III SA/Łd 619/23

III SA/Łd 619/23 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2024-02-01
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Anna Dębowska /sprawozdawca/
Monika Krzyżaniak /przewodniczący/
Teresa Rutkowska
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Ruch drogowy
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 2492
art. 1
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 3, art. 134, art. 135, art. 145, art. 151, art. 153, art. 170, art. 171
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 775
art. 8, art. 9, art. 105 § 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Sentencja
Dnia 1 lutego 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Krzyżaniak, Sędziowie Sędzia NSA Teresa Rutkowska, Asesor WSA Anna Dębowska (spr.), Sekretarz sądowy Marta Duda, Protokolant, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 lutego 2024 roku sprawy ze skargi M. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 7 sierpnia 2023 r. nr KO.484.128.2023 w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty Tomaszowskiego z dnia 12 czerwca 2023 roku, nr WK.5410.8.222.2021.MF.
Uzasadnienie
Decyzją z 7 sierpnia 2023 r., nr KO.484.128.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim utrzymało w mocy decyzję Starosty Tomaszowskiego z 12 czerwca 2023 r., nr WK.5410.8.222.2021.MF umarzającą w całości postępowanie administracyjne wszczęte 9 listopada 2021 r. na wniosek M.H. w sprawie umorzenia kary pieniężnej w wysokości 200 zł nałożonej decyzją Starosty Tomaszowskiego z 10 czerwca 2021 r., znak: WK.5410.8.2022.2021.PB.
W uzasadnieniu organ drugiej instancji przedstawiając stan faktyczny i prawny sprawy podniósł, że wnioskiem z 3 listopada 2021 r. skarżący zwrócił się do organu o umorzenie w całości kary pieniężnej w kwocie 200 zł. Wniosek uzasadnił faktem, że jest emerytem. Nie miał nigdy prawa jazdy oraz własnego samochodu. Właścicielem pojazdu stał się w wyniku spadku po zmarłej żonie. Uchybienie w zgłoszeniu nabycia pojazdu objęło tylko 2 tygodnie. W piśmie z 7 grudnia 2021 r. skarżący wyjaśnił, że po śmierci żony ponosi duże koszty związane z utrzymaniem domu. Jest chory na astmę, a w związku z tym ponosi koszty związane z leczeniem.
Starosta Tomaszowski decyzją z 27 grudnia 2021 r., nr WK.5410.8.222.2021.PB odmówił wnioskodawcy umorzenia w całości kary pieniężnej w wysokości 200 zł z tytułu naruszenia obowiązku zawiadomienia Starosty o nabyciu pojazdu w terminie 180 dni. W uzasadnieniu organ wskazał, że w sprawie nie występuje przesłanka ważnego interesu podatnika ani interesu publicznego.
W wyniku rozpoznania odwołania skarżącego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim decyzją z 7 kwietnia 2022 r., nr KO.484.7.2022 uchyliło decyzję Starosty Tomaszowskiego z 27 grudnia 2021 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania. Organ odwoławczy nakazał przeprowadzenie postępowania dowodowego.
Decyzją z 17 maja 2022 r., nr WK.5410.8.222.2021.PB Starosta Tomaszowski ponownie odmówił umorzenia w całości kary pieniężnej w wysokości 200 zł nałożonej z tytułu naruszenia obowiązku zawiadomienia Starosty o nabyciu pojazdu.
Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim decyzją z 5 lipca 2022 r., nr KO.484.43.2022 utrzymało w mocy decyzję Starosty Tomaszowskiego z 17 maja 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim uznało, że okoliczności sprawy i dowody przedstawione przez skarżącego wskazują, że ma zapewnione środki na swoje potrzeby i utrzymanie. Sytuacja materialna skarżącego umożliwia zapłatę kary pieniężnej w kwocie 200 zł. Uregulowanie należności nie spowoduje konieczności sięgania przez stronę do środków pomocy społecznej,
Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.
