III RN 26/99

Wyrok z dnia 7 lipca 1999 r. III RN 26/99 W wyniku upływu terminu określonego w art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 57, poz. 299; w brzmieniu ustalonym art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 25 kwietnia 1996 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, Dz.U. Nr 59, poz. 268) użytkowanie nieruchomości wygasa z mocy prawa (art. 16 ust. 2 i 3 tej ustawy), a właściwy organ powinien wydać decyzję stwierdzają- cą wygaśnięcie decyzji stanowiących tytuł użytkowania nieruchomości (art. 162 § 1 pkt 1 i § 3 KPA) oraz o przekazaniu mienia do Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. Przewodniczący: SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Andrzej Wasilewski (sprawozdawca), Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 1999 r. sprawy ze skargi Rolni- czej Spółdzielni Produkcyjnej w P. na decyzję Wojewody W. z dnia 19 marca 1998 r. [...] w przedmiocie użytkowania nieruchomości, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego [...] od wyroku Naczelnego Sądu Adminis- tracyjnego w Warszawie z dnia 7 września 1998 r. [...] 1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punkcie pierwszym. 2. stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji Wojewody W. z dnia 19 marca 1998 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w P. [...] z dnia 21 maja 1997 r. stwierdzającej wygaszenie użytkowania. U z a s a d n i e n i e Kierownik Urzędu Rejonowego w P. decyzją z dnia 21 maja 1997 r. wydaną na podstawie art. 16 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospoda- rowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw 2 (jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 57, poz. 299 - powoływanej nadal jako: ustawa o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi) stwierdził wygaśnięcie użytkowania przez Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną w P. nieruchomości rolnych stanowiących własność Skarbu Państwa o łącznej powierzchni 36,03 ha, obejmującą wymienione w niej działki gruntu o różnych numerach ewidencyjnych, a położone na terenie gminy P. W wyniku odwołania Spółdzielni, Wojewoda W. decyzją z dnia 19 marca 1998 r. uchylił powyższą decyzję w części i stwierdził wygaśnięcie użytkowania przez Spółdzielnię jedynie nieruchomości rolnych o powierzchni 34,36 ha oraz przekazał je do Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa, a także określił sposób ich faktyczne- go przekazania protokołem zdawczo-odbiorczym; równocześnie Wojewoda przyjął w swej decyzji, że dwie spośród działek (o łącznej powierzchni 1,67 ha), których doty- czyła decyzja organu pierwszej instancji, a które obejmowały teren oczyszczalni ścieków i zbiornika wodnego oraz drogi dojazdowej do oczyszczalni, nie mają cha- rakteru rolnego (co potwierdza także ich przeznaczenie w miejscowym planie zagos- podarowania przestrzennego gminy P.) oraz zostały już wcześniej skomunalizowane na rzecz gminy P. na mocy decyzji Wojewody W. z dnia 17 marca 1998 r. Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w P. w skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła o uchylenie decyzji Wojewody W., zarzucając, że Wojewoda nie wziął pod uwagę zmiany art. 16 ust. 2 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami w wyniku wejścia w życie art. 17a ust. 2 tej ustawy. Ponadto w skardze podniesiono, że Woje- woda nie uzasadnił dlaczego dwóch spośród działek nie uważa za działki rolnicze, pomimo że budowle na jednej z nich wzniesione zostały dla potrzeb gospodarstwa rolnego skarżącej i z tego powodu, nie należało do czasu rozstrzygnięcia tej kwestii podejmować decyzji komunalizacyjnej dotyczącej obu działek. Następnie, w odręb- nym piśmie procesowym uzupełniającym skargę, strona skarżąca wniosła o stwier- dzenie nieważności zaskarżonej decyzji Wojewody, ponieważ jej zdaniem do końca 1997 r. nie było dopuszczalne stwierdzenie przez Wojewodę wygaśnięcia prawa użytkowania spornych nieruchomości, a to z uwagi na uregulowania prawne jakie w tym zakresie wynikały z art. 16 ust. 1 - ust. 3 oraz art. 17 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi. Wojewoda W. w odpowiedzi na skargę wniósł o jej odda- lenie, wskazując przy tym, że oczyszczalnię ścieków wybudowano także ze względu na potrzebę obsługi sąsiadującej ze Spółdzielnią gminy P., a rozliczenie nakładów z tego tytułu nastąpić ma w odrębnym postępowaniu. 