III RN 58/01

Sąd Najwyższy2002-05-07
SAOSpodatkowepodatek od towarów i usługWysokanajwyższy
VATodsetkizaległość podatkowazwrot podatkuOrdynacja podatkowaustawa o zobowiązaniach podatkowychinterpretacja przepisówrewizja nadzwyczajna

Sąd Najwyższy orzekł, że odsetki od nienależnego zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym można naliczać jako od zaległości podatkowych zarówno pod rządami ustawy o zobowiązaniach podatkowych, jak i Ordynacji podatkowej.

Sprawa dotyczyła możliwości naliczania odsetek od nienależnego zwrotu podatku VAT jako od zaległości podatkowych. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że przepisy Ordynacji podatkowej nie mogą być stosowane wstecz, co ograniczało możliwość naliczania odsetek. Minister Sprawiedliwości wniósł rewizję nadzwyczajną, argumentując, że zarówno ustawa o zobowiązaniach podatkowych, jak i Ordynacja podatkowa pozwalają na takie naliczanie. Sąd Najwyższy przychylił się do stanowiska Ministra Sprawiedliwości, uchylając wyrok NSA i przekazując sprawę do ponownego rozpoznania.

Sprawa rozpatrywana przez Sąd Najwyższy dotyczyła kwestii naliczania odsetek od nienależnego zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym w podatku od towarów i usług. Problem prawny sprowadzał się do tego, czy takie odsetki mogą być traktowane jako odsetki od zaległości podatkowych, a także do interpretacji przepisów przejściowych między ustawą o zobowiązaniach podatkowych a Ordynacją podatkową. Naczelny Sąd Administracyjny w swoim wyroku z dnia 13 września 2000 r. uchylił decyzje organów podatkowych w części dotyczącej zrównania kwoty nienależnie otrzymanego zwrotu podatku z zaległością podatkową, uznając, że przepisy Ordynacji podatkowej nie mogą być stosowane wstecz do zdarzeń sprzed jej wejścia w życie. Minister Sprawiedliwości wniósł rewizję nadzwyczajną, kwestionując to stanowisko. Argumentował, że zarówno ustawa o zobowiązaniach podatkowych, jak i Ordynacja podatkowa pozwalają na traktowanie nienależnego zwrotu podatku jako zaległości podatkowej, od której nalicza się odsetki. Podkreślił, że zasada samoobliczania podatku przez podatnika sprawia, iż nienależny zwrot oznacza nieuiszczenie zobowiązania w terminie. Sąd Najwyższy uznał rewizję nadzwyczajną za uzasadnioną. Stwierdził, że pogląd NSA o braku możliwości stosowania przepisów Ordynacji podatkowej wstecz jest błędny, zwłaszcza w kontekście art. 324 Ordynacji, który nakazuje stosowanie jej przepisów do spraw wszczętych, a nie zakończonych przed dniem 1 stycznia 1998 r. Sąd Najwyższy podkreślił, że zarówno pod rządami ustawy o zobowiązaniach podatkowych, jak i Ordynacji podatkowej, możliwe było i jest naliczanie odsetek od nienależnego zwrotu podatku jako od zaległości podatkowych. Wyrok NSA został uchylony, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Tak, odsetki od nienależnego zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym mogły być naliczane jako od zaległości podatkowych już na gruncie ustawy o zobowiązaniach podatkowych.

Uzasadnienie

Zasada samoobliczania podatku przez podatnika sprawia, że nienależny zwrot oznacza nieuiszczenie zobowiązania w terminie i w należytej wysokości, co stanowi zaległość podatkową, od której nalicza się odsetki za zwłokę.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylenie i przekazanie do ponownego rozpoznania

Strony

NazwaTypRola
Halina B.osoba_fizycznaskarżąca
Wiesław B.osoba_fizycznaskarżący
Minister Sprawiedliwościorgan_państwowywnoszący rewizję nadzwyczajną
Izba Skarbowa w S. - Ośrodek Zamiejscowy w K.instytucjaorgan odwoławczy
Inspektor Urzędu Kontroli Skarbowej w K.organ_państwowyorgan pierwszej instancji
Prokuratura Krajowaorgan_państwowyprokurator

