 3 i ust. 3a
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j.)
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par. 3 ust. 1 i ust. 3
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151, art. 250
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Dnia 17 kwietnia 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Dańczak, Sędziowie Sędzia WSA Anna Dębowska (spr.), Sędzia WSA Joanna Wyporska-Frankiewicz, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Dorota Czubak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 kwietnia 2024 roku sprawy ze skargi G. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 października 2023 r. nr UP-818/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat A. D. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ulicy [...] w Łodzi kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych obejmującą podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu G. S. z urzędu.
Uzasadnienie
Decyzją z 31 października 2023 r., nr UP-818/2023 Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję własną z 7 września 2023 r., nr 1790/2023 o odmowie umorzenia G.S. należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 110 883,56 zł za okres marzec 2018 r. – kwiecień 2023 r., w tym ubezpieczenia społeczne z tytułu składek w łącznej kwocie 73 429,26 zł, w tym z tytułu: składek 57 142,26 zł, odsetek (naliczonych na 28 czerwca 2023 r.) – 16 287 zł, ubezpieczenia zdrowotne w łącznej kwocie 32 308,44 zł, w tym z tytułu składek 25 463,44 zł, odsetek naliczonych na 28 czerwca 2023 r.) 6 845 zł, Fundusz Pracy w łącznej kwocie 5 145,86 zł, w tym z tytułu składek 4 795,86 zł, odsetek (naliczonych na 28 czerwca 2023 r.) 350 zł.
W uzasadnieniu organ administracji przedstawiając stan faktyczny i prawny sprawy podniósł, że 28 czerwca 2023 r. wpłynął wniosek G.S. o umorzenie należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wniosku skarżący powołał się na swoją trudną sytuację życiową i finansową.
Decyzją z 7 września 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący poinformował, że otrzymał informację, że nie posiada zadłużenia w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Od 15 lipca 2004 r. odbywa wyrok dożywotniego pozbawienia wolności. Od 28 maja 2010 r. nie może podjąć pracy zarobkowej. Nie rozumie, dlaczego Zakład Ubezpieczeń Społecznych nalicza składki, skoro jako więzień nie podlega ubezpieczeniom. Nie posiada ani majątku, ani pracy, zatem zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności. Zgodnie z wyrokiem Sądu Cywilnego w Łodzi, sygn. akt I C 816/06, na rzecz poszkodowanych musi przekazać kwotę 4 X 35 000,00 zł z odsetkami. Choruje na nadciśnienie tętnicze. Całą działalność twórczą wykonywał pro bono i nie osiągał z niej żadnych dochodów. Nie otrzymał informacji zwrotnej dotyczącej kwestii wsparcia w ramach pomocy de minimis.
Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący dołączył pismo z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Inspektoratu w Pabianicach z 13 września 2023 r. nr 530271DZPWZ23/001001 z załącznikiem ze szczegółowym zestawieniem należności za okres od maja 2023 r. do lipca 2023 r., zaświadczenie lekarskie z 20 września 2023 r.
10 października 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zawiadomił skarżącego o zakończeniu postępowania oraz o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań przed wydaniem decyzji w terminie 7 dni od daty doręczenia pisma. Pismo zostało doręczone 13 października 2023 r.
20 października 2023 r. wpłynęło pismo, w którym skarżący powołał się na argumenty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie umorzenia.
Organ administracji podniósł następnie, że w trakcie postępowania w sprawie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą i posiadał status przedsiębiorcy. W piśmie z 30 czerwca 2023 r. organ administracji poinformował skarżącego, m. in., że umorzenie należności przedsiębiorcy może stanowić pomoc publiczną, w związku z czym był zobligowany do przedłożenia odpowiednich dokumentów do sprawy. Z uwagi na fakt, że wnioskodawca 21 lipca 2023 r. zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy został rozpatrzony w oparciu o jego interes jako osoby fizycznej, na której ciąży obowiązek regulowania zaległych zobowiązań z tytułu jej prowadzenia. Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi pełnej księgowości z 9 lipca 2023 r. wynika, że wnioskodawca jest wdowcem, nie jest przedsiębiorcą, pisze książki. Od 28 maja 2010 r. nie może się zatrudnić z uwagi na odbywanie kary dożywotniego pozbawienia wolności. Nie posiada dochodu z innych źródeł. Nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej. Nie korzysta z innych form pomocy. Nie ponosi wydatków związanych z utrzymaniem. Posiada zobowiązania pieniężne tylko w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Nie posiada nieruchomości ani składników mienia ruchomego. Nie posiada praw majątkowych ani wierzytelności. Firma nie znajdowała się w likwidacji, upadłości ani w postępowaniu restrukturyzacyjnym. Skarżący nie prognozuje poprawy swojej sytuacji materialnej ani spłaty zadłużenia w przyszłości. Wnioskodawca leczy się na nadciśnienie. 13 lat pisał książki, z których nie osiągał żadnego dochodu. W celu rozpatrzenia sprawy korzystano z informacji wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji Pojazdów, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. 27 kwietnia 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję nr 60/2023 o podleganiu przez skarżącego obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania działalności twórczej. Skarżący nie odwołał się od decyzji. Decyzja uprawomocniła się 3 czerwca 2023 r. Od 1 grudnia 2010 r. do 20 lipca 2023 r. skarżący był zgłoszony do ubezpieczeń w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych z tytułu prowadzenia działalności twórczej. Posiada następców prawnych: matkę D.S., ojca A.S., siostrę A. S.-O. Nie posiada nieruchomości. Nie ma zarejestrowanych pojazdów.
