III SA/Łd 563/25

III SA/Łd 563/25 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2025-10-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-08-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agnieszka Krawczyk
Joanna Wyporska-Frankiewicz /sprawozdawca/
Katarzyna Ceglarska-Piłat /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 lit.c w zw. z art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 497
art. 28 ust. 3, art. 31, art. 24 ust. 5d
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
Dz.U. 2025 poz 111
art. 118 par. 1
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t. j.)
Sentencja
Dnia 2 października 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Ceglarska-Piłat, Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Krawczyk, Sędzia WSA Joanna Wyporska-Frankiewicz (spr.), , po rozpoznaniu w dniu 2 października 2025 roku na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. F. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego Z.F. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 stycznia 2025 roku nr UP-62/2025 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 listopada 2024 roku, numer 2257/2024.
Uzasadnienie
Decyzją z 24 stycznia 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z 5 listopada 2024 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek.
W sprawie ustalono następujące okoliczności faktyczne i prawne:
Postanowieniem Sądu Rejonowego w Z. I Wydział Cywilny z 14 lutego 2022 r. (sygn. akt [...]) spadek po zmarłym 24 grudnia 2018 r. M. F. na podstawie ustawy nabyła M. F.1 i Z. F. po 1/2 części każdy.
Decyzją z 28 czerwca 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej również: "ZUS") przeniósł na M. F.1 (dalej: strona, strona skarżąca lub skarżący) i Z. F. zobowiązania z po zmarłym M. F. w kwocie 46 813,08 zł.
30 czerwca 2023 r. pełnomocnik skarżącej zwrócił się do ZUS o umorzenie całości zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek wynikających z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności po zmarłym synu M. F.. W uzasadnieniu tego wniosku wskazano na trudną sytuację zdrowotną i finansową. Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z 3 września 2024 r. (data wpływu do ZUS) wynika, że: skarżąca jest zamężna; nie pracuje zarobkowo; pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1 300,00 zł; nie posiada dochodu z innych źródeł; nie pobiera świadczeń z Urzędu Pracy, zasiłków z pomocy społecznej, ani nie korzysta z innych form pomocy; ponosi wraz z mężem stałe wydatki: z tytułu miesięcznych opłat, z tytułu opłat eksploatacyjnych oraz z tytułu kosztów związanych z leczeniem w łącznej wysokości 3 745,00 zł; prowadzi gospodarstwo domowe z mężem, który uzyskuje miesięczny dochód w wysokości 2 300,00 zł; posiada inne zobowiązania finansowe z tytułu podatków w kwocie 550,00 zł + 72,00 zł, oraz z tytułu zaciągniętych kredytów w miesięcznej wysokości 590,00 zł – spłaca powyższe zobowiązania w formie układu ratalnego w miesięcznej racie 290 zł, dodatkowo ZUS wysyła do komornika miesięcznie 360 zł. Ponadto z oświadczenia strony wynika, że odziedziczyła ona po zmarłym synu część działki o powierzchni 4,356 ha położonej w Z. przy ulicy [...] i [...], księga wieczysta o nr [...] Strona nie posiada innych praw majątkowych, ani majątku ruchomego, posiada wierzytelności u komornika w kwocie 16 000,00 zł; strona nie widzi możliwości poprawy sytuacji finansowej rodziny, stan zdrowia strony i jej męża jest coraz gorszy. Wyjaśniono też, że zadłużenie strony wynika z jazdy tramwajem, autobusem, czy pociągami, ponieważ skarżąca szukała zmarłego syna po całej Polsce. Strona skarżąca jest ubezwłasnowolniona, wraz z mężem są schorowani, niezdolni do samodzielnej egzystencji. Mąż strony ma 68 lat, a strona 66 lat. Po śmierci syna ich stan zdrowia uległ pogorszeniu. Strona skarżąca pobiera świadczenie w wysokości 1 780,96 zł + dodatek pielęgnacyjny w wysokości 330,07 zł +świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł, z którego dokonywane są potrącenia egzekucyjne w wysokości 359,03 zł i wypłacana jest stronie kwota 2 091,71 zł. W sprawie ustalono też, że strona skarżąca nie figuruje jako właściciel żadnej nieruchomości, ani pojazdu. Nadto, jak wynika z akt sprawy zmarły syn strony figuruje jako właściciel 2/8 i 3/8 nieruchomości gruntowej o powierzchni 0,4356 ha, położonej w Z. przy ulicy [...] dla której Sąd Rejonowy w Z. prowadzi księgę wieczystą; przy czym na niniejszej nieruchomości widnieje zabezpieczenie hipoteczne należności z tytułu nieopłaconych składek na kwoty 27 549,20 zł oraz 6 047,10 zł. Z kolei mąż strony skarżącej pobiera świadczenie w wysokości 3 096,42 zł; dodatek pielęgnacyjny w wysokości 330,07 zł z którego dokonywane są potrącenia egzekucyjne w wysokości 774,10 zł, a co za tym idzie wypłacana jest kwota 2 301,71 zł.
