III RN 214/00

Wyrok z dnia 17 września 2001 r. III RN 214/00 Dla oceny, czy nieruchomość została zajęta na cele publiczne (art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r., Dz.U. Nr 20, poz. 138 ze zm.) miarodajny jest stan prawny i faktyczny nieruchomości istniejący w okre- sie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r. Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca), Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Jerzy Kwaśniewski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 września 2001 r. sprawy ze skargi Prezydenta Miasta Ł. na decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miasta w W. z dnia 29 czerwca 1999 r. [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzecze- nia Prezydium RN m. Ł. z dnia 26 lutego 1954 r. [...] w części dotyczącej wywłasz- czenia nieruchomości położonej w Ł. przy ul. P. o pow. 2205 m2 , na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 kwietnia 2000 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Naczelnemu Sądowi Admi- nistracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia 9 marca 1999 r. [...] odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Rady Narodowej m. Ł. z dnia 26 lutego 1953 r. [...] w części dotyczącej wywłaszczenia na rzecz Państwa nieruchomości położonej w Ł. przy ul. P. o pow. 2205 m2 . W ocenie Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast powyższe orzeczenie Prezydium Rady Narodowej m. Ł. zostało wydane zgodnie z przepisami dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wy- właszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. (Dz.U. Nr 20, poz. 138 ze zm.), zaś przedmiotowa nieruchomość zo- 2 stała zajęta w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r. na cel określony w art. 2 pkt 1 dekretu i znajdowała się w dniu jego wejścia w życie w posiadaniu Skarbu Państwa. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia 29 czerwca 1999 r. [...] po rozpoznaniu wniosku Stefana S. o ponowne rozpatrzenie sprawy, uchylił w całości decyzję z dnia 9 marca 1999 r. i stwierdził nieważność orzeczenia Prezydium Rady Narodowej m. Ł. z dnia 26 lutego 1953 r. Według Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast zasadnicze znaczenie dla oceny zgodności z pra- wem powyższego orzeczenia ma ustalenie, czy przedmiotowa nieruchomość w okre- sie między 1 września 1939 r. a 9 maja 1945 r. została zajęta na cel użyteczności publicznej oraz czy w dniu wejścia w życie dekretu była wykorzystywana na taki cel. Skoro Sąd Grodzki w Ł. wydał postanowienie o wprowadzeniu Stefana S. w posiada- nie przedmiotowej nieruchomości, to należy uznać, że w niniejszej sprawie nie zo- stały spełnione przesłanki do wywłaszczenia nieruchomości. Oznacza to, że wy- właszczona nieruchomość nie spełniała określonych w art. 1 ust. 1-2 dekretu prze- słanek wywłaszczenia. Organ wywłaszczeniowy naruszył zatem rażąco powołane przepisy, zaś decyzja dotknięta jest wadą określoną w art. 156 § 1 KPA i nie wywo- łała nieodwracalnych skutków prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 KPA. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2000 r. [...] oddalił skargę Prezydenta Miasta Ł. na powyższą decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia 29 czerwca 1999 r. W ocenie Sądu dekret z dnia 7 kwietnia 1948 r. dopuszczał możliwość wywłaszczenia nieru- chomości, co do której zostały spełnione ściśle określone warunki: nieruchomość została zajęta w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r.; zajęcie to musiało nastąpić na cele określone w art. 2 dekretu; nieruchomość pozostawała w posiadaniu Skarbu Państwa, związków samorządu terytorialnego lub przedsiębiorstw państwo- wych w dniu wejścia w życie dekretu (16 kwietnia 1948 r.) lub spełnione powinny być wymagania art. 2 pkt 2 dekretu. Wbrew twierdzeniom skarżącego z akt sprawy wy- nika, że nieruchomość nie została do tego dnia zajęta przez przedszkole lub szkołę. Dowodzi tego postanowienie Sądu Grodzkiego z Ł. wydane w sprawie [...] wprowa- dzające Stefana S. w posiadanie działki pod rządami dekretu. Oznacza to, że nieru- chomość nie spełniała przesłanki określonej w art. 2 pkt 1. Skoro zatem nierucho- mość w dniu 9 maja 1945 r. nie była zajęta na cel określony w art. 2 pkt 1 dekretu, to zasadnie przyjął Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast, że wywłaszczenie 3 było niedopuszczalne. