III RN 156/01

Wyrok z dnia 3 października 2002 r. III RN 156/01 Zwrot kosztów używania do celów służbowych samochodu osobowego stanowiącego własność udziałowca (akcjonariusza) spółki i zarazem członka jej zarządu nie był "wydatkiem na jego rzecz" w rozumieniu art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 54, poz. 654 ze zm., w brzmieniu obowiązują- cym przed dniem 1 stycznia 1999 r.). Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 października 2002 r. sprawy ze skargi Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowego „M.” Spółka z o.o. w S. na decyzję Izby Skarbowej w S. z dnia 10 listopada 1998 r. [...] w przedmiocie podat- ku dochodowego od osób prawnych za rok 1996, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Naczelnego Sądu Administracyj- nego-Ośrodka Zamiejscowego w Szczecinie z dnia 9 listopada 2000 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Naczelnemu Sądowi Admi- nistracyjnemu-Ośrodkowi Zamiejscowemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e [...] Urząd Skarbowy w S. decyzją z dnia 7 lipca 1998 r. określił dla Przedsię- biorstwa Produkcyjno - Usługowego „M.” - Spółka z o.o. w S. zobowiązanie podatko- we z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych za 1996 r. w kwocie 33.971 zł oraz zaległość podatkową z tego tytułu w kwocie 27.882 zł. W uzasadnienia tej decy- zji podano, że Spółka w roku podatkowym 1996 r. błędnie uwzględniła wydatki na prenumeratę czasopism i ubezpieczenia samochodu w 1997 r., zaliczyła do kosztów uzyskania przychodu wydatki związane z zakupem posiłków, uwzględniła w tychże kosztach wydatki na jednorazowe przepustki dla swoich pracowników, a także bez- 2 podstawnie zaliczyła do tych kosztów wynagrodzenia za pracę świadczoną przez Z.S. i P.R. - udziałowców Spółki oraz członków jej zarządu, składki na ich ubezpie- czenie społeczne , jak również zwrot na ich rzecz kosztów podróży służbowych i ry- czałtów za używanie prywatnych samochodów dla potrzeb działalności Spółki. Urząd Skarbowy uznał, że umowy o pracę zostały zawarte bez powołania pełnomocnika wymaganego przez art. 203 Kodeksu handlowego, co zgodnie z art. 58 § 1 KC spo- wodowało ich nieważność. W odwołaniu do Izby Skarbowej w S. Spółka zarzuciła błędną wykładnię i nie- właściwe zastosowanie art. 203 i 235 KH oraz art. 58 KC, jak też art. 15 ust. 1 i art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 54, poz. 654), a także niewyja- śnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Błędna jest zdaniem Spółki ocena kosztów uzyskania przychodów w odniesieniu do wydatków wykazanych dowodami księgowymi wystawionymi przez Zarząd Portu S.- Ś., gdyż została oparta na przepisach ustawy o rachunkowości, zamiast ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych. Organ podatkowy pierwszej instancji nie wyjaśnił też wszystkich okoliczności związanych z zatrudnianiem członków zarządu i zarazem udziałowców Spółki, a ponadto błędnie zinterpretował i zastosował odpo- wiednie przepisy Kodeksu cywilnego i Kodeksu handlowego oraz ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych. Jako wydatki poniesione na rzecz udziałowców nie powinny być zwłaszcza traktowane wydatki związane z używaniem własnego samo- chodu do służbowych celów. W tym przypadku zastosowanie znajduje bowiem art. 16 ust. 1 pkt 51 powołanej ustawy, gdyż niezależnie od tego czy Z.S. i P.R. byli pra- cownikami, czy udziałowcami, to mieli prawo domagania się ekwiwalentu za używa- nie swoich samochodów do celów służbowych, które to wydatki były ściśle związane z przychodami Spółki. Izba Skarbowa w S. decyzją z dnia 10 listopada 1998 r. [...] uchyliła zaskarżo- na decyzję w części i określiła Spółce wysokość zobowiązania podatkowego w po- datku dochodowym od osób prawnych za 1996 r. w kwocie 33.680 zł oraz wysokość zaległości podatkowej z tego tytułu na kwotę 27.537 zł. Izba Skarbowa uznała traf- ność zarzutu co do wydatków na przepustki dla pracowników Spółki i oddaliła odwo- łanie w pozostałym zakresie. Organ odwoławczy