Decyzją z 5 listopada 2024 r. ZUS odmówił stronie skarżącej umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą wynikających z decyzji z 28 czerwca 2024 r. o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłym płatniku składek M. F. w łącznej kwocie 46 813,08 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne za okres 06/2001-02/2002, 12/2006, 02/2007-03/2010 w łącznej kwocie 32 215,66 zł, w tym z tytułu: - składek 14 636,71 zł, - odsetek liczonych na 24 grudnia 2018r. – 17 530,63 zł, - kosztów upomnienia - 18,49 zł, - kosztów egzekucyjnych - 29,83 zł.
b) ubezpieczenie zdrowotne za okres za 06/2001-02/2002, 03/2007, 06/2007-03/2010 w łącznej kwocie 12 058,41 zł, w tym z tytułu: - składek – 5 662,03 zł, - odsetek liczonych na 24 grudnia 2018r. – 6 370,83 zł, - kosztów upomnienia - 12,04 zł, - kosztów egzekucyjnych - 13,51 zł.
c) Fundusz Prący za okres 06-08/2001, 10/2001-01/2002, 03/2007, 06/2007-10/2009, 12/2009-03/2010 w łącznej kwocie 2 539,01 zł, w tym z tytułu: - składek - 1170,18 zł, - odsetek liczonych na 24 grudnia 2018 r. – 1 352,87 zł, - kosztów upomnienia - 12,04 zł, - kosztów egzekucyjnych - 3,92 zł.
W uzasadnieniu tej decyzji organ wyjaśnił, że: 1) nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne, wymieniona w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.; 2) strona nie wykazała, zgodnie z treścią art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jej gospodarstwa domowego skarżącego; 3) strona nie wykazała, aby powstanie zadłużenia było następstwem jakiegoś szczególnego zdarzenia; 4) strona nie wykazała, aby przewlekła choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiła skarżącą możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
28 listopada 2024 r. do ZUS wpłynął wniosek strony o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności wykazanych w decyzji ZUS z 5 listopada 2024 r. Następnie, 17 grudnia 2024 r. do ZUS wpłynęło pismo pełnomocnika strony, w którym poprosi ona o możliwość uzupełnienia dokumentacji do 30 grudnia 2024 r., z uwagi na stan zdrowia i trudności w poruszaniu się. Do pisma strona dołączyła szereg dokumentów w tym dokumentację medyczną, wskazujących na sytuację zdrowotną i majątkową strony i jej małżonka. 31 grudnia 2024 r. do ZUS wpłynęło pismo strony skarżącej w którym oświadczono, że składa ona dalszą dokumentację medyczną oraz wydruki z konta B. i D., a także dodatkowe rachunki i recepty łącznie na kwotę 1 119,99 zł oraz paragony z apteki potwierdzające wykup leków za powyższe kwoty. Nadto, pełnomocnik strony ponownie przedstawił wydatki swojej rodziny 6 401,00 zł. Ponadto strona wskazała na wydatki swoich wnuków: N. i D. F., tj.: 6 241,00 zł + 1 049,0 zł = 7 290,00 zł + 1 049,00 zł = 8 330,30 zł + 358,85 zł = 8 697,50 zł. Pełnomocnik strony dodał również, że wraz ze stroną nie mają pieniędzy na drewno kominkowe, więc ogrzewają mieszkanie gazem, złożył on też dodatkowe paragony z C. na łączną kwotę 1 049,00 zł. Nadto, przedłożył on postanowienie Sądu Rejonowego w Z. I Wydziału Cywilnego o nabyciu na podstawie ustawy spadku po zmarłym M. F. przez skarżącą i jej męża po 1/2 części każdy. Przedłożono też pismo, w którym wykazano na dodatkowe zakupy w aptece na kwotę 128,90 zł oraz sklepie spożywczym na kwotę 156,00 zł, a także paragony (6 szt.) potwierdzające poniesienie powyższych wydatków w aptece i sklepie spożywczym.