3 Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 września 1998 r. [...] uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd wskazał, że stosownie do art. 16 ust. 2 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi dotychczasowe użytkowanie nieruchomości rolnych Skarbu Państwa ustanowione na podstawie umowy lub decy- zji administracyjnej wygasa, jeżeli zmiana jego warunków nie nastąpi w terminie określonym w art. 13 ust. 1 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi (w brzmieniu ustalonym w wyniku zmiany wprowadzonej art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 25 kwietnia 1996 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa - Dz.U. Nr 59, poz. 268), tzn. do dnia 31 grudnia 1997 r. Dotych- czasowe użytkowanie nieruchomości wygasa więc z mocy samego prawa, a właści- wy organ wydaje wówczas jedynie decyzję w sprawie stwierdzenia wygaśnięcia dotychczasowych decyzji stanowiących tytuł użytkowania nieruchomości (art. 162 § 1 pkt1 i § 3 KPA w związku z art. 16 ust. 3 ustawy o gospodarowaniu nieruchomo- ściami rolnymi), stąd wniosek, że niedopuszczalne było orzekanie w przedmiocie wygaśnięcia użytkowania nieruchomości zarówno przez Kierownika Urzędu Rejono- wego, jak i przez Wojewodę. Z przepisów powyższych wynika przy tym, że wygaś- nięcie dotychczasowego użytkowania nieruchomości nie mogło nastąpić przed koń- cem 1997 r., a ponieważ przepisy te mają na celu ochronę dotychczasowych użyt- kowników tych nieruchomości, to nie było dopuszczalne wydanie na ich podstawie decyzji o wygaśnięciu użytkowania już w dniu 21 maja 1997 r., jak to w rozpoznawa- nej sprawie uczynił Kierownik Urzędu Rejonowego, bowiem wówczas nie upłynął jeszcze termin przewidziany dla zmiany dotychczasowych warunków użytkowania. Natomiast, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, dodany później art. 17a ust. 2 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi odnosi się do innej sytua- cji prawnej i faktycznej (tzw. władania, co może mieć miejsce dopiero po przejściu nieruchomości do dyspozycji Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa) i nie miał on na celu zmiany art. 16 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi (co wy- nika z art.17a ust.1 tej ustawy). W opinii Naczelnego Sądu Administracyjnego nie jest też trafne kwestionowanie dopuszczalności prowadzenia w odrębnym postępowaniu sprawy komunalizacji niektórych działek, skoro postępowanie to było wszczęte w dniu 20 marca 1995 r. na wniosek Zarządu Gminy P., a po wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 marca 1997 r. [...] jest ponownie rozpoznawane przez organy administracji. 4 Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego pismem z dnia 12 kwietnia 1999 r. [...] wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administra- cyjnego z dnia 7 września 1998 r. [...] zarzucając temu wyrokowi rażące naruszenie: art. 21 ust. 1 Konstytucji RP w związku z art. 251 KC i art. 271 i nast. KC, wobec nie- umotywowanego stwierdzenia, że Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna utraciła z mocy prawa przysługujące jej prawo rzeczowe do określonej nieruchomości; art. 181 Kons- tytucji RP „w związku z art. 177 Ustawy Zasadniczej” wobec wypowiadania się przez Naczelny Sąd Administracyjny o istnieniu (nieistnieniu) stosunku cywilnoprawnego, pomimo braku przepisu szczególnego, który upoważniałby ten Sąd do zajmowania stanowiska w tej kwestii, zwłaszcza w sytuacji, gdy orzeczenie tego Sądu „nie było uzależnione od rozstrzygnięcia kwestii wstępnej dotyczącej istnienia takiego stosun- ku”; art. 2 Konstytucji RP: wobec niestwierdzenia przez Sąd na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 KPA nieważności zbędnych decyzji administracyjnych, wobec uzależnienia przez Sąd wywiedzenia określonych następstw prawnych od spełnienia przez pod- miot dysponujący prawem rzeczowym na nieruchomości warunku, którego ten pod- miot