Organ administracji zweryfikował zadłużenie skarżącego w zakresie ewentualnego przedawnienia i stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Organ administracji ustalił, że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone.
Organ administracji stwierdził następnie, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.s.u.s.", nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy Prawo upadłościowe. Nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności, jednak nie zostało spełnione kryterium braku następców prawnych. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o umorzenie których skarżący wnosi, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz. U. poz. 67) wysokość kosztów upomnienia wynosi 16,00 zł. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie zachodzi również przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ przymusowe dochodzenie należności nie zostało dotychczas wdrożone, a okres ich dochodzenia jeszcze nie upłynął. Na obecną chwilę nie został ustalony element całkowitej nieściągalności długu przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne. Możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały zatem przez organ rentowy wyczerpane. Dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości podatkowej, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym. Organ odwoławczy podkreślił, że jeżeli istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych, organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania. Ponieważ wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Dalej Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że przesłanka wykazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), powoływanego dalej jako "rozporządzenie z 31 lipca 2003 r.", nie ma w stosunku do skarżącego zastosowania, ponieważ nie prowadzi on już działalności gospodarczej jako twórca. Wystąpienie przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Wnioskodawca wskazał, że zmaga się z nadciśnieniem tętniczym. Do akt sprawy przedłożył zaświadczenie z Ambulatorium z Izby Chorych Zakładu Karnego w R. z 20 września 2023 r., które potwierdza, że leczy się z powodu nadciśnienia tętniczego. Przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W aktach sprawy nie odnotowano żadnych dokumentów, które potwierdzałyby, że po stronie wnioskodawcy występują przeciwwskazania zdrowotne (brak orzeczenia o niepełnosprawności) czy zawodowe do wykonywania pracy i uzyskiwania dochodów, z których część mogłaby zostać przeznaczona na spłatę długu. Przesłanka konieczności sprawowania opieki nad przewlekłym członkiem rodziny pozbawiająca możliwości uzyskiwania dochodów nie ma w przypadku skarżącego zastosowania, ponieważ przebywa on w Zakładzie Karnym. Ograniczone możliwości płatnicze wnioskodawcy, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. Każda osoba przejściowo może wykazać, że znajduje się w trudnej sytuacji, lecz Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest obowiązany w sposób dokładny i racjonalny ocenić sytuację i podjąć decyzję, czy uznaje ją za przesłankę do zastosowania umorzenia należności, czy też nie. Od 15 lipca 2004 r. skarżący przebywa w Zakładzie Karnym w R. W trakcie odbywania kary dożywotniego pozbawienia wolności wnioskodawca prowadził działalność twórczą (literatura piękna) i nie wywiązał się z obowiązku opłacania składek, w związku z czym został dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który naliczył odsetki od nieopłaconych w terminie należności. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wykazał, że posiada zobowiązania pieniężne na rzecz poszkodowanych, komornik zlicytował wszystko co posiadał, a reszta zadłużenia jest nieściągalna. Przebywając w Zakładzie Karnym skarżący ma zaspokojone podstawowe potrzeby życiowe i nie ponosi żadnych kosztów związanych z bieżącym utrzymaniem i leczeniem. Z uwagi na odbywanie kary dożywotniego pozbawienia wolności, nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia, które pozwoli na spłatę należności z tytułu składek. W okresie od 7 czerwca 2007 r. do 3 września 2007 r. oraz od 12 października 2009 r. do 28 maja 2010 r. skarżący był zgłoszony do ubezpieczeń w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, jako osoba wykonująca odpłatnie pracę na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności. Skarżący ma 50 lat. Zatem do czasu uzyskania prawa do świadczenia emerytalnego, czyli przez 15 lat, będzie miał możliwość osiągać dochody pozwalające na sukcesywną