Powołaną na wstępie decyzją z 24 stycznia 2025 r. ZUS utrzymał w mocy własną decyzję z 5 listopada 2024 r. Organ wskazał, że zobowiązania strony zostały określone w decyzji z 28 czerwca 2024 r. Zaznaczył też, że zgodnie z art. 24 ust. 5d ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – dalej: "u.s.u.s.", przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Zatem przedmiotowe zadłużenie nie uległo przedawnieniu i jest nadal wymagalne. Następnie organ powołując art. 28 ust. 2 u.s.u.s. stwierdził, że przypadki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Odnosząc się do przesłanek wymienionych w tym przepisie organ stwierdził, że w toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że: przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych; przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b u.s.u.s. nie mają zastosowania w sprawie (strona nie prowadziła działalności gospodarczej, z tytułu której powstały zaległości składkowe, ale została na nią przeniesiona odpowiedzialność za zobowiązania po zmarłym synu); nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. (skarżąca nie prowadziła działalności gospodarczej, z tytułu której powstały zaległości składkowe, ale została na nią przeniesiona odpowiedzialność za zobowiązania po zmarłym synu). Organ wskazał, że nie została też spełniona przesłanka braku majątku, ponieważ strona pobiera świadczenie emerytalne w wysokości umożliwiającej prowadzenie z niego skutecznego postępowania egzekucyjnego; ponadto jest współwłaścicielem nieruchomości odziedziczonej po zmarłym synu (na którym ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego przedmiotowych należności). Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wnosi strona, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej wysokość kosztów upomnienia wynosi 16,00 zł). Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4c u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ nie ogłoszono upadłości, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi dlatego, że Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi, nie jest bowiem oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ wskazał, że wobec strony skarżącej nie jest obecnie prowadzone postępowanie egzekucyjne na rzecz wyegzekwowania przedmiotowych należności. Strona pobiera jednak świadczenie w wysokości umożliwiającej prowadzenie z niego skutecznego postępowania egzekucyjnego. Ponadto strona jest współwłaścicielem nieruchomości odziedziczonej po zmarłym synu, na którym ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego przedmiotowych należności. Odnosząc się do racjonalności wszczęcia postępowania egzekucyjnego w kontekście art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. organ przywołał wyrok NSA z dnia 15 maja 2018 r. w sprawie o sygn. akt I GSK 1146/18, zgodnie, z którym ocena czy ponoszenie wydatków egzekucyjnych jest zbędne, czy też może przynieść korzyść, należy wyłącznie do wierzyciela. Możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały zatem przez organ rentowy wyczerpane. Organ wskazał też, że w świetle orzecznictwa NSA, dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości podatkowej, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym. W ocenie organu natychmiastowe umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek, jeszcze przed wdrożeniem postępowania egzekucyjnego, byłoby działaniem przedwczesnym i sprzecznym z interesem publicznym oraz konstytucyjną zasadą powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych. Następnie, powołując art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne - dalej: "rozporządzenie", organ wskazał, że w zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia należy stwierdzić, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej lub jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia. Za takie zdarzenie nie może być uznane powstanie odpowiedzialności za długi spadkowe, jak również określenie przez ZUS zakresu odpowiedzialności strony, gdyż takie działanie wynika z przepisów prawa (art. 100 oraz art. 97 § 1, art. 98 § 1 i 2 ustawy Ordynacja podatkowa oraz art. 31 i 32 u.s.u.s.). Tym samym podnoszenie przez stronę okoliczności związanych z nagłą śmiercią członka rodziny jest prawnie bez znaczenia z punktu widzenia adekwatnych dla sprawy przepisów prawa. Zaś wystąpienie przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Pełnomocnik strony oświadczył, że jego żona – strona niniejszego postępowania - choruje na schizofrenię paranoidalną i jest ubezwłasnowolniona z powodu choroby psychicznej od 12 czerwca 2017 r. Ponadto jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Pełnomocnik strony powołał się również na swój stan zdrowia i oświadczył, że w 2017 r. przebył udar, a w 2022 r. miał rozległy zawał serca. Dodatkowo choruje na cukrzycę typu I oraz na patologiczne zwyrodnienie stawów, ma też problemy z poruszaniem się. Przedłożył też dokumentację z której wynika, że był niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 marca 2024 r. Wobec powyższego ZUS wskazał, iż podchodzi ze zrozumieniem do problemów zdrowotnych strony oraz jej męża. Jednak przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W niniejszym przypadku strona otrzymuje świadczenie, które jest jej stałym dochodem wypłacanym bez względu na stan zdrowia i może stanowić źródło sukcesywnej spłaty zadłużenia wobec ZUS - dlatego w sprawie ta przesłanka nie zachodzi. Zdaniem organu ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone przez stronę jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Strona pobiera bowiem świadczenie emerytalne w wysokości - po potrąceniach egzekucyjnych - 2 091,71 zł. Ponadto prowadzi gospodarstwo domowe z mężem, który pobiera świadczenie w wysokości - po potrąceniach - 2 301,71 zł. Zatem łączny dochód w gospodarstwie domowym strony po potrąceniach egzekucyjnych wynosi 4 393,40 zł. Organ dokonując analizy dochodów osiąganych w rodzinie na podstawie minimum socjalnego wskazał, że minimum socjalne dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego w III kwartale 2024 r. zostało określone na kwotę 3 075,41 zł, a zatem dochody w gospodarstwie domowym strony kształtują się na poziomie wyższym od wskazanej kwoty minimum socjalnego, co z kolei oznacza, że nie można w niniejszej sprawie stwierdzić zaistnienia sytuacji ubóstwa. Pełnomocnik strony w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym wskazał, że strona ponosi wraz z mężem stałe, miesięczne wydatki w łącznej kwocie 3 745,00 zł. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wykazano łącznie na wydatki rzędu 8 697,50 zł. Jednak wyliczenie to zawiera wydatki na remont domu, czy wyrównanie opłat eksploatacyjnych, a więc nie są to wydatki comiesięczne, a ponoszone raz do roku lub rzadziej. Organ zważył ponadto, że pomimo wykazania wydatków znacznie przekraczających dochody w gospodarstwie domowym - rodzina strony znajduje środki na ich pokrycie, ponieważ strona nie wykazuje aby miała problemy z ich regularnym opłacaniem. Ponadto ZUS stwierdził, że wskazane przez stronę wydatki nie są nadzwyczajnymi kosztami jakie musi ona ponosić. Nie można też zdaniem organu uznać, że opłaty za energię, gaz czy wodę są nadzwyczajnymi czy nieprzewidzianymi wydatkami, lecz są to wydatki ponoszone przez ogół społeczeństwa. Dodatkowo podniesione