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego w rewizji nadzwyczajnej od powyższego wyroku zarzucił rażące naruszenie przepisów art. 7, 16 § 2, 77 § 1 i § 4, 80, 107 § 3, 156 § 1 pkt 2 KPA, art. 27 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Admi- nistracyjnym (Dz.U. Nr 74 poz. 368 ze zm.) w związku z art. 22 ust. 2 tej ustawy, w związku z art. 232 § KPC i wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uchylenie decyzji Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 29 czerwca 1999 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł również o dopuszczenie jako dowodów w sprawie uwierzytelnionych kopii następujących dokumentów: a) karty z Katalogu Głównego Klasy pierwszej „b” (z roku szkolnego 1945/46) XII Państwowego Koedukacyjnego Gimnazjum i Liceum w Ł.), b) str. 248 Dz.Urz. Min. Ośw. z 1948 r. Nr 6 poz. 122. W ocenie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego organy orzekające w sprawie klu- czowe znaczenie nadały postanowieniu Sądu Grodzkiego w Ł. z dnia 7 maja 1948 r. [...], którym wprowadzono w posiadanie spornych nieruchomości Stefana S., po- przednika prawnego wnioskodawcy. Postanowienie to zostało wydane na podstawie między innymi art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczo- nych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm.). Z postanowienia tego i z proto- kołu rozprawy nie wynika natomiast, aby była rozważana możliwość wystąpienia przeszkody uniemożliwiającej wprowadzenie Stefana S. w posiadanie spornej nieru- chomości, przeszkody wynikającej z wprowadzonego w życie z dniem 14 kwietnia 1948 r. przepisu art. 6 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945. Pierwszy Pre- zes Sądu Najwyższego jest zdania, że z wysokim prawdopodobieństwem należy przyjąć, iż akt normatywny ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 14 kwietnia 1948 r. mógł być nieznany, ani reprezentującemu Prokuratorię Generalną radcy H., ani Są- dowi Grodzkiemu w Ł. w dniu 7 maja 1948 r., a więc niespełna trzy tygodnie po ofi- cjalnym ogłoszeniu aktu normatywnego. Z tej przyczyny nie można okolicznościom towarzyszącym wydaniu wyżej wymienionego postanowienia ani postanowieniu jako takiemu przyznawać decydującego znaczenia dla ustalenia, czy sporne nieruchomo- ści były zajęte na cele użyteczności publiczności przed dniem 9 maja 1945 r. Tego typu ustalenie byłoby dopuszczalne jedynie w przypadku rzetelnego przeprowadze- nia postępowania dowodowego na okoliczność, czy sporne nieruchomości były za- jęte przed dniem 9 maja 1945 r. dla potrzeb XII Państwowego Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego w Ł. Postępowanie takie nie zostało jednak przeprowadzone. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rewizja nadzwyczajna ma usprawiedliwione podstawy. Z przepisu art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele uży- teczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r. wynika, że wywłaszczenie przewi- dziane w tym przepisie było dopuszczalne tylko wówczas, gdy spełnione zostały łącznie następujące przesłanki: 1) nieruchomość podlegająca wywłaszczeniu została zajęta w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r. na cele wymienione w art. 2 pkt 1) dekretu, a zatem: a) na cele budowy, rozwoju i utrzymania urządzeń komuni- kacji publicznej, b) na cele przedsiębiorstw podstawowych gałęzi gospodarki naro- dowej, będących przedsiębiorstwami państwowymi lub przejętych