uznał, że umowa o pracę pomiędzy Spółką a jej udziałowcami była z powodu sprzeczności z art. 203 KH dotknięta sank- cją nieważności, wobec czego nie wywołała skutków w sferze podatkowej i w konse- 3 kwencji wydatki poniesione z tego tytułu są objęte unormowaniem z art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych i nie stanowią kosztu uzyska- nia przychodów. Co się tyczy używania prywatnych samochodów członków zarządu i zarazem udziałowców Spółki, to Izba Skarbowa stanęła na stanowisku, że możliwość zastosowania art. 16 ust. 1 pkt 51 powołanej ustawy jest w tym przypadku wyłączona przez przepis pkt 38. Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie rozpozna- jący skargę wniesioną przez Spółkę wystąpił w trybie art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) do Prezesa NSA o wyjaśnienie przez skład siedmiu sędziów następującej wątpliwo- ści prawnej : „czy zawarcie umowy o pracę z naruszeniem art. 203 KH może być podstawą uznania, że członek zarządu spółki nie jest jej pracownikiem i skutkować w myśl art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych w brzmieniu obowiązującym w 1996 r. wyłączeniem faktycznie wypłaconego wynagro- dzenia z kosztów uzyskania przychodów spółki jako wydatków na rzecz udziałowca ?”. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie podjął w dniu 10 lipca 2000 r. w składzie siedmiu sędziów uchwałę (FPS 4/00), w której na cytowane wyżej pytanie prawne udzielił odpowiedzi twierdzącej. Przystępując do merytorycznego rozpozna- nia przedmiotowej skargi Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie podkreślił w szczególności, że członek zarządu spółki z ograniczoną od- powiedzialnością nie może w świetle art. 203 KH zawrzeć umowy o pracę z samym sobą ani też z innymi członkami zarządu jako reprezentantami spółki, przy czym po- wołany przepis ma charakter bezwzględnie obowiązujący, więc umowa spółki nie może w tym zakresie zawierać odmiennych postanowień. Kodeks handlowy normu- jący w art. 198 prawo do zasady reprezentacji spółki ograniczył je wobec członków zarządu w bezwzględny sposób w kolejnych przepisach dotyczących sfery stosun- ków wewnętrznych. Przepis art. 203 KH ma przy tym zastosowanie wobec wszyst- kich umów, a więc również do umów o pracę. Sprzeczność czynności prawnej z tym przepisem powoduje zgodnie z art. 58 § 1 KC jej nieważność. Wynagrodzenia wypła- cone na podstawie takich nieważnych umów nie mogą być w konsekwencji zaliczone do kosztów uzyskania przychodów, albowiem zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy „nie uważa się za takie koszty wydatków na rzecz udziałowców (akcjonariuszy) i członków spółdzielni nie będących pracownikami w rozumieniu odrębnych przepi- sów”. Członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, z którym zawarto 4 umowę o pracę z naruszeniem art. 203 KH nie może być uznany za pracownika, choćby nawet praca na rzecz spółki była rzeczywiście świadczona. Sąd podzielił po- nadto stanowisko organów podatkowych co do tego, że wszelkie inne wypłaty na rzecz udziałowców Spółki podlegają wyłączeniu z kosztów uzyskania przychodów. Dotyczy to składek na ubezpieczenie społeczne członków zarządu i udziałowców nie będących pracownikami, jak również zwrotu kosztów używania prywatnych samo- chodów dla potrzeb działalności Spółki. W tej ostatniej kwestii Sąd podzielił pogląd, że z uwagi na treść art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy ograniczona jest możliwość zastoso- wania przepisu pkt 51. Wydatki wyłączone na podstawie przepisu pkt 38 nie mogą bowiem podlegać uwzględnieniu na podstawie przepisu pkt 51. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej zaskarżył po- wyższy wyrok NSA rewizją nadzwyczajną, zarzucając rażące naruszenie art. 16 ust. 1 pkt 51 w związku z pkt 38 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych przez uznanie, że koszty używania dla potrzeb Spółki prywatnego samochodu udziałowca nie mogą być wliczone do kosztów uzyskania jej przychodów, a także art. 22 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 27 ust. 1 ustawy o NSA wskutek oddalenia skargi, mimo iż za- skarżone decyzje naruszały prawo w sposób wpływający na wynik sprawy, wobec czego na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o NSA domagał się uchylenia zaskarżone- go wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej napisano, że nie można podzielić stanowiska NSA co do podatko- wych skutków używania dla potrzeb Spółki prywatnego samochodu udziałowca. Chodzi tu o interpretację art. 16 ust. 1 pkt 38 oraz pkt 51 ustawy o podatku docho- dowym od osób prawnych, a zwłaszcza określenie wzajemnego stosunku tych unor- mowań. W tej sprawie NSA uznał bez własnej argumentacji stanowisko Izby Skarbo- wej w S., która w odpowiedzi na skargę napisała między innymi, że „ogół podmiotów ponoszących wydatki związane z używaniem prywatnego samochodu dla celów pro- wadzenia działalności gospodarczej, do których można by hipotetycznie zastosować art. 16 ust. 1 pkt 51 ustawy został w przepisie pkt 38 zawężony przez unormowanie sytuacji prawnej pewnej części podmiotów, a mianowicie udziałowców spółki nie bę- dących jej pracownikami”. Tymczasem wydatki z tytułu kosztów używania prywatne- go samochodu na potrzeby spółki nie są „wydatkami na rzecz udziałowców”. Słusz- nie to zresztą zauważył NSA w wyroku z dnia 25 maja 1997 r. [...] stwierdzając, że w art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy „chodzi o wydatki jednostronnie ponoszone przez podat- nika na rzecz udziałowców, a nie o zwrot wydatków (kosztów) poniesionych przez 5 udziałowca jako odrębny podmiot na rzecz spółki, którą ten koszt obciążał”. W mo- tywach powołanego wyżej wyroku NSA wskazano, że obciążenie jakiegoś podmiotu kosztami korzystania z cudzego samochodu znajduje oparcie w instytucjach prawa cywilnego, a w szczególności w umowie użyczenia. Również w wyroku wydanym przez wrocławski Ośrodek Zamiejscowy NSA w dniu 25 stycznia 1996 r. (SA Wr 667/95) przyjęto, że przepis art. 16 ust. 1 pkt 51 ustawy normuje koszty związane z używaniem do celów służbowych cudzego samochodu w sytuacji, gdy samochód nie stanowi własności podatnika bez wiązania ich z rodzajem stosunku prawnego łączącego osobę korzystającą z samochodu i podatnika rozliczającego te koszty. Pierwszy Prezes SN uważa, że art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy nie jest przepisem szczególnym wobec jej art. 16 ust. 1 pkt 51, toteż nie uchyla zastosowania tego dru- giego przepisu w sytuacji, gdy właścicielem samochodu używanego dla potrzeb spółki będącej podatnikiem jest jej udziałowiec. Wbrew sugestiom organów skarbo- wych wykładnia taka nie pozostaje też w sprzeczności z poglądem wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1996 r., III ARN 47/96. We wspo- mnianym wyroku jako „wydatki na rzecz udziałowców nie będących pracownikami w rozumieniu odrębnych przepisów” Sąd Najwyższy zakwalifikował wydatki na rzecz udziałowców jako osób świadczących usługi na podstawie zarobkowych umów cywil- noprawnych, np. umowy zlecenia czy umowy o dzieło. Stanowiska tego nie sposób odnosić do wydatków poczynionych z tytułu kosztów używania cudzej rzeczy (samo- chodu) dla potrzeb spółki. Nawet gdy właścicielem samochodu jest udziałowiec spółki, to zwrot kosztów używania pojazdu nie może być traktowany jako wydatek „na rzecz udziałowca” w rozumieniu art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy, a tym samym nie powinien być wyłączany z pojęcia kosztów uzyskania przychodów. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rewizja nadzwyczajna jest zasadna, przy czym Sąd Najwyższy rozpoznaje ta- kie sprawy przy odpowiednim zastosowaniu przepisów Kodeksu postępowania cywil- nego o kasacji, czyli w zakresie zaskarżonym kasacją i w ramach jej podstaw, a z urzędu bierze pod rozwagę - w granicach zaskarżenia - jedynie nieważność postę- powania (art. 39311 § 1 KPC). Skoro więc przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego tylko w części dotyczącej dopuszczalności wyłączenia z kosztów uzyskania przychodów Spółki z o. o „M.” w S. 6 wydatków poniesionych w 1996 r. na używanie dla jej potrzeb samochodów będą- cych własnością wspólników i zarazem członków zarządu zatrudnionych na podsta- wie umowy o pracę, to Sąd Najwyższy zajmował się jedynie wykładnią art. 16 ust. 1 pkt 51 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych w ówczesnym brzmieniu tego przepisu, a jeszcze dokładniej rzecz ujmując - kształtem relacji powołanego unormowania wobec regulacji zamieszczonej w art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy. Naczelny Sąd Administracyjny przyłączył się bowiem bez bliższej moty- wacji do zapatrywania organów administracji podatkowej, że drugi z wymienionych przepisów ogranicza zakres zastosowania pierwszego z nich. Innymi słowy, aczkol- wiek w świetle art. 16 ust. 1 pkt 51 ustawy nie można by wydatkom Spółki na używa- nie do służbowych potrzeb samochodów stanowiących własność innych podmiotów odmawiać przymiotu kosztów uzyskania przychodów, to nie dotyczy to jednak przy- padku, w którym podmiotami tymi mieliby być udziałowcy, gdyż wydatki „na ich rzecz” są wspomnianego przymiotu pozbawione w generalny sposób na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy. Co prawda zwrot o wydatkach ponoszonych „na rzecz” udziałowców (akcjona- riuszy), zamieszczony w art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy do końca 1998 r., miał prima facie bardzo szeroki zakres, ale to nie znaczy, że rozciągał się na wszelkie wydatki dokonywane na ich „korzyść”, dla ich „dobra”, w ich „interesie”, czy choćby tylko „do ich rąk”, niezależnie od charakteru danego świadczenia. Należy bowiem pamiętać, że kosztami uzyskania przychodu są według art. 15 ust. 1 ustawy koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów, za wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 16 ust. 1. Zasadą jest zatem odliczanie od przychodów każdego wydatku, który pozostaje w przyczynowym związku z prowadzoną działalnością i którego poniesienie miało bądź mogło mieć wpływ na wysokość osiągniętego przychodu. Takie wydatki są w istocie swoistą „ceną”, którą trzeba każdorazowo zapłacić za osiągnięcie rzeczywistego albo choćby tylko potencjalnego przychodu. Inaczej mówiąc, wspomniane wydatki nie są z natury rzeczy jednostronnym przysporzeniem i mają swój szeroko pojęty ekwiwalent także wówczas, gdy są czynione „na rzecz” udziałowców (akcjonariuszy), czy też raczej - im kompensowane (zwracane). W konsekwencji ewentualne zakazy uwzględniania tak pojętych kosztów działalności muszą mieć ustawowe oparcie i nie mogą być interpretowane w rozszerzający sposób. W świetle tych rozważań należy przyjąć, że modyfikacja treści art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy, dokonana ustawą z dnia 20 listopada 1998 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych 7 (Dz.U. Nr 144, poz. 931) i polegająca na wyłączeniu z kosztów uzyskania przycho- dów jedynie wydatków związanych z dokonywaniem „jednostronnych świadczeń na rzecz udziałowców (akcjonariuszy)”, miała w gruncie rzeczy interpretacyjny charak- ter. Na marginesie trzeba dodać, że wyrażone tu zapatrywania nie pozostają w kolizji z tezą lub z motywami uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1996 r., III ARN 47/96 (OSNAPiUS 1997 r. nr 7, poz. 110). Tamto orzecze- nie dotyczyło jedynie kwestii, czy za koszty uzyskania przychodu mogą być w świetle ówczesnej redakcji art. 16 ust. 1 pkt 38 ustawy uznane wydatki spółki poniesione na wynagrodzenia dla udziałowców (akcjonariuszy) zatrudnionych na podstawie zarob- kowych umów cywilnoprawnych i w żaden sposób nie odnosiło się do relacji tego przepisu wobec uregulowania art. 16 ust. 1 pkt 51. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie 236 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 39313 §1 w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektó- rych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) orzekł jak w sentencji. ========================================