przez pełnomocnika strony okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi. Wobec powyższego ZUS nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem i leczeniem. Odnosząc się do podnoszonych przez pełnomocnika strony okoliczności związanych z zadłużeniem z tytułu podatków i zaciągniętego kredytu, organ wskazał, że fakt posiadania zobowiązań cywilnoprawnych nie stanowi przesłanki do zwolnienia z obowiązku opłacania należnych składek. Strona przyjęła po zmarłym synu spadek z dobrodziejstwem inwentarza, a zatem świadomie przyjęła majątek zmarłego i jednocześnie przyjęła na siebie zobowiązania finansowe syna do wysokości wartości przyjętego spadku. Instytucja umorzenia stworzona jest dla przypadków szczególnie trudnych, gdy ze względu na wiek czy inne nadzwyczajne okoliczności zobowiązany nie jest w stanie spłacić zadłużenia. W ocenie organu w niniejszej sprawie trudno doszukać się cech wyjątkowości. Strona świadomie przyjęła na siebie odpowiedzialność za długi syna, przyjmując jednocześnie jego majątek. Podjęcie więc decyzji o umorzeniu należności byłoby nieuzasadnione. Interes publiczny należy rozumieć nie tylko jako potrzebę zapewnienia maksymalnych środków po stronie dochodów budżetu państwa, ale też jako ograniczenie jego ewentualnych wydatków przeznaczonych na pomoc z opieki społecznej. Pełnomocnik strony oświadczył, że nie korzysta ona ze wsparcia instytucji socjalnych w formie zasiłków celowych na zakup żywności, czy leków – a korzystanie ze wsparcia instytucji socjalnych w takiej formie byłoby dodatkowym potwierdzeniem trudnej sytuacji rodziny, ponieważ udzielenie pomocy ze środków z pomocy społecznej poprzedzone jest szczegółowym, obowiązkowym wywiadem środowiskowym. Potwierdza to powyższe stwierdzenie, że rodzina strony posiada środki finansowe, które w sposób wystarczający zapewniają jej byt. Biorąc pod uwagę przeanalizowany materiał dowodowy organ nie znalazł podstaw do uchylenia decyzji z 5 listopada 2024 r.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżący powtórzył argumentację z postępowania administracyjnego. Wskazał, że wysokość zadłużenia przekracza możliwości spłaty.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych).
Według art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) - dalej: "p.p.s.a." - sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, wskazane zostały w art. 145 § 1 p.p.s.a. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedmiot kontroli w rozpoznawanej sprawie stanowi decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 24 stycznia 2025 r., którą organ ten utrzymał w mocy własną decyzję z 5 listopada 2024 r, o odmowie umorzenia należności z tytułu składek wynikających z decyzji z 28 czerwca 2024 r. o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek za zatrudnionych pracowników oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą po zmarłym M.F. w łącznej kwocie 46 813,08 zł.
Przeprowadzona przez sąd kontrola powyższego wskazanego rozstrzygnięcia ZUS wykazała, że zaskarżona decyzja została podjęte z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - dalej: "k.p.a." - w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co skutkowało koniecznością wyeliminowania jej z obrotu prawnego.
Wskazać należy, że wydanie prawidłowej decyzji odmawiającej umorzenia należności składkowych wymaga wyjaśnienia przez organ, czy istnieją zaległości z tytułu należności składkowych, o których umorzenie występuje wnioskodawca, a następnie czy zostały spełnione przesłanki pozwalające na stwierdzenie ich całkowitej nieściągalności bądź zachodzi uzasadniony przypadek o którym mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s.