Wyrokiem z 15 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Łd 563/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z 5 lipca 2022 r. Wyrok jest prawomocny od 7 lutego 2023 r.
W związku z powyższym ponownej ocenie organu drugiej instancji podlegała decyzja organu pierwszej instancji z 17 maja 2022 r. odmawiająca skarżącemu umorzenia w całości kary pieniężnej w wysokości 200 zł nałożonej z tytułu naruszenia obowiązku zawiadomienia Starosty o nabyciu pojazdu w terminie 180 dni.
Organ drugiej instancji decyzją z 28 marca 2023 r., nr KO.484.64.2023 uchylił decyzję z 17 maja 2022 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
Biorąc pod uwagę wytyczne zawarte w decyzji z 28 marca 2023 r. organ pierwszej instancji wystosował do skarżącego 13 kwietnia 2023 r. wezwanie celem zebrania wszelkich dowodów potwierdzających sytuację rodzinną i finansową. Wezwanie zostało doręczone 14 kwietnia 2023 r.
Skarżący nie zareagował na powyższe wezwanie w terminie 7 dni.
15 maja 2023 r. wydano zawiadomienie o zakończeniu prowadzonego postępowania, które zostało doręczone 31 maja 2023 r.
W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy organ pierwszej instancji decyzją z 12 czerwca 2023 r. umorzył w całości postępowanie administracyjne w sprawie wszczętej 9 listopada 2021 r. na wniosek skarżącego.
Organ pierwszej instancji umarzając postępowanie administracyjne wskazał, że w trakcie trwającego postępowania skarżący 22 września 2022 r. uregulował należność główną w kwocie 200 zł, nałożoną decyzją z 10 czerwca 2021 r., koszty upomnienia w wysokości 16 zł oraz odsetki w kwocie 35,25 zł.
W odwołaniu od tej decyzji skarżący nie zgodził się z umorzeniem postępowania. Powołał się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 15 grudnia 2022 r. Skarżący wskazał, że wezwaniem z 16 kwietnia 2023 r. zażądano "całej listy określonych dokumentów", które miałyby udowodnić, że "stać go było na te 200 zł kary" a on prosił o umorzenie. Nie ma co udowadniać, bo przecież dawno zapłacił i dotąd "z głodu nie umarł". Sam udowodnił, że go stać. Żądanie faktur, zaświadczeń, itp. (ponowne) było bezprzedmiotowe. Skarżący wniósł o wydanie orzeczenia doprowadzającego do zwrotu "nieracjonalnie, nielogicznie i nieetycznie" nałożonej na niego kary pieniężnej w wysokości 200 zł wraz z kosztami upomnienia w wysokości 16 zł oraz odsetkami w kwocie 35,25 zł, którą to łączną kwotę wpłacił na konto bankowe Starostwa Powiatowego w Tomaszowie Mazowieckim 22 września 2022 r.