spłatę zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Skarżący oświadczył, że od 1 września 2022 r. do stycznia 2024 r. uczęszcza na zawodowy kurs stolarski CKU w Zakładzie Karnym w R., co prowadzi do wniosku, że będzie posiadał dodatkowe kwalifikacje do podjęcia pracy zarobkowej również w tym zakresie. Subiektywne przekonanie wnioskodawcy o spełnieniu przesłanek do umorzenia nie uzasadnia rezygnacji z dochodzenia zaległości. W ocenie organu administracji wnioskodawca nie udowodnił, że jego sytuacja materialno-bytowa i zdrowotna definitywnie uniemożliwią spłatę należności z tytułu składek, zatem istnieje możliwość dochodzenia należności w przyszłości. Podjęcie więc decyzji o umorzeniu należności na chwilę obecną byłoby nieuzasadnione. Instytucja umorzenia służy wsparciu osób w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi czy innymi, niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, w sytuacji gdy status materialny trwale nie rokuje w kontekście spłaty zadłużenia. Umorzenie należności może być uzasadnione jedynie okolicznościami o charakterze obiektywnym, wyjątkowym i trwałym. W ocenie organu administracji brak jest dowodów, że takie okoliczności zachodzą. Umorzenie stanowi wyraz definitywnej rezygnacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczone, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania. Decyzja odmawiająca umorzenia nie nakłada na wnioskodawcę żadnych dodatkowych obowiązków, które nie ciążyły na nim do tej pory, i których nałożenie spowodowałoby pogorszenie obecnej sytuacji materialnej i osobistej. Rozstrzygnięcie organu administracji odmawia natomiast przyznania "przywileju" polegającego na zwolnieniu z obowiązku opłacania składek. Względy społeczne wymagają, aby zobowiązanie publicznoprawne było realizowane, a płatnik nie był pochopnie z niego zwalniany. W sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza określoną w art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych.
W skardze na powyższą decyzję do sądu administracyjnego G.S. podniósł, że Zakład nie dokonał prawidłowej oceny jego sytuacji faktycznej zwłaszcza w kontekście odbywania przez niego kary dożywotniego pozbawienia wolności. Nie uzyskuje żadnych dochodów a perspektywa na poprawę powyższej okoliczności nie jest pozytywna. Według skarżącego nie ma on żadnych możliwości na spłatę zadłużenia.
W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi pełnomocnik skarżącego ustanowiony z urzędu oświadczyła, że popiera skargę i wnosi o zmianę zaskarżonej decyzji lub przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Pełnomocnik skarżącego wniosła o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył co następuje:
Skarga okazała się nieuzasadniona.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem stosując środki określone w ustawie.
W myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 lipca 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c); 2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach; 3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach. W razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).
Z przepisów tych wynika, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Przeprowadzona przez sąd w niniejszej sprawie kontrola według powyższych kryteriów nie wykazała, aby zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem prawa uzasadniającym jej wyeliminowanie z obrotu prawnego.
W art. 28 ust. 2 u.s.u.s. sformułowana została zasada, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.
W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ustawodawca zdefiniował sytuacje, w których organ może uznać, że zachodzi całkowita nieściągalność należności wskazanych w ust. 2.
Jak stanowi art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe;
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
W myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zasady takiego umarzania reguluje wydane na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b u.s.u.s. rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.
Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Za rodzinę, o której mowa w ust. 1 pkt 1, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające z zobowiązanym w faktycznym związku (§ 3 ust. 2 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r.). Za działalność, o której mowa w ust. 1 pkt 2, uważa się pozarolniczą działalność w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (§ 3 ust. 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r.).