W pierwszym rzędzie rozważenia wymaga kwestia przedawnienia należności z tytułu składek. W orzecznictwie wskazuje się, że wniosek strony o umorzenie zaległości nie rozstrzyga ani o istnieniu zaległości, ani o ich wysokości - organ powinien samodzielnie zweryfikować w toku postępowania w przedmiocie umorzenia, czy zaległości w należnych wpłatach w ogóle istnieją. Jeżeli w jakiejś części zaległości nie istnieją - zostały zapłacone, nie powstały lub uległy przedawnieniu - postępowanie w tej części jest bezprzedmiotowe i powinno zostać umorzone na zasadzie art. 105 § 1 k.p.a. (por. np. wyroki: NSA z dnia 6 marca 2008 r., sygn. akt II GSK 421/07, Lex/el nr 478874; WSA w Gliwicach z dnia 15 lipca 2009 r., sygn. akt III SA/Gl 442/09, Lex/el nr 556526; WSA w Krakowie z dnia 28 maja 2014 r., I SA/Kr 129/14, Lex/el nr 1529664; WSA w Gliwicach z dnia 12 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 485/14, Lex/el nr 1601134; NSA z dnia 14 stycznia 2021 r., sygn. akt I GSK 1569/20 Lex/el nr 3145760; NSA z dnia 5 stycznia 2022 r., sygn. akt I GSK 868/21, Lex/el nr 3335997). Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 5 stycznia 2022 r., sygn. akt I GSK 868/21, Lex/el nr 3335997, ustalenie, że składki, co do których został złożony wniosek o umorzenie istnieją (np. nie uległy przedawnieniu), to warunek wstępny do procedowania w przedmiocie umorzenia tych należności. Nie można procedować w oparciu o przesłanki do umorzenia określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., czy § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, w sytuacji gdy składki te nie istnieją. Postępowanie w przedmiocie umorzenia składek w takim przypadku byłoby bezprzedmiotowe. Zatem ZUS w pierwszej kolejności powinien zbadać tę kwestię, gdyż jeśli choćby w części należności uległy przedawnieniu, wtedy w tej części organ zobowiązany będzie do umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowego, w pozostałej zaś części - nieprzedawnionej, organ zobowiązany będzie wydać decyzję umarzającą należności z tytułu składek lub odmówić ich umorzenia. Tak więc ZUS posiada kompetencję do ustalenia w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu składek, czy nie doszło do przedawnienia tych należności, zaś sąd administracyjny kognicję do kontroli wydanej przez ZUS w tym przedmiocie decyzji. Powinności tej nie zmienia fakt, iż w niniejszej sprawie źródłem obowiązków strony skarżącej jest decyzja z 28 czerwca 2024 r. o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek za zatrudnionych pracowników oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą po zmarłym M. F.. Wskazać należy, że przeniesienie odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek może dotyczyć wyłącznie zobowiązań nieprzedawnionych. Zgodnie bowiem z art. 118 § 1 O.p., który przez art. 31 u.s.u.s. ma odpowiednie zastosowanie w sprawie, nie można wydać decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej, jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość podatkowa, upłynęło 5 lat, a w przypadku, o którym mowa: 1) w art. 117b § 1 - jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym miała miejsce dostawa towarów, upłynęły 3 lata; 2) w art. 117c - jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym upływa 6-miesięczny okres od dnia zarejestrowania podatnika jako podatnika VAT czynnego, upłynęły 3 lata. Natomiast § 2 art. 118 O.p. stanowi, że przedawnienie zobowiązania wynikającego z decyzji, o której mowa w § 1, następuje po upływie 3 lat od końca roku kalendarzowego, w którym została doręczona decyzja o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej. Przepisy art. 70 § 2 pkt 1, § 3 i 4 stosuje się odpowiednio, z tym że termin biegu przedawnienia po jego przerwaniu wynosi 3 lata.
Zatem obowiązkiem organu w sprawie dotyczącej umorzenia należności składkowych było wykazanie, że niezapłacone przez stronę postępowania składki objęte zaskarżoną decyzją nie uległy przedawnieniu, a co za tym idzie akta sprawy powinny zawierać dokumenty potwierdzające w sposób jednoznaczny stanowisko organu w tym zakresie. W ocenie sądu z obowiązku tego organ nie wywiązał się prawidłowo.