Organ drugiej instancji uznając decyzję organu pierwszej za prawidłową wskazał, że z jej uzasadnienia wynika, że w trakcie trwającego postępowania 22 września 2022 r. skarżący uregulował należność główną w kwocie 200 zł, nałożoną decyzją z 10 czerwca 2021 r., wraz z kosztami upomnienia w wysokości 16 zł oraz odsetki w kwocie 35,25 zł. Fakt dokonania wpłaty powyższych kwot potwierdza również sam skarżący w treści odwołania. Zatem skoro skarżący uregulował kwotę nałożonej na niego administracyjnej kary pieniężnej wraz z kosztami upomnienia i odsetkami, to uznać należy, że postępowanie w zakresie orzekania o umorzeniu lub odmowie umorzenia nałożonej kary administracyjnej stało się bezprzedmiotowe. Nastąpiło bowiem zdarzenie faktyczne, które spowodowało, że przestała istnieć ta szczególna relacja między faktem (sytuacją faktyczną danego podmiotu) a prawem (sytuacją prawną danego podmiotu), z którą prawo łączy obowiązek w postaci wydania decyzji administracyjnej orzekającej w przedmiocie umorzenia kary pieniężnej. Skoro skarżący uznał za zasadne uiszczenie kary pieniężnej i dokonał jej wpłaty przed ostatecznym zakończeniem postępowania uznać należało, że bezzasadne będzie prowadzenie dalszego postępowania i podejmowania stanowiska w zakresie wnioskowanego "zwolnienia" z nałożonej kary pieniężnej. W dacie wydawania przez organ pierwszej instancji zaskarżonej decyzji obowiązywał art. 140n ust. 6 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1047 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.r.d.", w brzmieniu, że do kar pieniężnych, o których mowa wart. 140m-140mb, w zakresie nieuregulowanym w ustawie, stosuje się odpowiednio przepisy działu III ustawy Ordynacja podatkowa. Obecnie brzmienie art. 140n ust. 4 p.r.d. stanowi, że do kar pieniężnych, o których mowa w art. 140ma i art. 140mb, w zakresie nieuregulowanym w ustawie, stosuje się odpowiednio przepisy działu IVa Kodeksu postępowania administracyjnego. Zmiana regulacji nie ma jednak wpływu na rozstrzygnięcie sprawy.
Organ drugiej instancji powołał się także na prezentowane w orzecznictwie stanowisko, według którego dobrowolne zapłacenie zaległego podatku (kary pieniężnej) przed złożeniem wniosku o jego umorzenie sprawia, że postępowanie o przyznanie ulgi jest bezprzedmiotowe i powinno ulec umorzeniu.
Organ drugiej instancji stwierdził, że żądanie skarżącego zwrotu uiszczonej kary pieniężnej wraz z kosztami upomnienia i odsetkami jest nieuzasadnione. Nie można mówić o nienależnie zapłaconej należności. Domaganie się zwrotu uiszczonej kary pieniężnej możliwe byłoby tylko w sytuacji uchylenia lub stwierdzenia nieważności decyzji w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej w wysokości 200 zł.
W skardze na powyższą decyzję M.H. nie zgodził się ze stanowiskiem organów administracji, że wobec uiszczenia przez niego kary pieniężnej zachodzi podstawa do umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie o umorzenia kary pieniężnej z tytułu naruszenia obowiązku zawiadomienia o nabyciu pojazdu jako bezprzedmiotowego. Skarżący podniósł, że uiszczenie kary pieniężnej nie było dobrowolne. Był przymus fiskalny. Karę uiścił by nie powiększać swoich strat finansowych. Otrzymał upomnienie Starosty Tomaszowskiego z 5 września 2022 r. wzywające do uiszczenia kary pieniężnej, odsetek za zwłokę i kosztów upomnienia pod rygorem wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Bezskutecznie zwracał się o "odłożenie" egzekucji do czasu rozstrzygnięcia merytorycznego. Organ pierwszej instancji nie uwzględnił wykładni dokonanej przez sąd.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) oraz art. 3 § 1 z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem stosując środki określone w ustawie.
W myśl art. 145 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c); 2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach; 3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach. W przypadku zaś gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 p.p.s.a. skarga, zgodnie z art. 151 p.p.s.a., podlega oddaleniu w całości albo w części.
Z przepisów tych wynika, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie, zgodnie z 134 p.p.s.a., sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 135 p.p.s.a., sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych w granicach danej sprawy, której skarga dotyczy, jeżeli jest to niezbędne do końcowego jej załatwienia.
Przeprowadzona przez sąd w niniejszej sprawie kontrola według powyższych kryteriów wykazała, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji z 12 czerwca 2023 r., zostały podjęte z naruszeniem przepisów prawa w stopniu obligującym sąd do wyeliminowania ich z obrotu prawnego.