Użycie przez ustawodawcę zarówno w art. 28 ust. 2, jak i w ust. 3a u.s.u.s. zwrotu "mogą być umarzane" oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. zwrotu "może umorzyć" oznacza dopuszczenie możliwości orzeczenia o umorzeniu składek, przy zaistnieniu okoliczności wskazanych w tych aktach prawnych. Dopuszczenie możliwości orzeczenia o umorzeniu należności nie oznacza jednak, że wystąpienie okoliczności mogących stanowić przesłankę orzeczenia o umorzeniu należności obliguje organ do wydania decyzji orzekającej umorzenie zaległych, należnych składek. Przez użycie sformułowania "mogą być umarzane" ustawodawca usankcjonował możliwość wydawania decyzji tzw. "uznaniowych". Oznacza to, że pomimo zaistnienia przesłanek, które pozwoliłyby na ewentualne umorzenie zaległości, spełnienia ich przez wnioskodawcę organ nie musi tych zaległości umorzyć. Jest natomiast zobligowany do wykazania, dlaczego orzekł o odmowie umorzenia zaległych należności, co wymaga należytego ustalenia wszystkich okoliczności sprawy.
Z uwagi na uwarunkowania prowadzące do możliwości orzeczenia o umorzeniu należności wymienione w powołanych wyżej aktach prawnych ocenić należało, czy organ przeprowadził postępowanie w sposób pozwalający na dokonanie poprawnych ustaleń faktycznych i czy te ustalenia faktyczne zostały prawidłowo ocenione.
Decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek są bowiem – jak wskazano wyżej – podejmowane na zasadzie uznania administracyjnego. Podlegają one wprawdzie kontroli sądowej, ale ze względu na specyficzny charakter spraw, których dotyczą, kontrola ta ma ograniczony zakres. Jeżeli zatem organ poprawnie przeprowadzi postępowanie dowodowe i dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, to samo wyprowadzenie wniosku przesądzającego o wyniku sprawy jest zagadnieniem natury słusznościowej, które pozostaje poza zakresem kontroli sądowej. Sąd administracyjny bada bowiem zgodność z prawem, a nie wnika w celowość wydania decyzji w ramach uznania administracyjnego i rozstrzygnięcia sprawy w niej zawartego. Z tego też względu kontrola sądowa jest ograniczona jedynie do ustalenia, czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami (por. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Warszawa 2006, s. 505).
Organ był zobowiązany tak prowadzić postępowanie, aby jak najwszechstronniej wyjaśnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy oraz jak najstaranniej wyjaśnić podstawy faktyczne i prawne rozstrzygnięcia. I chociaż w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może ona jednak zastąpić aktywności dowodowej samego wnioskodawcy. W postępowaniu o udzielenie ulgi w płatności należności składkowych to podmiot zainteresowany powinien wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym umorzeniem ciążących na niej zobowiązań. Skoro zatem skarżący domaga się uznania jego argumentów, wskazujących na szczególne okoliczności w sprawie, to powinien okazać dowody potwierdzające te twierdzenia, bądź wskazać gdzie takowe organ może pozyskać. Prawidłowość postępowania dowodowego nie zależy od tego, czy zapadła decyzja jest satysfakcjonująca dla skarżącego. O wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez skarżącego nie może przesądzać jego subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne.
W ocenie sądu w rozpoznawanej sprawie organ administracji prawidłowo przeprowadził postępowanie poprzedzające wydanie zaskarżonej decyzji. Uwzględnił okoliczności wskazane przez skarżącego we wniosku i oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, w tym fakt odbywania kary dożywotniego pozbawienia wolności i leczenia się z powodu nadciśnienia tętniczego, stan cywilny – wdowiec, brak majątku w postaci nieruchomości i ruchomości, prowadzenia działalności twórczej polegającej na pisaniu książek.
Organ administracji dokonał we własnym zakresie ustaleń, że od 1 grudnia 2010 r. do 20 lipca 2023 r. skarżący był zgłoszony do ubezpieczeń w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych z tytułu prowadzenia działalności twórczej. Od 7 czerwca 2007 r. do 3 września 2007 r. oraz od 12 października 2009 r. do 28 maja 2010 r. skarżący był zgłoszony do ubezpieczeń w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych jako osoba wykonująca odpłatnie pracę na podstawie skierowania do pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności. Ma 50 lat. Organ administracji dokonał sprawdzenia w Kompleksowym Systemie Informatycznym Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz rejestrach centralnych: Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazie Danych Ksiąg Wieczystych. Organ administracji zwrócił uwagę na brak orzeczenia o niepełnosprawności, brak majątku w postaci nieruchomości i zarejestrowanych pojazdów. Uwzględnił okoliczność, że skarżący był słuchaczem Kwalifikacyjnych Kursów Zawodowych o kierunku Stolarz w Centrum Kształcenia Ustawicznego w R. i ocenił, że ukończenie przez skarżącego kursu stolarskiego spowoduje, że uzyska on dodatkowe kwalifikacje do podjęcia pracy zarobkowej. W decyzji z 7 września 2023 r. organ administracji zwrócił uwagę, że w zakładzie karnym, w którym skarżący przebywa, ma zapewnione bezpłatnie warunki bytowe, wyżywienie i opiekę zdrowotną – finansowane z budżetu państwa. Na tej podstawie organ administracji ocenił, że istnieje możliwość dochodzenia należności w przyszłości.