Zgodnie z art. 24 ust. 5d u.s.u.s., w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji orzekającej o odpowiedzialności, przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. W niniejszej sprawie decyzja taka – o przeniesieniu odpowiedzialności na stronę skarżącą za zobowiązania jej zmarłego syna M. F. z tytułu składek za zatrudnionych pracowników oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą - została wydana 28 czerwca 2024 r. Wydanie decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności na osoby trzecie powoduje, że termin przedawnienia należności z tytułu składek w stosunku do dłużnika pierwotnego przestaje obowiązywać, natomiast z końcem roku kalendarzowego, w którym wydano decyzję zaczyna biec 5-letni termin przedawnienia należności wynikających z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności na osoby trzecie. Przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie regulują kwestii przerwania, czy zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązań z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej, gdyż w tym zakresie nie mają zastosowania ani art. 24 ust. 5a i ust. 5b, ani art. 24 ust. 5c u.s.u.s., ponieważ regulacje te dotyczą zobowiązań płatnika składek, a nie osoby trzeciej (zob. m.in. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt III SA/Gl 630/10, Lex/el nr 994591; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 30 września 2015 r., sygn. akt I SA/Ol 359/15, Lex/el nr 1929418). Jak wskazuje się w orzecznictwie, art. 24 ust. 5b u.s.u.s. ma zastosowanie tylko wobec należności składkowych dochodzonych na zasadach ogólnych, a do należności wynikających z decyzji o odpowiedzialności osób trzecich, stosuje się termin przedawnienia z art. 24 ust. 5d u.s.u.s. oraz rozwiązania z ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa dotyczące przerwania i zawieszenia biegu terminu przedawnienia (tj. art. 70 § 2 pkt 1, § 3 i § 4 w zw. z art. 118 O.p.) stosowanej odpowiednio na podstawie art. 31 u.s.u.s. (por. np. wyrok NSA z 30 lipca 2020 r., sygn. akt I GSK 860/20, Lex/el nr 3047636 czy wyrok NSA z dnia 12 maja 2010 r., sygn. akt II FSK 8/09, Lex/el nr 596614).
Odnosząc powyższe do okoliczności rozpoznawanej sprawy, należy wskazać, że organy nie poczyniły w zaskarżonej decyzji żadnej analizy w zakresie ewentualnego przedawnienia zaległości strony skarżącej, ograniczając się jedynie do powołania art. 24 ust. 5d u.s.u.s. i ogólnego stwierdzenia, że przedmiotowe zadłużenie nie uległo przedawnieniu i jest nadal wymagalne. Zatem na gruncie kontrolowanej sprawy organ rentowy mimo, że orzekał w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, za które odpowiedzialność na stronę skarżącą została przeniesiona nie rozważył kwestii przedawnienia, czym dopuścił się istotnego naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Dla dopuszczalności prowadzenia postępowania w przedmiocie umorzenia zaległych składek istotne jest ustalenie, czy nastąpiło zawieszenie bądź przerwa biegu terminu przedawnienia. Jak już wskazano wyżej, oceny tej należy dokonać w oparciu o treść art. 118 § 2 zd. 2 O.p. w zw. z art. 70 § 2 pkt 1, § 3 i § 4 O.p. Wskazać w tym miejscu należy, że w wyroku z dnia 28 listopada 2019 r., sygn. akt II FSK 35/18, Lex/el nr 2865489, NSA stwierdził – co należy podkreślić - że w przypadku wydania decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej i wygaśnięcia zobowiązania pierwotnego dłużnika decyzja ta traci swoje podstawy. W związku z tym jeżeli zaległość podatkowa ciążąca na podatniku wygasa z jakichkolwiek przyczyn - odpowiedzialność osoby trzeciej przestaje istnieć wraz z nią, niezależnie od tego, czy upłynął już termin określony w art. 118 § 2 O.p. (por. np. wyroki NSA: z dnia 20 marca 2009 r., sygn. akt I FSK 340/08 i sygn. akt I FSK 341/08; z dnia 24 lutego 2010 r., sygn. akt II FSK 1643/08 - publik. [w:] CBOSA). Trzeba bowiem zauważyć, że wygaśnięcie zobowiązania pierwotnego dłużnika powoduje też zwolnienie z odpowiedzialności osoby trzeciej. Wobec tego decyzja o odpowiedzialności staje się bezprzedmiotowa. Organ podatkowy, który wydał taką decyzję, powinien w trybie art. 258 § 1 pkt 1 O.p. wygasić ją jako bezprzedmiotową (por. wyrok NSA z dnia 29 kwietnia 2014 r., sygn. akt I FSK 641/13 - opublik. [w:] CBOSA oraz z dnia 9 listopada 2021 r., sygn. akt III FSK 1724/21 – opubl. [w:] Lex/el nr 3274169). Ponadto wskazać należy na stanowisko NSA wyrażone w wyroku z dnia 26 maja 2023 r., sygn. akt III FSK 178/22, Lex/el nr 3588321,, zgodnie z którym odpowiedzialność podatkowa osoby trzeciej istnieje tak długo, jak długo istnieje zobowiązanie podatkowe podatnika, z tytułu którego odpowiedzialność podatkową ponosi osoba trzecia. Wynika to z subsydiarnego charakteru odpowiedzialności osoby trzeciej w stosunku do odpowiedzialności podatnika. Zatem wygaśnięcie zobowiązania podatkowego podatnika powoduje wygaśnięcie zobowiązania osoby trzeciej jako odpowiadającej solidarnie, także w sytuacji, gdy nie upłynął termin przedawnienia zobowiązania wynikającego z decyzji o jej odpowiedzialności solidarnej.