Przepisy (10)

Główne

u.z.p. art. 19 § 1

Ustawa z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych

Podatek nieuiszczony w terminie płatności jest zaległością podatkową.

u.z.p. art. 20 § 1

Ustawa z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych

Od zaległości podatkowych pobierane są odsetki za zwłokę.

o.p. art. 52 § 1

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

Na równi z zaległością podatkową traktuje się zwrot podatku, jeżeli podatnik otrzymał go nienależnie lub w wysokości wyższej od należnej, chyba że podatnik wykaże, że nie nastąpiło to z jego winy.

o.p. art. 53 § 1

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

Od zaległości podatkowych naliczane są odsetki za zwłokę.

o.p. art. 53 § 2

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

Odsetki za zwłokę naliczane są również od zwrotu podatku, o którym mowa w art. 52 § 1 pkt 2.

o.p. art. 324 § 1

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

Do spraw wszczętych, a nie rozpatrzonych przez organ podatkowy pierwszej instancji przed dniem 1 stycznia 1998 r., stosuje się przepisy Ordynacji podatkowej.

Pomocnicze

u.p.t.u. art. 19 § 3

Ustawa z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym

u.p.t.u. art. 26

Ustawa z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym

Podatnicy są obowiązani bez wezwania do obliczania i wpłacania podatku za okresy miesięczne w terminie do 25 dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym powstał obowiązek podatkowy.

o.p. art. 324 § 2

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

Wnioski złożone przed dniem wejścia w życie Ordynacji podatkowej w sprawach odroczenia terminu płatności podatku, rozłożenia na raty zapłaty podatku lub zaległości podatkowej, potrącenia zobowiązań podatkowych - rozpatrywane są na podstawie przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych.

rozp. MF art. 35 § 4

Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 8 grudnia 1994 r. w sprawie wykonania przepisów ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym

Argumenty

Skuteczne argumenty

Nienależny zwrot podatku VAT stanowi zaległość podatkową, od której nalicza się odsetki za zwłokę, zarówno na gruncie ustawy o zobowiązaniach podatkowych, jak i Ordynacji podatkowej. Przepisy Ordynacji podatkowej, w tym materialnoprawne, mają zastosowanie do spraw wszczętych, a nie zakończonych przed dniem 1 stycznia 1998 r., zgodnie z art. 324 § 1 Ordynacji.

Odrzucone argumenty

Przepisy Ordynacji podatkowej nie mogą być stosowane wstecz do zdarzeń sprzed jej wejścia w życie. Nienależny zwrot podatku VAT nie może być traktowany jako zaległość podatkowa na gruncie ustawy o zobowiązaniach podatkowych.

Godne uwagi sformułowania

Zarówno pod rządami ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (...), jak i ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (...) w podatku od towarów i usług nalicza się odsetki od nienależnego zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym jako od zaległości podatkowych. Błędny jest pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, jakoby „brak było na gruncie ustawy o zobowiązaniach podatkowych podstaw prawnych do uznania, że niesłusznie dokonany zwrot podatku od towarów i usług może być traktowany jako zaległość podatkowa, od której należy pobierać odsetki za zwłokę”.

Skład orzekający

Jerzy Kwaśniewski

przewodniczący

Katarzyna Gonera

sprawozdawca

Andrzej Wróbel

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów przejściowych między ustawą o zobowiązaniach podatkowych a Ordynacją podatkową oraz zasady naliczania odsetek od nienależnego zwrotu podatku VAT."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznego stanu faktycznego i okresu przejściowego między ustawami podatkowymi.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy ważnej kwestii naliczania odsetek od nienależnych zwrotów podatku, co ma bezpośrednie przełożenie na praktykę podatkową i interpretację przepisów przejściowych.