Zdaniem sądu organ administracji trafnie ocenił, że nie została wykazana całkowita nieściągalność składek w rozumieniu art. 28 ust. 3 u.s.u.s., a możliwości dochodzenia zaległości nie zostały przez organ administracji wyczerpane. Rozważył też przesłanki umorzenia należności określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r.
Należy podkreślić, że ustawowym obowiązkiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności, oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczone, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej stanowczości i ostrożności w dysponowaniu nimi. Wskazać także należy, że kompetencje w zakresie umorzenia składek posiada wyłącznie Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Jeżeli tak jak w niniejszej sprawie, istnieje możliwość uregulowania należności choćby w części, a umorzenie należności przy braku przesłanki całkowitej nieściągalności, jest zastrzeżone jedynie dla sytuacji szczególnie krytycznych, gdy niemożliwe jest wywiązanie się strony ze zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (których zaistnienia skarżący nie wykazał), to negatywne rozstrzygnięcie dla strony nie może być uznane za dowolne.
W ocenie sądu – wbrew twierdzeniom skarżącego – organ administracji dokonał analizy jego sytuacji życiowej, zdrowotnej i majątkowej, prawidłowo wyważając interes społeczny i interes strony, co znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Organ wskazał sytuację majątkową skarżącego i wyjaśnił z jakich powodów wydał decyzję odmawiającą umorzenia zaległości. Istotne jest również to, że nie można zobowiązań cywilnoprawnych skarżącego wynikających z wyroku sądu w sprawie sygn. akt IC 816/06 przedkładać nad zobowiązania publicznoprawne. Mają one bowiem pierwszeństwo, a inny sposób rozumowania byłby nieuprawnionym uprzywilejowaniem podmiotów prawa cywilnego kosztem Skarbu Państwa, a w istocie wszystkich obywateli.
Prawidłowo zatem organ administracji w granicach uznania administracyjnego, na podstawie wszechstronnej oceny materiału dowodowego odmówił umorzenia zaległych składek na podstawie art. 28 ust. 2, ust. 3 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek
Podkreślić należy, że organ administracji nie zakwestionował trudnej sytuacji materialnej skarżącego, lecz stwierdził możliwość zaspokojenia należnych wierzytelności z majątku skarżącego w przyszłości.
Nie można oczywiście wykluczyć pogorszenia się sytuacji majątkowej i zdrowotnej skarżącego w przyszłości. Jednak odmowa umorzenia odnosi się do sytuacji obecnej, ocenianych na chwilę wydania decyzji potencjalnych możliwość egzekucyjnych przyszłości. Aktualna odmowa nie wyklucza pozytywnego wniosku o umorzenie złożonego w przyszłości w oparciu o zmienione okoliczności. Zaskarżona decyzja nie zamyka bowiem skarżącemu drogi do złożenia nowego wniosku o umorzenie należności z tytułu składek w przypadku zmiany okoliczności faktycznych czy też możliwości wystąpienia z wnioskiem o rozłożenie zaległych należności na raty. W wypadku wystąpienia z kolejnym wnioskiem skarżący będzie miał możliwość przedstawić organowi administracji dokumenty potwierdzające swoją sytuację.
Z tych względów sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.) mając na uwadze, że z uwagi na wyroki Trybunału Konstytucyjnego w sprawach o sygn. akt SK 66/19, SK 78/21, SK 53/22, SK 85/22 oraz SK 83/19 i orzeczoną nimi niekonstytucyjność stawek opłat określonych w rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu i w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 2631 i poz. 2437 ze zm.) oraz wskazywaną przez Trybunał konieczność zasądzania na rzecz pełnomocników z urzędu opłat nie niższych niż przewidziane w rozporządzeniach regulujących stawki dla adwokatów i radców prawnych z wyboru, a więc przy uwzględnieniu rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz w sprawie opłat za czynności radców prawnych, zaistniały przesłanki do przyznania wynagrodzenia analogicznie do stawek określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, tj. w kwocie 480 zł.
d.j.