Zgodnie z art. 105 § 1 k.p.a., powołanym przez organy administracji obu instancji jako podstawa umorzenia postępowania administracyjnego w rozpoznawanej sprawie, gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, o której mowa w przytoczonym przepisie (art. 105 § 1 k. p. a.), oznacza, że przestaje istnieć jeden z konstytutywnych elementów materialnego stosunku administracyjno-prawnego, a wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę przez rozstrzygnięcie jej co do istoty.
W ocenie sądu zapłata przez skarżącego 22 września 2022 r. kary pieniężnej nałożonej decyzją z 10 czerwca 2021 r. wraz z odsetkami i kosztami upomnienia, nie może stanowić podstawy do wydania decyzji o umorzeniu postępowania z uwagi na jego bezprzedmiotowość. Postępowanie w sprawie umorzenia tej należności nie stało się bezprzedmiotowe. W rozpoznawanej sprawie występują wszystkie elementy materialnego stosunku administracyjno-prawnego. Istnieje podmiot, którym jest skarżący oraz przedmiot, za który należy uznać ocenę zasadności istnienia (lub nieistnienia) przesłanek umorzenia należności wynikającej z nałożonej na skarżącego decyzją z 10 czerwca 2021 r. kary pieniężnej.
Innymi słowy organ administracji, pomimo uiszczenia przez skarżącego nałożonej na niego kary, powinien przeprowadzić zgodne ze wszystkimi standardami postępowanie, które pozwoliłoby orzec co do istoty sprawy. Przez orzeczenie co do istoty w tym przypadku należy rozumieć merytoryczne odniesienie się kwestii istnienia lub braku przesłanek umorzenia nałożonej na skarżącego kary pieniężnej. Odpowiednie przepisy prawa przewidują przesłanki, których spełnienie przez wnioskującego skutkować może umorzeniem należności. Uiszczenie kwoty, do której zapłacenia skarżący był zobowiązany, pozostaje bez wpływu na konieczność kontynuowania przez organ postępowania wywołanego wnioskiem o umorzenie kary. Jest to bowiem odrębne postępowanie administracyjne, w którym organ powinien dokonać analizy sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego, ustalić jego sytuację finansową oraz ocenić możliwości zapłacenia kary. Umożliwiłoby to ocenę, czy skarżący spełnia przesłanki umorzenia należności w całości lub części, czy też ich nie spełnia. Skoro skarżący, dokonując zapłaty nie cofnął wniosku o umorzenie kary, to jego żądanie pozostało aktualne.
Poza sporem jest, że skarżący wystąpił 3 listopada 2021 r. z wnioskiem o umorzenie w całości nałożonej decyzją z 10 czerwca 2021 r. kary pieniężnej z tytułu naruszenia obowiązku zawiadomienia Starosty o nabyciu pojazdu w terminie 180 dni.
Po złożeniu wniosku o umorzenie kary i wydaniu przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim 5 lipca 2022 r. decyzji utrzymującej w mocy decyzję Starosty Tomaszowskiego z 17 maja 2022 r. o odmowie umorzenia w całości kary pieniężnej oraz wniesieniu skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na tę decyzję, skarżący zapłacił 22 września 2022 r. całą karę wraz z odsetkami i kosztami upomnienia. W tytule przelewu skarżący wskazał upomnienie nr [...], co wynika z potwierdzenia realizacji operacji.
W orzecznictwie umorzenie postępowania w takich warunkach uznaje się, nie dość, że za nieuprawnione na gruncie art. 105 § 1 k.p.a. i naruszające również wyrażoną w art. 8 k.p.a. zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji publicznej oraz wynikającą z art. 9 k.p.a. zasadę informowania stron (por. wyrok NSA z 18 października 2012 r., II GSK 1387/11).