Odsetki od nienależnego zwrotu VAT: Sąd Najwyższy wyjaśnia zasady naliczania.

Dane finansowe

WPS: 432 PLN

Sektor

podatki

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
Wyrok z dnia 7 maja 2002 r. III RN 58/01 Zarówno pod rządami ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.), jak i ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.) w podatku od towarów i usług nalicza się odsetki od nienależnego zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym jako od zaległości podat- kowych. Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Waldemara Grudzieckiego, po rozpoznaniu w dniu 7 maja 2002 r. sprawy ze skargi Haliny B. i Wiesława B. na decyzję Izby Skarbowej w S. - Ośrodka Zamiejscowego w K. z dnia 2 lipca 1999 r. [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiąc marzec 1995 r. na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Naczelne- go Sądu Administracyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Szczecinie z dnia 13 wrześ- nia 2000 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punktach I i III i przekazał sprawę w tym za- kresie Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu-Ośrodkowi Zamiejscowemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e W wyniku kontroli przeprowadzonej w Biurze Prawno-Handlowym „B.-L.” w K., prowadzonym przez Halinę i Wiesława małżonków B., Inspektor Urzędu Kontroli Skarbowej w K. decyzją z dnia 2 kwietnia 1999 r. [...] określił podatnikom Halinie i Wiesławowi B. kwotę zwrotu różnicy podatku od towarów i usług za marzec 1995 r. w wysokości 2.553 zł oraz kwotę nienależnie otrzymanego zwrotu w wysokości 432 zł z jednoczesnym ustaleniem, że kwota ta od dnia 9 maja 1995 r. jest traktowana na 2 równi z zaległością podatkową. Jako podstawę prawną decyzji organ pierwszej in- stancji wskazał art. 10 ust. 2 i art. 19 ust. 3 i 3a ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. Nr 11, poz. 50 ze zm.) oraz art. 21 § 1 pkt 1 i § 3, art. 52 § 1 pkt 2 i art. 207 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137 poz. 926 ze zm.), a także § 35 ust. 4 pkt 4 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 8 grudnia 1994 r. w sprawie wykonania przepisów ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. Nr 133, poz. 688 ze zm.). Organ pierwszej instancji stwierdził, że podatnicy zawyżyli podatek naliczony o podatek wynikający z faktur otrzymanych w styczniu 1995 r., który mógł być rozliczony w miesiącu ich otrzymania lub miesiącu następnym, nie zaś w rozliczeniu za marzec 1995 r., mimo iż w tym miesiącu nastąpiło faktyczne wy- konanie usług, których dotyczyły przedmiotowe faktury. Odwołanie podatników od decyzji Inspektora Urzędu Kontroli Skarbowej nie zostało uwzględnione i Izba Skarbowa w S. - Ośrodek Zamiejscowy w K. decyzją z dnia 2 lipca 1999 r. [...], utrzymała zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu swojej decyzji organ odwoławczy wskazał na przepisy art. 19 ust. 3 i 3a ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym oraz § 35 ust. 4 pkt 4 rozpo- rządzenia Ministra Finansów z dnia 8 grudnia 1994 r. w sprawie wykonania przepi- sów ustawy o podatku od towarów i usług. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego podatnicy - Halina i Wie- sław B. - wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji Izby Skarbowej w całości. Zarzucili naruszenie art. 19 ust. 1, 2 i 3a ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym oraz § 35 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 8 grudnia 1994 r. w sprawie wykonania przepisów ustawy o podatku od towarów i usług. Skarżący za- kwestionowali zawężającą - ich zdaniem - wykładnię art. 19 ustawy o podatku od to- warów i usług oraz o podatku akcyzowym dokonaną przez Izbę Skarbową, a ponadto podnieśli, że organy podatkowe do otrzymanych przez nich zwrotów podatku nali- czonego niezasadnie zastosowały przepisy Ordynacji podatkowej, mimo że faktycz- ne zwroty podatku nastąpiły pod rządem przepisów ustawy o zobowiązaniach podat- kowych, które to przepisy nie zawierały regulacji mogących uzasadniać twierdzenie, że nienależnie otrzymane zwroty podatku stanowią zaległość podatkową. W odpowiedzi na skargę Izba Skarbowa wniosła o jej oddalenie, powtarzając wcześniejsze argumenty i dodatkowo podnosząc, że również na gruncie ustawy o zobowiązaniach podatkowych kwoty nienależnie otrzymanych zwrotów podatku od 3 towarów i usług były traktowane na równi z zaległością podatkową, od której - zgod- nie z art. 20 ust. 1 i 2 ustawy o zobowiązaniach podatkowych - pobierane były odset- ki za zwłokę. Wyrokiem z dnia 13 września 2000 r. [...] Naczelny Sąd Administracyjny-Ośro- dek Zamiejscowy w Szczecinie uchylił zaskarżoną decyzję Izby Skarbowej oraz po- przedzającą ją decyzję Inspektora Kontroli Skarbowej w części dotyczącej ustaleń co do zrównania kwoty nienależnie otrzymanego zwrotu podatku z zaległością podatko- wą (punkt I), w pozostałym zaś zakresie skargę oddalił (punkt II) i orzekł o kosztach postępowania (punkt III). Sąd stwierdził, że istota sporu sprowadzała się do dwóch zagadnień: po pierwsze - do interpretacji art. 19 ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podat- ku akcyzowym, po drugie - do zasadności zastosowania przepisów art. 52 § 1 pkt 2 w związku z art. 53 § 2 Ordynacji podatkowej do zwrotów bezpośrednich podatku od towarów i usług, które nastąpiły w okresie obowiązywania ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.). Pierwsze zagadnienie Sąd rozstrzygnął w taki sposób, jak to uczyniły organy podatkowe, w wyniku czego oddalił skargę w części dotyczącej określenia kwoty zwrotu oraz wysokości nienależnie otrzymanego zwrotu. Drugie zagadnienie wiązało się z tym, że organy podatkowe - określając w prawidłowej wysokości kwotę zwrotu oraz wysokość nienależnie otrzymanego zwrotu - dokonały jednocześnie ustalenia, że kwotę nienależnie otrzymanego zwrotu należy traktować na równi z za- ległością podatkową i to od dnia jej otrzymania. Powyższe ustalenie, mające istotne znaczenie dla wyliczenia wysokości odsetek za zwłokę, organy podatkowe oparły na przepisie art. 52 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej, zgodnie z którym na równi z zale- głością podatkową traktuje się zwrot podatku. Doszło zatem do sytuacji, w której za- stosowano przepisy Ordynacji podatkowej wstecz, mimo braku szczególnego unor- mowania w tym zakresie. Sąd powołał się na pogląd prawny wyrażony w uzasadnie- niu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 maja 1999 r., SA/Sz 496/98, zgodnie z którym „brak było na gruncie ustawy o zobowiązaniach podatko- wych podstaw prawnych do uznania, że niesłusznie dokonany zwrot podatku od to- warów i usług może być traktowany jako zaległość podatkowa, od której należy po- bierać odsetki za zwłokę”. W ocenie Sądu niesłusznie dokonany zwrot podatku może być traktowany na równi z zaległością podatkową dopiero od dnia wejścia w życie przepisów Ordynacji podatkowej, to jest od dnia 1 stycznia 1998 r., nie zaś od dnia 4 faktycznego zwrotu, jak niezasadnie przyjęły organy podatkowe. Sąd uchylił w części zaskarżoną decyzję jako wydaną z naruszeniem prawa materialnego, a mianowicie art. 52 § 1 pkt 2 w związku z art. 344 Ordynacji podatkowej. Rewizję nadzwyczajną od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego- Ośrodka Zamiejscowego w Szczecinie z dnia 13 września 2000 r. wniósł