nie mógł spełnić z przyczyn od siebie niezależnych, wobec niezachowania przez Sąd minimum staranności przy redagowaniu zaskarżonego orzeczenia (błędnego określenia treści rozstrzygnięcia organu drugiej instancji, które nie utrzymywało w mocy decyzji organu pierwszej instancji) oraz wobec zignorowania przez Sąd za- rzutów strony, nawiązujących w swej treści do art. 156 § 1 pkt 2 i 5 KPA; art.16 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi, wobec uznania, że przepis ten czyni zbędnym orzekanie przez organy administracji publicznej o wygaśnięciu prawa użytkowania ustanowionego na nieruchomościach rolnych Skarbu Państwa i wobec ustalenia, że przepis ten upoważnił kierowników urzędów rejonowych do stwierdze- nia wygaśnięcia prawa użytkowania jedynie do tych nieruchomości, które weszły w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa przed dniem 31 grudnia 1997 r. i które przed tym dniem Agencja mogła uczynić przedmiotem jednej z umów wymie- nionych w rozdziałach 6 i 8 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi; oraz art. 22 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Adminis- tracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) w związku z art. 156 § 1 pkt 2 i 5 KPA, wo- bec niezastosowania tych przepisów w stosunku do zaskarżonej decyzji organu dru- giej instancji. W konsekwencji rewizja nadzwyczajna wnosi na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o NSA alternatywnie: albo o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego roz- 5 poznania, albo o uchylenie zaskarżonego wyroku i stwierdzenie nieważności zas- karżonej do Naczelnego Sądu Administracyjnego decyzji Wojewody W. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono w szczególności, iż oczy- wistą intencją strony skarżącej było „dążenie do ustalenia, że nadal dysponuje pra- wem użytkowania do spornych nieruchomości, a organy administracji nie są upo- ważnione do orzekania o istnieniu tego prawa na podstawie powołanych przez siebie przepisów” i dlatego Naczelny Sąd Administracyjny powinien w tej sytuacji stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji Wojewody W. Należało mieć bowiem na uwadze, że na podstawie art. 16 ust. 1 - ust. 3 w związku z art. 13 ust. 1 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi: „przedmiotem stwierdzenia wygaśnięcia mogło być jedynie użytkowanie nieruchomości, które zostały przekazane Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa przed dniem 31 grudnia 1997 r. w drodze kons- tytutywnych decyzji wojewodów, wydanych na podstawie art.17 ust.1 ostatnio wy- mienionej ustawy, bądź też takich nieruchomości, które weszły do Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa z mocy prawa, to jest z mocy art. 14 ust. 2 ww. ustawy z dnia 19 października 1991 r.” (w tym kontekście powołano także wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Krakowie z dnia 8 listopada 1994 r., SA/Kr 2916/93 - ONSA z 1995 r. nr 3 poz. 141). W rewizji nadzwyczajnej podniesio- no także, że Wojewoda W. wydając zaskarżoną do Naczelnego Sądu Administra- cyjnego decyzję z dnia 19 marca 1998 r. w sytuacji, gdy decyzji organu I instancji nie opatrzono rygorem natychmiastowej wykonalności, a ta ostatnia jako nieostateczna nie podlegała też wykonaniu z mocy prawa, dopuścił się w szczególności obrazy art. 13 ust. 1 ww. ustawy z dnia 19 października 1991 r., który w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 25 kwietnia 1996 r. (Dz.U. Nr 59, poz. 268) obowiązującym od dnia 12 czerwca 1996 r., stanowi, że: „Przejęcie przez Agencję praw i obowiązków wynikających z wykonywania prawa własności w stosunku do mienia, o którym mowa w art. 1 i 2, nastąpi niezwłocznie po utworzeniu Agencji, nie później jednak niż do dnia 31 grudnia 1997 r.”, z czego wyprowadzony został wniosek, że decyzja Wojewody W. dotknięta była wadą nieważności określoną w art. 156 § 1 pkt 5 KPA, a ustalenia zawarte w pkt 3 i pkt 4 tej decyzji były dotknięte wadą nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 KPA. Natomiast decyzja ta nie zawierała rozstrzygnięcia koniecznego w świetle art. 16 ust. 4 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi, a mianowicie dotyczącego odszkodo- 6 wania „za części składowe oraz za nie pobrane pożytki”, co także uzasadnia zarzut rażącego naruszenia prawa. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Trafnie wywiódł Naczelny Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku, że zgodnie z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nie- ruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 57, poz. 299) dotychczasowe użytkowanie nieruchomości rolnych Skarbu Państwa ustanowione na podstawie umowy lub decyzji administra- cyjnej wygasa, jeżeli zmiana jego warunków nie nastąpi w terminie określonym w art. 13 ust. 1 tej ustawy (w brzmieniu ustalonym w wyniku zmiany wprowadzonej art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 25 kwietnia 1996 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieru- chomościami rolnymi Skarbu Państwa - Dz.U. Nr 59, poz. 268), tzn. do dnia 31 grud- nia 1997 r. Oznacza to, że dopiero w wyniku upływu tego terminu dotychczasowe użytkowanie nieruchomości wygasało z mocy samego prawa, a właściwy organ po- winien wydać wówczas decyzję w sprawie stwierdzenia wygaśnięcia dotychczaso- wych decyzji stanowiących tytuł użytkowania nieruchomości (art. 162 § 1 pkt 1 i § 3 KPA w związku z art. 16 ust. 3 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi) oraz w sprawie przekazania mienia do Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. Z przepisów powyższych wynika równocześnie, że wygaśnięcie dotychczasowego użytkowania nieruchomości nie mogło nastąpić przed końcem 1997 r. Co więcej, ponieważ przepisy te miały na celu ochronę dotychczasowych użytkowników tych nieruchomości do dnia 31 grudnia 1997 r., to nie było dopuszczalne wydanie na ich podstawie decyzji o wygaśnięciu użytkowania już w dniu 21 maja 1997 r., jak to w rozpoznawanej sprawie uczynił Kierownik Urzędu Rejonowego, bowiem wówczas nie upłynął jeszcze termin przewidziany dla zmiany dotychczasowych warunków użytko- wania. Słuszny jest również pogląd prawny sformułowany w zaskarżonym wyroku przez Naczelny Sąd Administracyjny, wedle którego dodany później art. 17a ust. 2 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi odnosi się do innej sytuacji prawnej i faktycznej (dotyczy tzw. władania, co może mieć miejsce dopiero po przejś- ciu nieruchomości do dyspozycji Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa) i nie miał on na celu zmiany art. 16 (co też ustawodawca zastrzegł wyraźnie na wstępie art. 17a ust. 1 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami). W konsekwencji 7 oznacza to jednak, że w rozpoznawanej sprawie miało miejsce rażące naruszenie prawa w tym sensie, że na podstawie art. 16 ust. 2 i ust. 3 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Kierownik Urzędu Rejonowego w P. już w dniu 21 maja 1997 r. wydał decyzję stwierdzającą wygaśnięcie użytkowania przez Spółdzielnię Produkcyjną w P. nieruchomości rolnych, a w tej sytuacji Naczelny Sąd Administra- cyjny uwzględniając skargę powinien na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym stwierdzić nieważność zas- karżonej decyzji, o co też strona wnosiła już w postępowaniu odwoławczym. W tym zakresie rewizja nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie. Natomiast pozostałe zarzuty podniesione w rewizji nadzwyczajnej nie zasługują na uwzględnienie, bo- wiem albo nie wskazują na rażące naruszenia prawa i są chybione merytorycznie - co dotyczy w szczególności zarzutu jakoby Sąd naruszył granice kognicji, skoro w treści uzasadnienia wyroku incydentalnie wypowiedział się w kwestii istnienia sto- sunku cywilnoprawnego, albo też zarzuty te są wręcz niezrozumiałe - w rewizji nadz- wyczajnej wskazano między innymi na rażące naruszenie „art. 181 Konstytucji RP w związku z art. 177 Ustawy Zasadniczej”. Biorąc powyższe pod uwagę, stosownie do wniosku rewizji nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483) oraz art. 39315 KPC w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, roz- porządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępo- waniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) orzekł, jak w sentencji. ========================================