Nie budzi wątpliwości, że skarżącemu przysługiwało uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie kary w odrębnym postępowaniu administracyjnym. Skorzystał on z tego prawa, a jednocześnie wykonał ciążący na nim obowiązek wynikający z decyzji o nałożeniu kary. Zatem przyjęcie przez organ, że zapłata kary czyni wcześniejszy wniosek o jej umorzenie bezprzedmiotowym należy traktować jako nieuprawnione przerwanie toku postępowania, które – jak wspomniano – powinno doprowadzić do merytorycznej oceny przesłanek przemawiających za umorzeniem lub odmową umorzenia kary. Innymi słowy uiszczenie kary pieniężnej w niniejszej sprawie nie powodowało bezprzedmiotowości postępowania w sprawie jej umorzenia. Nie można mówić o bezprzedmiotowości postępowania z wniosku o umorzenie należności, w sytuacji gdy przestała ona istnieć tylko z tej przyczyny, że została wyegzekwowana na drodze postępowania egzekucyjnego bądź została uiszczona przez zobowiązanego pod presją wszczętego postępowania egzekucyjnego (por. wyrok NSA OZ w Gdańsku z 8 sierpnia 1997 r., I SA/Gd 514/96, POP 1999, z. 4, s. 102). Zapłacenie należności w czasie toczącego się postępowania odwoławczego nie powoduje bezprzedmiotowości postępowania w sprawie jej umorzenia (por. wyrok SN z 6 lutego 2002 r., III RN 198/00, OSNP 2002, nr 14, poz. 322, z glosą aprobującą A. Nity, "Glosa" 2003, nr 2, s. 37). Bezprzedmiotowość zachodzi wówczas, gdy w sposób oczywisty organ stwierdził brak podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy. Oczywistość bezprzedmiotowości może wynikać z tego, że żądanie strony nie dotyczy sprawy podlegającej rozstrzygnięciu co do istoty przez organ (por. wyrok WSA w Warszawie z 5 października 2004 r., III SA 2265/03, M. Pod. 2005, nr 1, poz. 46). Uiszczenie przez stronę należności wraz z odsetkami w wyniku wydania decyzji określającej jej wysokość przy jednoczesnym wniesieniu odwołania nie daje podstaw organowi drugiej instancji do umorzenia postępowania wszczętego wnioskiem strony, jako bezprzedmiotowego (por. wyrok NSA z 14 października 2004 r., FSK 561/04, POP 2005, z. 5, s. 113).
Sąd podziela pogląd wielokrotnie prezentowany w orzecznictwie, że tylko dobrowolne zapłacenie należności przed złożeniem wniosku o jej umorzenie sprawia, że postępowanie o przyznanie ulgi jest bezprzedmiotowe i powinno ulec umorzeniu (por. wyroki NSA: z 7 stycznia 2009 r., II FSK 1413/07; z 19 października 2000 r., III SA 2246/99; z 4 maja 2005 r., FSK 2092/04, ONSAiWSA 2006/2/56). Żądanie umorzenia należności, w tym wypadku kary pieniężnej, zobowiązany do jej zapłaty może bowiem zgłosić wyłącznie wtedy, gdy zaległość ta istnieje.
Natomiast uiszczenie należności przez stronę, dokonane po wszczęciu postępowania w sprawie umorzenia należności i pod presją wszczętego postępowania egzekucyjnego, nie może oznaczać bezprzedmiotowości postępowania o umorzenie zaległości, skoro zaległości te istniały w chwili złożenia wniosku o ich umorzenie i jeszcze długo później (por. wyrok WSA w Łodzi z 26 września 2019 r., I SA/Łd 313/19).
Ocena dotycząca przedmiotowości lub bezprzedmiotowości postępowania musi więc odnosić się do stanu prawnego i faktycznego istniejącego w dacie wszczęcia postępowania, zwłaszcza, że wniesienie żądania powoduje wszczęcie postępowania z mocy prawa, to jest bez wydawania przez organ aktu wszczynającego to postępowanie. Natomiast ocena istnienia przesłanek do uwzględnienia wniosku strony o umorzenie kary pieniężnej, jako odnosząca się już nie do zagadnienia przedmiotowości postępowania, ale do merytorycznej zasadności wniosku, musi uwzględniać stan sprawy istniejący w dacie wydania decyzji. Zasada istnienia należności w dniu składania wniosku o jej umorzenie jest utrwalona w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. wyroki NSA: z 7 stycznia 2009 r., II FSK 1413/07, z 12 stycznia 2012 r., II FSK 1288/10, z 30 września 2010 r., II FSK 784/09; WSA we Wrocławiu z 4 października 2007 r., I SA/Wr 1171/07). Ocena istnienia zaległości podatkowej musi więc odnosić do stanu istniejącego w dacie zgłoszenia wniosku o jej umorzenie (por. wyrok NSA z 23 października 2020 r., I GSK 445/18).