Minister Sprawiedliwości. Wyrok został zaskarżony w części dotyczącej ustaleń co do zrów- nania kwoty nienależnie otrzymanego zwrotu podatku z zaległością podatkową. Za- skarżonemu wyrokowi Minister Sprawiedliwości zarzucił rażące naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) w związku z art. 19 ust. 1 i art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.). Na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o Naczelnym Sądzie Ad- ministracyjnym Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w punktach I. (uchylającym w części decyzję Izby Skarbowej i Inspektora Kontroli Skar- bowej) i III. (orzekającym o kosztach postępowania) i o oddalenie skargi również w tej części. Zdaniem wnoszącego rewizję nadzwyczajną, pogląd Naczelnego Sądu Admi- nistracyjnego jakoby naliczenie odsetek za zwłokę od nienależnego zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym, jako od zaległości podatkowych, było dopusz- czalne dopiero z dniem 1 stycznia 1998 r., czyli z dniem wejścia w życie art. 53 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.), rażąco narusza art. 19 ust. 1 i art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych. Stosownie bowiem do wyraźnego brzmienia art. 20 ust. 1 tej ustawy, obowiązującego do dnia 31 grudnia 1997 r., od zaległości podatko- wych pobierane były odsetki za zwłokę. Wobec ustawowej konstrukcji samooblicze- nia przez podatników podatku od towarów i usług, kwota nienależnie otrzymanego zwrotu podatku na podstawie przedstawionego przez podatników rozliczenia ozna- cza, iż zobowiązanie podatkowe nie zostało uiszczone w terminie w należytej wyso- kości, stając się w konsekwencji zaległością podatkową, od której pobiera się odsetki za zwłokę. W rozpoznawanej sprawie podatnicy popadli w zaległość podatkową po- nieważ uchybili dyspozycji art. 26 ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podat- ku akcyzowym. Zgodnie z tym przepisem, podatnicy są obowiązani bez wezwania przez urząd skarbowy do obliczania i wpłacania podatku za okresy miesięczne w terminie do 25 dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym powstał obowią- 5 zek podatkowy, na rachunek właściwego urzędu skarbowego. Z punktu widzenia przesłanek zastosowania powołanego przepisu decydujące znaczenie ma to, że po- datek za kwestionowany miesiąc został określony przez podatników (na zasadzie samoobliczenia) w zaniżonej wysokości. W danym wypadku było to wynikiem zawy- żenia przez podatników podatku naliczonego, co spowodowało zaniżenie podatku należnego, a tym samym podatek nie został uiszczony w obowiązującym terminie płatności. W związku z tym, od powstałej zaległości podatkowej powinny zostać po- brane odsetki. Zdaniem wnoszącego rewizję nadzwyczajną, ocena prawna dokonana przez Naczelny Sąd Administracyjny powoduje nierówność w traktowaniu podatników, pro- wadzi bowiem do ich podzielenia na dwie grupy: tych, którzy w danym okresie rozli- czeniowym posiadają podatek naliczony wyższy od należnego, i tych, których poda- tek należny przewyższa naliczony. Nie istnieje żadna ratio legis, aby poprzez kon- strukcję podatku od towarów i usług, polegającą między innymi na obliczaniu różnicy pomiędzy podatkiem naliczonym i należnym, jednych podatników „sankcjonować” odsetkami za zwłokę za niezapłacony podatek należny wyliczony w prawidłowej wy- sokości, zaś wobec podatników, którzy wykazali zawyżony podatek naliczony, takiej „sankcji” nie stosować. Minister Sprawiedliwości wskazał, że przyjęte przez organy podatkowe rozstrzygnięcie zgodne jest z wyrokami Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 1998 r., III RN 17/98 (OSNAPiUS 1999 nr 4, poz. 109) oraz z dnia 2 grudnia 1999 