III SA/Łd 365/15

III SA/Łd 365/15 - Postanowienie WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2015-12-30
Data wpływu
2015-04-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Ewa Alberciak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6031 Uprawnienia do kierowania pojazdami
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
I OZ 113/16 - Postanowienie NSA z 2016-02-12
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Odmówiono przyznania prawa pomocy
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 246 par. 1 pkt 1 oraz 260
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Ewa Alberciak po rozpoznaniu w dniu 30 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W K o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w sprawie ze skargi W K na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S z dnia [...] r. [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy.
Uzasadnienie
W dniu 10 marca 2015 r. W. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania.
W dniu 5 sierpnia 2015 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący oświadczył, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną T. K.. Jako majątek wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym wskazał dom o powierzchni 108 m2. Skarżący jest "na minusie". Żona skarżącego uzyskuje dochód z tytułu emerytury w wysokości 1 200 zł. Skarżący prowadzi działalność transportową "na minusie".
Postanowieniem z dnia 13 sierpnia 2015 r. Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
W dniu 5 października 2015 r. skarżący ponownie złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy.
W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że miał świadczenie rehabilitacyjne. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach ponownie wskazał, że pozostaje w gospodarstwie domowym z żoną T. K.. Majątek wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym stanowi dom o powierzchni 108 m2. Żona skarżącego posiada dochód w postaci emerytury w wysokości około 1 200 zł. Skarżący ponosi straty z tytułu działalności gospodarczej.
Postanowieniem z dnia 20 listopada 2015 r. Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy uznając, że wniosek skarżącego dotyczy żądania ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika.
W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący stwierdził, że odmowa przyznania prawa pomocy jest niesprawiedliwa, w sytuacji w której jej potrzebuje.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658). W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej przepisy ustawy, o której mowa w art. 1 (p.p.s.a.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 niniejszej ustawy stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Z art. 2 ustawy zmieniającej wynika zatem, że przepis art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez jej art. 1 pkt 73 nie ma zastosowania do spraw wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, tj. przed 15 sierpnia 2015 r. Przepis art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej nie został bowiem wymieniony w art. 2 jako przepis, który należy stosować do postępowań wszczętych przed jej wejściem w życie. Do spraw wszczętych przed dniem wejścia w życie tej regulacji stosuje się więc art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji. Natomiast do spraw wszczętych po 15 sierpnia 2015 r. stosuje się tę regulację w nowym brzemieniu. Postępowanie sądowe w niniejszej sprawie zostało wszczęte przed dniem 15 sierpnia 2015 r., wniesieniem przez skarżącego skargi w dniu 10 marca 2015 r. za pośrednictwem Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. Oznacza to, że w niniejszej sprawie stosuje się art. 260 p.p.s.a. w jego dotychczasowym brzmieniu. Tym samym z mocy art. 260 p.p.s.a. w zw. z art. 1 pkt 73 w zw. z art. 2 ustawy zmieniającej uznać należy, że postanowienie referendarza sądowego ze względu na skuteczne wniesienie sprzeciwu utraciło moc, a wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że sąd nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. W razie jego skutecznego wniesienia zaskarżone zarządzenie lub postanowienie automatycznie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu musi zostać rozpoznana przez sąd (zob. H. Knysiak-Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Tadeusz Woś (red.), Warszawa 2005, s. 654).
Instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od sformułowanej w art. 199 p.p.s.a. zasady, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jak wskazuje się w orzecznictwie i doktrynie, w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 27 stycznia 2010 r., II OZ 26/10). Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, przede wszystkim bezrobotnym, samotnym bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, a więc znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych. Prawo pomocy nie może chronić lub też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeżeli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienia NSA: z dnia 23 lipca 2013 r., II FZ 565/13; z dnia 29 maja 2013 r., II OZ 406/13). Osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, Lex nr 8623; postanowienie NSA z dnia 19 marca 2012 r., I FZ 10/12). Jak stanowi art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawomocnym postanowieniem z dnia 13 sierpnia 2015 r. zostało skarżącemu przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący korzysta już ze zwolnienia od kosztów sądowych na mocy postanowienia z dnia 13 sierpnia 2015 r. i wnosi obecnie o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika.
Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym określa art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W myśl tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym określa natomiast art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zawarty w art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Wnioskodawca winien zatem wykazać, że występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W związku z tym to w interesie wnioskodawcy leży przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Ostatecznie też do sądu należy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie. Ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się przy tym jedynie do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub też nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek, a także obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia niezbędnych środków finansowych. Sąd może kierować się w tym względzie wyłącznie przesłankami wynikającymi z art. 246 p.p.s.a.
W ocenie sądu brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego. Przytoczona przez skarżącego argumentacja oraz nadesłane dokumenty nie pozwalają uznać, że znajduje się on w takiej sytuacji, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika nie pozbawi skarżącego konstytucyjnego prawa do sądu, gdyż posiada on majątek wystarczający na pokrycie kosztów postępowania przed sądem administracyjnym.
Przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą, z której uzyskuje przychody. Z zeznań o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2013 i 2014 wynika, że skarżący wybrał indywidualny sposób opodatkowania swoich przychodów, pomimo pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną. W 2013 r. skarżący osiągnął z działalności gospodarczej przychody w kwocie 307 926,84 zł, koszty uzyskania przychodów wyniosły 381 857,72 zł, co dało stratę w kwocie 73 930,88 zł. W 2014 r. przychody wyniosły 352 166,73 zł, zaś koszty 409 360,64 zł, co spowodowało stratę w kwocie 57 139,91 zł. W 2014 r. skarżący uzyskał również przychody z innych źródeł w wysokości 21 131,77 zł (k. 87 – 107). Wyjaśnić w tym miejscu należy, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania przychodu nad tym przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych (por. postanowienia NSA z dnia 19 grudnia 2013 r., I GZ 567/13 i I GZ 568/13). Dodać do tego trzeba, że wysokie koszty mogą mieć bardzo różne źródło, np. w czynionych przez przedsiębiorcę inwestycjach, odpisach z tytułu zużycia środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, różnicach kursowych i nie świadczą jeszcze o jego trudnej sytuacji finansowej. Dokonując rozliczenia podatku od towarów i usług w 2015 r. skarżący wykazał podstawę opodatkowania w I kwartale w wysokości 50 091 zł, w II kwartale w wysokości 89 163 zł, zaś w III kwartale w wysokości 47 460 zł (deklaracje VAT-7K k. 107 – 109). Skarżący prowadzi zatem działalność gospodarczą, która nie została zawieszona i generuje niemałe obroty. Z przekazanych wyciągów z rachunków bankowych w [...] wynika, że saldo rachunku bieżącego na dzień 6 października 2015 r. (data wpłynięcia do sądu wniosku o przyznanie prawa pomocy) wynosiło 5 334,44 zł. Drugi z rachunków (rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy) na dzień składania wniosku o przyznanie prawa pomocy (5 października 2015 r.) wykazywał saldo 9 812,25 zł. W dacie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący dysponował zatem wolnymi środkami finansowymi. Analiza przepływów finansowych na tych rachunkach również wykazała obroty. I tak rachunek bieżący w okresie od kwietnia do października 2015 r. wykazał wpływy na kwotę 220 317,53 zł. Wpływy na rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy w okresie od kwietnia do października 2015 r. wyniosły natomiast 217 476,02 zł (k. 114 – 124). Chociaż we wnioskach o przyznanie prawa pomocy skarżący nie wskazywał żadnych składników majątku poza domem o powierzchni 108 m2, to skarżący jest właścicielem środków trwałych w postaci: naczepy ciężarowej marki [...] z 2008 r. (o wartości na dzień 1 stycznia 2015 r. 35 000 zł k.111), naczepy marki [...] r. (o wartości na dzień 1 stycznia 2015 r. 20 000 zł k. 113), ciągnika samochodowego marki [...] z 2008 r. (o wartości na dzień 1 stycznia 2015 r. 71 000 zł k. 112) oraz samochodu osobowego marki [...] z 2015 r. o wartości 29 552, 04 zł (k. 110), który został wprowadzony do ewidencji środków trwałych w dniu 17 września 2015 r., a więc nieco ponad miesiąc później po przyznaniu skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym postanowieniem z dnia 13 sierpnia 2015 r. i na niespełna miesiąc przed złożeniem kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Dodać trzeba, że żona skarżącego uzyskuje stały dochód w postaci emerytury, mającej wynosić 1 200 zł. Okoliczności te nie pozwala uznać, że sytuacja skarżącego uległa tak znaczącemu pogorszeniu, iż zasadne jest uwzględnienie jego wniosku i ustanowienie również profesjonalnego pełnomocnika. Wręcz przeciwnie, świadczą o dość dobrej sytuacji materialnej skarżącego. Nie można uznać, że osoba, która znajduje się w takiej sytuacji materialnej, iż nie jest w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania, dokonuje, tak jak uczynił to skarżący, zakupu nowego samochodu za prawie 30 000 zł. Oczywiście skarżący ma prawo i może wydatkować posiadane środki finansowe na prowadzenie działalności gospodarczej, w tym na zwiększenie środków trwałych poprzez zakup pojazdu osobowego. Wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej nie mogą jednak mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe. Brak jest podstaw do uznania, że istnieją przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami prowadzonego przez skarżącego postępowania sądowoadministracyjnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że nie można uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2011 r., I FZ 344/11). Dodać także trzeba, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, jak już wyżej wskazano, w zasadzie wyłącza, jak przyjmuje orzecznictwo sądowe, możliwość przyznania zwolnienia od kosztów sądowych.
W ocenie sądu skarżący nie wykazał, że nie posiada środków na poniesienie kosztów postępowania. Wobec powyższych okoliczności nie można uznać skarżącego za osobę ubogą, która nie jest w stanie wygospodarować pieniędzy na zainicjowane przez siebie postępowanie sądowe. Jak zostało to już wcześniej podniesione celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (np. osobom bezrobotnym bez prawa do zasiłku czy pozbawionym jakichkolwiek dochodów), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też zwiększać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych i uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej.
Mając powyższe na uwadze, sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.
e.o.