W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest, że w dacie zgłoszenia wniosku o umorzenie kary pieniężnej należność ta istniała.
Podkreślić trzeba, że już już po zapłaceniu przez skarżącego całości kary pieniężnej wraz z odsetkami i kosztami upomnienia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi prawomocnym wyrokiem z 15 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Łd 563/22 uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z 5 lipca 2022 r.
W wyroku tym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi ocenił prawidłowość zaskarżonej decyzji i nie stwierdził, że wobec uiszczenia przez skarżącego 22 września 2022 r. kary pieniężnej wraz z odsetkami i kosztami upomnienia zachodzi podstawa do umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie z uwagi na jego bezprzedmiotowość.
W wyroku z 15 grudnia 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi stwierdził, że dokonana przez organy administracji ocena sytuacji ekonomicznej i wydatkowej skarżącego jest jednowymiarowa. Organ odwoławczy całkowicie w swoich rozważaniach pominął ocenę okoliczności wskazywanych przez skarżącego, które być może mają nieco emocjonalny charakter, jednak trudno uznać, by były prawnie irrelewantne dla oceny zasadności braku umorzenia kary i nie wpływały zarówno na ocenę tego, czy wystąpił ważny interes strony, ani czy na pewno w interesie publicznym (a może jemu wbrew) jest w tych okolicznościach dążenie do wyegzekwowania kwoty nałożonej należności. Skarżący został zresztą ukarany i ma świadomość popełnionego uchybienia, natomiast z uwagi na całokształt okoliczności sprawy, w tym wiek skarżącego oraz jego sytuację zdrowotną i osobistą, można wątpić w sens dochodzenia od niego dodatkowych roszczeń finansowych. Organy przekroczyły granice uznania administracyjnego i nie dokonały w należyty sposób oceny okoliczności faktycznych, w kontekście zaistnienia przesłanek "ważnego interesu podatnika" i "interesu publicznego". W wyroku z 15 grudnia 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wskazał wyraźnie, że ponownie rozpoznając sprawę organy winny wziąć pod uwagę rozważania sądu zawarte w niniejszym orzeczeniu i w tym kontekście powinny zbadać zarówno aktualną sytuację zdrowotną i materialną skarżącego, nie zapominając jednak o uwzględnieniu w swej ocenie także okoliczności związanych z nałożeniem kary na skarżącego oraz celowością samego dochodzenia nałożonej kary, a następnie w sposób kompletny, spójny i zrozumiały organy odniosą się do przesłanek "ważnego interesu podatnika (strony)" i "interesu publicznego".
W myśl art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Stosownie do art. 171 p.p.s.a. wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku ze skargą stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia. Związanie prawomocnym wyrokiem sądu oznacza, że przesądzona we wcześniejszym wyroku kwestia o charakterze prejudycjalnym nie może już być w ogóle badana w postępowaniu późniejszym. Inne sądy i inne organy państwowe muszą więc brać pod uwagę nie tylko fakt istnienia, ale i treść prawomocnego orzeczenia sądu administracyjnego, co implikuje w sposób bezwzględny wzięcie tego pod uwagę w wydawanych przez nie rozstrzygnięciach. Podmioty te muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu. W kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie może być ona już ponownie badana (por. J. Kunicki, Glosa do postanowienia SN z 21 października 1999 r., I CKN 169/98, OSP 2001, z. 4, poz. 63). Gwarantuje to zachowanie spójności i logiki działania organów państwowych, zapobiegając funkcjonowaniu w obrocie prawnym rozstrzygnięć nie do pogodzenia w całym systemie sprawowania władzy (por. wyroki NSA: z 19 maja 1999 r., IV SA 2543/98; z 9 czerwca 2006 r., I OSK 1268/05).