na własność Pań- stwa, c) na cele wojskowe, d) pod ulice i place publiczne, skwery, zieleńce, parki, place sportowe i cmentarze, e) pod zalesienia lub na melioracje, f) na cele użytecz- ności publicznej, 2) nieruchomość jest nadal użytkowana na cele wymienione w pkt 1 lub w planach zagospodarowania przestrzennego bądź w wytycznych do tych planów jest przewidziana na cele wymienione w pkt 1 i została częściowo lub całkowicie zagospodarowana z funduszów publicznych bądź też zagospodarowanie jej jest przewidziane do realizacji w pierwszej kolejności planu, 3 ) w dniu wejścia w życie dekretu, tj. w dniu 14 kwietnia 1948 r., nieruchomość znajdowała się we władaniu Skarbu Państwa, związków samorządu terytorialnego lub przedsiębiorstw państwo- wych. Przepis art. 3 ust. 1 dekretu wymagał ponadto, aby wniosek ubiegającego się o wywłaszczenie został zgłoszony do właściwego wojewody do dnia 31 grudnia 1950 r. Stwierdzenie na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 KPA nieważności decyzji wy- właszczeniowej wydanej na podstawie przepisów powyższego dekretu wymaga za- tem bezspornego ustalenia, że w dniu wydania takiej decyzji nie była spełniona przy- najmniej jedna z wyżej wymienionych przesłanek wywłaszczenia. Nie wymaga od- rębnego podkreślenia, że nieistnienie jednej z wymienionej wyżej przesłanek do- puszczalności wywłaszczenia należy do elementów stanu faktycznego sprawy o stwierdzenie nieważności decyzji wywłaszczeniowej, a zatem organ prowadzący po- stępowanie w tej sprawie jest obowiązany do przeprowadzenia starannego postępo- wania dowodowego celem wyjaśnienia okoliczności faktycznych mających istotne znaczenie dla jej rozstrzygnięcia. Organ ten może stwierdzić nieważność decyzji wywłaszczeniowej, gdy bezspornie wykaże, że organ, który wydał decyzję o wy- 5 właszczeniu, rażąco naruszył przepisy dekretu stanowiące podstawę wydania takiej decyzji. Powinien mieć przy tym na uwadze zawartą w art. 16 § 1 KPA zasadę trwa- łości decyzji ostatecznej, zgodnie z którą stwierdzenie nieważności takiej decyzji może nastąpić tylko w wypadkach przewidzianych w Kodeksie, zaś przepis art. 156 § 1 określający przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji nie może być interpreto- wany rozszerzająco. W rozpoznawanej sprawie jest sporne istnienie tylko jednej z wyżej wymienio- nych przesłanek, a mianowicie czy nieruchomość podlegająca wywłaszczeniu zo- stała zajęta w okresie od 1 września 1939 r. do 9 maja 1945 r. na cele wymienione w art. 2 pkt 1 dekretu. Z uzasadnienia wyroku Sądu nie można wywnioskować, czy użyty w nim niejasny zwrot „nie została do dnia tego dnia” odnosi się do dnia 9 maja 1945 r., czy też, co wydaje się bardziej prawdopodobne z uwagi na szyk zdań, do dnia wejścia w życie dekretu, czyli do dnia 16 kwietnia 1948 r. Należy w związku z tym stwierdzić, że z przepisu art. 1 ust. 1 dekretu wynika, że miarodajny dla oceny, czy nieruchomość została zajęta na cele publiczne, jest stan prawny i faktyczny nie- ruchomości istniejący w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r., zaś późniejszy stan prawny i faktyczny nieruchomości podlegającej wywłaszczeniu może mieć znaczenie jedynie dla ustalenia, czy nieruchomość ta w dniu 16 kwietnia 1948 r. „znajdowała się we władaniu Skarbu Państwa, związków samorządu teryto- rialnego lub przedsiębiorstw państwowych ” i jest „nadal użytkowana” w rozumieniu art. 2 pkt 2 dekretu. Organ administracji publicznej stwierdzając w oparciu o przepis art. 156 § 1 pkt 2 KPA nieważność decyzji wywłaszczeniowej wydanej na podstawie przepisów powyższego dekretu powinien był zatem: po pierwsze - ustalić w sposób nie budzący wątpliwości, że przedmiotowa nieruchomość w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r. nie była zajęta na cel użyteczności publicznej, po drugie – uza- sadnić, że decyzja o wywłaszczeniu nieruchomości nie spełniającej powyższego wa- runku, rażąco