W powyższych okolicznościach, samo tylko stwierdzenie organu, że należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu było niewystarczające, a przy tym nie znajduje ono żadnego potwierdzenia w materiale dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy. Przy czym sąd stoi na stanowisku, iż niewyjaśnienie kwestii przedawnienia czyni przedwczesnym rozstrzygnięcie w przedmiocie odmowy umorzenia należności strony skarżącej z tytułu zaległych składek na ubezpieczenia społeczne.
Niezależnie od powyższego sąd stwierdził również, że dokonana w przedmiotowej sprawie ocena organu w zakresie sytuacji rodzinnej strony skarżącej jest niewystarczająco wnikliwa. Organ nie dokonał bowiem analizy skutków wykonania przez stronę skarżącą istniejącego zobowiązania w jej obecnej sytuacji finansowej i życiowej, w szczególności w kontekście sprawowania opieki nad małoletnimi wnukami. Wskazać bowiem należy, że o ile w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach strona wskazała, iż prowadzi gospodarstwo domowe z mężem, to z akt sprawy zdaje się wynikać, że mąż strony sprawuje opiekę nad dziećmi ich zmarłego syna. Dodatkowo strona wyraźnie wskazała, że ponosi z tego tytułu wydatki. Okoliczności w tym zakresie miały istotny wpływ w zakresie oceny sytuacji materialnej strony skarżącej, albowiem w sprawie przyjęto wartość minimum socjalnego zestawiając wartość dochodów w rodzinie z minimum socjalnym dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego. Tymczasem organ powinien rozważyć, czy w sprawie nie zachodzi konieczność przyjęcia kwoty minimum socjalnego dla czteroosobowego gospodarstwa domowego. Organ zastosował zatem niewłaściwe oceny dochodów nie uwzględniając liczby osób faktycznie pozostających w rodzinie strony. Pominięcie tych okoliczności (liczba członków rodziny) może być uznane jako działanie naruszające zasadę zaufania.
Reasumując sąd uznał, że skarga jest uzasadniona. Organ administracji nie wyjaśnił w sposób wystarczający kwestii przedawnienia składek, których umorzenia domaga się strona skarżąca. Ponadto nie rozważył też wnikliwie sytuacji rodzinnej strony, a w tym dochodów jej rodziny. Stanowi to naruszenie art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. i mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Mając to na uwadze, na podstawie art.145 § 1 pkt. 1 lit. c.) w zw. z art. 135 p.p.s.a. sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję, uznając to za niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy uwzględnić rozważania zawarte w niniejszym uzasadnieniu. Przede wszystkim należy wyjaśnić kwestię przedawnienia składek, których umorzenia żąda strona skarżąca. W tym zakresie organ przeprowadzi analizę mających zastosowanie regulacji prawnych z uwzględnieniem poczynionych wyżej rozważań i oceny prawnej, a także dołączy do akt sprawy dokumenty, które będą obrazować wszystkie istotne w tej mierze okoliczności faktyczne. W razie ustalenia, że nie upłynął termin przedawnienia należy dokładnie wyjaśnić sytuację materialną, rodzinną i osobistą strony i jej rodziny w kontekście minimum socjalnego dla gospodarstwa czteroosobowego, w przypadku potwierdzenia, że wnuki strony skarżącej pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie.
a.kr