r., III RN 111/99 (Monitor Podatkowy 2000 nr 12). Odnosząc się do poglądu Sądu dotyczącego braku możliwości zastosowania art. 52 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej ze względu na to, że faktyczne zwroty podatku nastąpiły pod rządami ustawy o zobowiązaniach podatkowych, Minister Sprawiedli- wości wskazał na przepisy przejściowe, w szczególności art. 324 Ordynacji podatko- wej, który nakazuje stosowanie przepisów Ordynacji do spraw wszczętych, a nie za- kończonych, przed dniem 1 stycznia 1998 r., a więc po wejściu w życie Ordynacji podatkowej. W rozpoznawanej sprawie postępowanie zostało wszczęte 5 lutego 1998 r., a więc po wejściu w życie Ordynacji podatkowej. Jeśli zatem możliwe było stosowanie przepisów Ordynacji do spraw wszczętych przed 1 stycznia 1998 r., to tym bardziej zasadne jest stosowanie ich do spraw wszczętych po tej dacie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 6 Rewizja nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie. Błędny jest pogląd Na- czelnego Sądu Administracyjnego, jakoby „brak było na gruncie ustawy o zobowią- zaniach podatkowych podstaw prawnych do uznania, że niesłusznie dokonany zwrot podatku od towarów i usług może być traktowany jako zaległość podatkowa, od któ- rej należy pobierać odsetki za zwłokę”, co oznacza, że niesłusznie dokonany zwrot podatku może być traktowany na równi z zaległością podatkową dopiero od dnia wejścia w życie przepisów Ordynacji podatkowej, czyli od dnia 1 stycznia 1998 r., nie zaś od dnia faktycznego zwrotu jak przyjęły to organy podatkowe. Nie można zgodzić się z poglądem, że naliczanie odsetek od nienależnego zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym jako od zaległości podatkowej stało się dopuszczalne do- piero z dniem 1 stycznia 1998 r., tzn. z dniem wejścia w życie art. 53 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.). Stosownie bowiem do wyraźnego postanowienia art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.), obowiązującego do dnia 31 grudnia 1997 r., od zaległości po- datkowych pobierane były odsetki za zwłokę. Niesłusznie dokonany zwrot podatku był traktowany na równi z zaległością podatkową już na gruncie ustawy o zobowią- zaniach podatkowych (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 kwiet- nia 1998 r., III RN 17/98, OSNAPiUS 1999 nr 4, poz. 109). Możliwość potraktowania nienależnego zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym jako zaległości podatkowej wiązała się z tym, że - jak trafnie podniósł w rewizji nadzwyczajnej Mi- nister Sprawiedliwości - w prawie podatkowym przyjęto zasadę samoobliczania przez podatnika i wpłacania podatku od towarów i usług na konto urzędu skarbowego. W konsekwencji kwota nienależnie otrzymanego przez podatnika zwrotu podatku od towarów i usług, dokonanego na podstawie przedstawionego przez niego samego nieprawidłowego rozliczenia, oznaczała w istocie, iż zobowiązanie podatkowe ciążą- ce na podatniku nie zostało uiszczone w terminie i w należytej wysokości, a tym sa- mym stało się zaległością podatkową, od której pobierane były odsetki za zwłokę (art. 19 ust. 1 w związku z art. 20 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach podatkowych). Za- rzut naruszenia wskazanych w rewizji nadzwyczajnej przepisów - art. 19 ust. 1 w związku z art. 20 ust. 1 - jest zatem uzasadniony. Pierwszy z nich stanowi, że poda- tek nieuiszczony w terminie płatności jest zaległością podatkową, drugi natomiast, że od zaległości podatkowych pobiera się odsetki za zwłokę. Przedstawiona wykładnia art. 19 ust. 1 w związku z art. 20 ust. 1 ustawy o zo- 7 bowiązaniach podatkowych nie wyczerpuje wszystkich problemów prawnych istnieją- cych w