Powaga rzeczy osadzonej obejmuje sentencję orzeczenia. Biorąc jednak pod uwagę fakt, że istota sądowej kontroli wyraża się w ocenie prawnej, wyrażonej w orzeczeniu sądu administracyjnego, ta zaś jest zawarta w jego uzasadnieniu, trzeba przyjąć, że powagą rzeczy osądzonej są objęte również motywy wyroku, a jej kryterium jest przedmiot rozstrzygnięcia (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2010, s. 394-395 oraz B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2009, s. 454).
Z kolei zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Dotyczy to zatem oceny prawnej i wskazań zawartych w uzasadnieniu prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 15 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Łd 563/22, którym organy administracji, a następnie sąd rozpoznający niniejszą skargę miał obowiązek się podporządkować.
Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 25 marca 2014 r., sygn. akt II GSK 55/13, obowiązek ten może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, a także po wzruszeniu wyroku. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa, jako podstawy do wydania decyzji. W pojęciu "ocena prawna" mieści się przede wszystkim wykładnia przepisów prawa materialnego i prawa procesowego. Ocena prawna dotyczy dotychczasowego postępowania w sprawie, zaś "wskazania" określają sposób postępowania organów w przyszłości i wynikają z uzasadnienia wyroku. Wskazania stanowią więc konsekwencję oceny prawnej, zwłaszcza oceny przebiegu postępowania przed organami administracyjnymi i rezultatu tego postępowania w postaci materiału procesowego zebranego w sprawie. Ich celem jest zapobieżenie w przyszłości błędom, stwierdzonym przez sąd administracyjny w trakcie kontroli zaskarżonego orzeczenia.
Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie może pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże go w sprawie. Uregulowanie zawarte w art. 153 p.p.s.a. oznacza, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, bo jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w danej sprawie. Związanie samego sądu administracyjnego, w rozumieniu art. 153 p.p.s.a. oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, które są sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się organu administracji publicznej do wskazań w zakresie dalszego postępowania (por. wyroki NSA: z 21 marca 2014 r., I GSK 534/12; z 15 stycznia 2014 r., II GSK 1762/12).
W konsekwencji takiej regulacji prawnej organy administracji ponownie orzekając w rozpoznawanej sprawie nie miały swobody przy wydawaniu decyzji. Były związane oceną prawną i wskazaniami zawartymi w prawomocnym wyroku z 15 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Łd 563/22, które wyznaczyły kierunek postępowania w niniejszej sprawie.
Jak już wyżej wskazano uiszczenie przez skarżącego kary pieniężnej wraz z kosztami upomnienia i odsetkami nastąpiło jeszcze przed wydaniem 15 grudnia 2022 r. wyroku w sprawie sygn. akt III SA/Łd 563/22. Organy administracji w uzasadnieniach wydanych decyzji nie wyjaśniły dlaczego nie zastosowały się do oceny prawnej oraz wskazań zawartych w tym wyroku.
W tym stanie rzeczy, w ocenie sądu, organy administracji odmawiając rozpoznania merytorycznej zasadności wniosku skarżącego o umorzenie kary pieniężnej i uznając, że zasadne jest umorzenie postępowania administracyjnego na podstawie art. 105 § 1 k.p.a., dopuściły się naruszenia tego przepisu, gdyż postępowanie wszczęte tym wnioskiem nie było bezprzedmiotowe. Uchybiły nadto art. 8 oraz art. 153 p.p.s.a.
Z tych względów uznać należy, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 135 p.p.s.a. sąd orzekł o ich uchyleniu.
d.j.