naruszała obowiązujące wówczas przepisy prawa. W związku z tym wymaga rozważenia, jakie znaczenie prawne w kontekście powyższych przesłanek dopuszczalności wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości ma postanowienie Sądu Grodzkiego w Ł. z dnia 7 maja 1948 r. [...] o wprowadzeniu Stefana S. w po- siadanie tej nieruchomości. Naczelny Sąd Administracyjny i organ administracyjny orzekające w sprawie przyjęły, że postanowienie to dowodzi, iż po pierwsze – wy- właszczenie nieruchomości nie było dopuszczalne, bowiem zgodnie z art. 6 ust. 1 6 dekretu nie może być przywrócone posiadanie majątku opuszczonego, którego wy- właszczenie jest dopuszczalne na zasadzie art. 1, po drugie – wywłaszczona nieru- chomość nie spełniała przesłanek określonych w art. 1 ust. 1-2 dekretu, w szczegól- ności nieruchomość w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r. nie była zajęta na cel określony w art. 2 pkt 1 dekretu. W związku z tym należy stwierdzić, że powyższe postanowienie zostało wyda- ne na podstawie art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczo- nych i poniemieckich, który stanowił, że: osobie, która w związku z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r. utraciła posiadanie majątku, należy na jej wniosek przywrócić po- siadanie tego majątku, jeżeli co do tego nie zachodzą przeszkody z art. 22. Przepis zaś art. 22 ust. 1 tego dekretu przewidywał, że: nie może być przywrócone posiada- nie majątku opuszczonego, który podlega przejęciu przez Państwo na własność sto- sownie do przepisów ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Pań- stwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. R. P. Nr 3, poz. 17). Prze- szkodą przywrócenia posiadania majątku na podstawie art. 15 ust. 1 dekretu o ma- jątkach opuszczonych i poniemieckich było podleganie majątku opuszczonego przejęciu przez Państwo na własność w trybie i na zasadach ustawy nacjonalizacyj- nej, co w odniesieniu do określonych w art. 22 ust. 2 dekretu przedsiębiorstw mogło być przedmiotem zarzutu, którego zgłoszenie w postępowaniu o przywrócenie posia- dania majątku zobowiązywało sąd do zawieszenia tego postępowania. Odrębną przeszkodą przywrócenia posiadania majątku opuszczonego była przeszkoda określona w art. 6 ust. 1 dekretu o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r., który stanowił, że: nie może być przywrócone posiadanie majątku opuszczonego, którego wywłaszczenie jest dopuszczalne na zasadzie art. 1 tego dekretu. Z postanowienia Sądu Grodzkie- go w Łodzi i protokołu rozprawy nie wynika wszakże, czy Sąd rozważał obie z wy- mienionych przeszkód, czy tylko jedną z nich; w tym ostatnim przypadku postano- wienie to mogłoby mieć znaczenie dla rozpoznawanej sprawy, gdyby to była przesz- koda określona w art. 6 ust. 1 dekretu o wywłaszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r., a nie przeszkoda, o której mowa w art. 22 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest bowiem nie to, jakie skutki prawne wywołało postano- wienie Sądu Grodzkiego, lecz to, czy przedmiotowa nieruchomość została zajęta w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r. na cel użyteczności pub- 7 licznej, czego w ocenie Sądu miało dowodzić to postanowienie. Sąd Najwyższy jest zdania, że jeżeli z uzasadnienia postanowienia o przywróceniu posiadania nieru- chomości na podstawie art. 15 ust. 1 dekretu o majątkach opuszczonych i ponie- mieckich, jak i z protokołu rozprawy, nie wynika, że postanowienie to zostało wydane po ustaleniu nieistnienia przeszkody, o której mowa w art. 6 ust. 1 dekretu o wy- właszczeniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939-1945 r., to nie może być ono uznane za dowód, że nieruchomość ta nie była zajęta w okresie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 9 maja 1945 r. na cel użyteczno- ści publicznej. Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================