rozpoznawanej sprawie. Błędny jest również pogląd Naczelnego Sądu Admi- nistracyjnego, że w rozpoznawanej sprawie nie miał zastosowania art. 52 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej, ponieważ oceniany stan faktyczny dotyczył marca 1995 r., a przepisy Ordynacji podatkowej weszły w życie od 1 stycznia 1998 r. Decyzje o nali- czeniu odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych organy podatkowe oparły na unormowaniu powyższego przepisu, co Naczelny Sąd Administracyjny ocenił jako „zastosowanie prawa wstecz mimo braku szczególnego unormowania w tym zakre- sie”. Pogląd ten jest wadliwy, ponieważ pomija regulację wynikającą z art. 324 Ordy- nacji podatkowej. Zgodnie z treścią § 1 tego artykułu, do spraw wszczętych, a nie- rozpatrzonych przez organ podatkowy pierwszej instancji przed dniem 1 stycznia 1998 r., stosuje się, z zastrzeżeniem § 2, przepisy niniejszej ustawy (czyli Ordynacji podatkowej), z kolei zgodnie z treścią § 2, złożone przed dniem wejścia w życie Or- dynacji podatkowej wnioski w sprawach: 1) odroczenia terminu płatności podatku, 2) rozłożenia na raty zapłaty podatku lub zaległości podatkowej, 3) potrącenia zobo- wiązań podatkowych - rozpatrywane są na podstawie przepisów ustawy o zobowią- zaniach podatkowych. Z analizy tego przepisu wynika, że ma on charakter zarówno procesowy, jak i materialnoprawny. Skoro bowiem cała ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - zgodnie z jej art. 1 - obejmuje zarówno przepisy materialnoprawne, dotyczące zobowiązań podatkowych (art. 1 pkt 1), jak procesowe, dotyczące postę- powania podatkowego (art. 1 pkt 3), to również art. 324 § 1, nakazujący stosować w sprawach (do spraw), które nie zostały zakończone przez organ podatkowy pierwszej instancji przed dniem 1 stycznia 1998 r., przepisy Ordynacji podatkowej, obejmuje obowiązek stosowania zarówno przepisów procesowych, jak i przepisów mate- rialnoprawnych tej ustawy. Jeżeli nawet do spraw wszczętych przed dniem wejścia w życie Ordynacji podatkowej, lecz jeszcze niezakończonych do tej daty przez organ podatkowy pierwszej instancji wydaniem decyzji administracyjnej, mają być stosowa- ne przepisy Ordynacji podatkowej, to tym bardziej przepisy te powinny mieć zasto- sowanie do spraw wszczętych już po dniu wejścia w życie tej ustawy. W rozpozna- wanej sprawie postępowanie zostało wszczęte niewątpliwie po 1 stycznia 1998 r., co oznacza, że zarówno do samego przebiegu postępowania, jak i do zobowiązań po- datkowych zastosowane powinny być jej przepisy, w tym również art. 52 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej. Wykładnia art. 324 § 1 Ordynacji podatkowej prowadzi do 8 wniosku, że ocena materialnoprawna stanów faktycznych, które zaistniały jeszcze przed wejściem w życie ustawy, powinna być dokonywana w postępowaniu podat- kowym wszczętym już po jej wejściu w życie według jej przepisów. Wyjątek od tej zasady został wyraźnie uregulowany w art. 324 § 2 Ordynacji podatkowej, jednak rozpoznawana sprawa nie dotyczy żadnej z kwestii wymienionych w tym przepisie (ani odroczenia terminu płatności podatku, ani rozłożenia na raty zapłaty podatku lub zaległości podatkowej, ani potrącenia zobowiązań podatkowych). Zgodnie z art. 52 § 1 pkt. 2 Ordynacji podatkowej, na równi z zaległością po- datkową traktuje się między innymi zwrot podatku, jeżeli podatnik otrzymał go niena- leżnie lub w wysokości wyższej od należnej, chyba że podatnik wykaże, że nie na- stąpiło to z jego winy. Od zaległości podatkowych naliczane są odsetki za zwłokę (art. 53 § 1 Ordynacji), co stosuje się również do zwrotu podatku, o którym mowa w art. 52 § 1 pkt 2 (art. 53 § 2 Ordynacji). Porównanie treści art. 20 ust.1 w związku z art. 19 ust. 1 ustawy o zobowiąza- niach podatkowych oraz art. 53 § 1 i § 2 w związku z art. 52 § 1 pkt 2 Ordynacji po- datkowej prowadzi do wniosku, że nie ma konfliktu między tymi normami co do trak- towania nienależnego zwrotu podatku jako zaległości podatkowej. Wynika to z kon- strukcji podatku od towarów i usług oraz z zasady samoobliczania tego podatku przez podatnika. Późniejsze przepisy (art. 52 § 1 pkt 2 oraz art. 53 § 1 i § 2 Ordynacji podatkowej) nie są bardziej restrykcyjne od przepisów wcześniejszych (art. 19 ust. 1 i art. 20 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach podatkowych). Można nawet powiedzieć, że regulacja art. 52 i art. 53 Ordynacji podatkowej jest bardziej szczegółowa, bardziej dosłowna, mniej abstrakcyjna od regulacji art. 19 i art. 20 ust. 1 ustawy o zobowiąza- niach podatkowych, co jest korzystniejsze z punktu widzenia podatnika. Nie powinno zatem ulegać wątpliwości, że zastosowanie - według reguły wynikającej z art. 324 § 1 Ordynacji podatkowej - nowych przepisów, także materialnoprawnych, do stanów faktycznych dotyczących nienależnego zwrotu podatku (art. 52 § 1 pkt 2 Ordynacji), zaistniałych przed dniem wejścia w życie tej ustawy, nie pogarsza sytuacji prawnej podatnika, a zatem nie narusza ogólnej zasady porządku prawnego lex retro non agit, zgodnie z którą nowe prawo nie powinno działać wstecz, jeżeli miałoby pozba- wiać dotychczasowych uprawnień albo nakładać nowe obowiązki. Zarówno pod rzą- dami ustawy o zobowiązaniach podatkowych, jak i pod rządami Ordynacji podatko- wej możliwe było i jest naliczanie odsetek od nienależnego zwrotu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym jako od zaległości podatkowych. Przepisy Ordynacji po- 9 datkowej, precyzując przesłanki, których spełnienie sprawia, że nienależny zwrot po- datku naliczonego nad należnym traktowany jest na równi z zaległością podatkową, respektują wynikający z art. 84 Konstytucji RP wymóg precyzyjnego ustawowego uregulowania rozmiarów ponoszenia zobowiązań podatkowych. Podsumowując powyższe wywody stwierdzić należy, że zarzut rewizji nad- zwyczajnej dotyczący naruszenia art. 19 ust. 1 i 20 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach podatkowych jest słuszny w związku z treścią uzasadnienia zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd ten - wyłączając zastosowanie do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy art. 52 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej - przyjął (jak należy domniemywać), że zastosowane powinny być przepisy ustawy o zobo- wiązaniach podatkowych. Równocześnie błędnie przyjął, że kwestia odsetek za zwłokę od nienależnie otrzymanego zwrotu podatku, obliczonych tak jak od zaległo- ści podatkowych, nie została w ustawie o zobowiązaniach podatkowych uregulowa- na. Również z tej ostatniej ustawy wynikało - przy odpowiedniej interpretacji jej prze- pisów - że od nienależnego zwrotu podatku naliczone być powinny odsetki za zwłokę jak od zaległości podatkowych. Z tych przyczyn rewizja nadzwyczajna okazała się uzasadniona. Sąd Najwyższy nie uwzględnił wniosku Ministra Sprawiedliwości o oddalenie skargi w części dotyczącej odsetek od zaległości podatkowych, ponieważ kwestia prawidłowości naliczenia tych odsetek (za jaki okres, od jakiej daty wymagalności) powinna być poddana kontroli w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administra- cyjnym. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483) oraz art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) w związku z art. 39313 KPC orzekł jak w sentencji. ========================================

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI