III RN 123/01

Postanowienie z dnia 29 sierpnia 2001 r. III RN 123/01 1. Czynności urzędowe podejmowane przez organy gminy lub z ich umocowania przez powołaną w tym celu komisję konkursową zmierzające do powierzenia stanowiska dyrektora publicznej szkoły podstawowej mają w przeważającej mierze charakter czynności z zakresu prawa pracy, poprzedzają- cych nawiązanie (przekształcenie) zobowiązaniowego stosunku pracy, a spory na tle legalności postępowania konkursowego należą do kategorii spraw o roszczenia związane ze stosunkiem pracy (art. 476 § 1 pkt 1 KPC). 2. Konkurs jako metoda obsadzania kierowniczych stanowisk w służbie publicznej ma obywatelom zapewnić równy dostęp do tej służby (art. 60 Kons- tytucji RP). Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Andrzej Kijowski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 29 sierpnia 2001 r. sprawy ze skargi Ireny H. na pismo Zarządu Gminy M. w przedmiocie odmowy unieważnienia konkur- su na dyrektora szkoły, na skutek rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatel- skich [...] od postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie- Ośrodka Zamiejscowego w Łodzi z dnia 9 grudnia 1999 r. [...] o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną. U z a s a d n i e n i e Rada Gminy M. w dniu 28 kwietnia 1999 r. podjęła uchwałę w „sprawie powo- łania komisji konkursowych dla przeprowadzenia postępowań konkursowych w celu wyłonienia kandydatów na dyrektorów szkół podstawowych prowadzonych przez gminę oraz regulaminu określenia pracy komisji”. W § 1 uchwały powołano komisję konkursową dla wyłonienia kandydata na stanowisko dyrektora Szkoły Podstawowej w B. Ustalono również regulamin konkursu na stanowisko dyrektora szkoły podsta- 2 wowej prowadzonej przez Gminę M. oraz trybu pracy komisji konkursowej (§ 2 uchwały). Komisja konkursowa dopuściła do udziału w konkursie trzy osoby, a w jego drugim etapie spośród dwóch osób wyłoniła w dniu 11 maja 1999 r. w tajnym głoso- waniu kandydata na dyrektora Szkoły Podstawowej w B. Prawidłowość działań komi- sji zakwestionowała Irena H. - odrzucona kandydatka, która występując w dniu 17 maja 1999 r. do zarządu Gminy o unieważnienie konkursu podniosła, że na nieko- rzystny wynik głosowania wpłynęło dopuszczenie w postępowaniu konkursowym „oszczerczych materiałów zniesławiających ją jako pracodawcę”. W piśmie z dnia 31 maja 1999 r. wójt poinformował zainteresowaną, że zarząd Gminy stwierdził brak podstaw do unieważnienia konkursu. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyj- nego Irena H. „żaliła się na zaniechanie przez wójta działań administracyjnych doty- czących załatwienia skargi skierowanej do zarządu Gminy”, po czym na rozprawie w dniu 30 listopada 1999 r. wyjaśniła, że chodzi jej o unieważnienie konkursu. Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Łodzi postanowieniem z dnia 9 grudnia 1999 r. [...] odrzucił skargę. W motywach tego orzeczenia Sąd stwierdził, że skarga nie dotyczy sprawy cywilnoprawnej, ani indywidualnej sprawy „konkretnego podmiotu i przedmiotu”, a zatem spełnia przesłanki z art. 16 ust. 1 pkt 1 i pkt 6 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.). Skarga dotyczy jednak w istocie – uzewnętrznionej w piśmie z dnia 31 maja 1999 r.- uchwały zarządu Gminy o odmowie unieważnienia konkursu, a więc odmowie posłużenia się upoważnieniem z § 14 regulaminu postępowania konkursowego. W tej sytuacji skarżąca miała w świetle art. 34 ust. 3 ustawy o NSA obowiązek zwrócenia się do tego organu samorządowego z wezwaniem do usunię- cia naruszenia prawa, a skoro tego nie uczyniła, to skarga podlegała odrzuceniu na podstawie art. 27 ust. 2 powołanej ustawy. Rewizję nadzwyczajną od powyższego postanowienia wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich, zarzucając rażące naruszenie: art. 34 ust. 3 ustawy o NSA „przez błędne ustalenie stanu faktycznego mające wpływ na wynik sprawy” oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej „przez pozbawienie skarżącej prawa do sądu”, domagając się na tej podstawie uchylenia zaskarżonego orzeczenia. W uza- sadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono, że czynności z zakresu funkcjonowa- nia komisji konkursowych nie powinny być rozważane na - sugerowanym przez za- skarżone postanowienie - gruncie art. 16 ust. 1 pkt 1 i 6 ustawy o NSA, tylko oce- niane według art. 16 ust. 1 pkt 4, zgodnie z którym sąd administracyjny orzeka w 3 sprawach skarg na inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu admini- stracji publicznej, dotyczące przyznania, stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa, przy czym obie przesłanki dopuszczal- ności skargi są w niniejszej sprawie spełnione. Gdyby zresztą nawet za podstawę wydania orzeczenia przyjąć art. 16 ust. 1 pkt 6 ustawy o NSA, to zastrzeżenia budzi twierdzenie Sądu o niedochowaniu przez skarżącą trybu przewidzianego w art. 34 ust. 3 tej ustawy, sformułowane w oczywistej sprzeczności ze stanem faktycznym sprawy. Co prawda przepisy ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 ze zm.) nie określają środków odwo- ławczych od rozstrzygnięć komisji przeprowadzających konkurs na stanowisko dy- rektora publicznej szkoły podstawowej, więc w tym zakresie znajduje zastosowanie art. 34 ust. 3 ustawy o NSA, lecz powołany przepis nie konkretyzuje formalnych wa- runków, jakie powinno spełniać „wezwanie właściwego organu do usunięcia naru- szenia prawa”. Charakter takiego wezwania należało zatem przypisać skierowanemu w dniu 17 maja 1999 r. do zarządu Gminy M. wnioskowi o unieważnienie konkursu, tym bardziej, iż jego meritum „jasno określało jakich czynności ze strony tego organu domagała się skarżąca”, a poza tym przepis art. 9 KPA, mający przed sądem admi- nistracyjnym zastosowanie z mocy art. 59 ustawy o NSA, wyklucza ponoszenie przez stronę konsekwencji nieznajomości prawa. W orzeczeniu zaskarżonym rewizją doszło zdaniem Rzecznika Praw Obywa- telskich również do rażącego naruszenia prawa zagwarantowanego obywatelom przez art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Odmowa skontrolowania specyficznych czynności z zakresu władztwa administracyjnego, a do tego sprowadza się stanowisko zarządu Gminy w sprawie wniosku o unieważnienie konkursu, zamknęła bowiem skarżącej drogę do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia tej sprawy przez właściwy, nieza- leżny i bezstronny sąd. Wspomniana odmowa może też być w ocenie Rzecznika kwalifikowana jako naruszenie obywatelskiego prawa dostępu do służby publicznej (art. 60 Konstytucji RP). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rewizja nadzwyczajna nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżone po- stanowienie pomimo błędnego uzasadnienia pozostaje w zgodzie z obowiązującym prawem. Przedmiotowa skarga podlegała bowiem odrzuceniu, aczkolwiek nie z tej 4 przyczyny, iżby skarga została wbrew wymaganiom art. 34 ust. 3 ustawy o NSA wniesiona bez uprzedniego zwrócenia się do właściwego organu z wezwaniem do usunięcia naruszenia prawa, lecz dlatego, że sprawa nie należy do kategorii spraw, które w myśl art. 16 powołanej ustawy są objęte zakresem rzeczowej właściwości sądownictwa administracyjnego. Dlatego bezprzedmiotowa jest kwestia zasadności podniesionego w rewizji nadzwyczajnej zarzutu naruszenia pierwszego z wymienio- nych przepisów, co zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich polegało na odmowie przypisania charakteru „wezwania” pismu skarżącej skierowanemu w dniu 17 maja 1999 r. do zarządu Gminy M. z żądaniem unieważnienia konkursu na stanowisko dyrektora Szkoły Podstawowej w B. Podobnie bezprzedmiotowe są wywody rewizji nadzwyczajnej w odniesieniu do tego, czy właściwość sądu administracyjnego w ni- niejszej sprawie jest – zgodnie z treścią motywów zaskarżonego postanowienia - oparta na przepisie art. 16 ust. 1 pkt 1 i 6 ustawy o NSA czy też – jak uważa Rzecz- nik Praw Obywatelskich - wynika z przepisu art. 16 ust. 1 pkt 4 tej ustawy. Na temat prawnego charakteru „urzędowych czynności” podejmowanych przez organy gminy lub z ich umocowania przez powołaną w tym celu komisję kon- kursową, w celu realizacji ustawowego obowiązku powierzenia stanowiska dyrektora publicznej szkoły podstawowej kandydatowi wyłonionemu w drodze konkursu, wy- powiedział się Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 stycznia 2000 r., III RN 123/99 (OSNAPiUS 2000 nr 21, poz. 779). W orzeczeniu tym wyrażono pogląd, że wspomniane „czynności urzędowe”, jako służące realizacji obowiązkowych zadań własnych gminy, mają znamiona prawne działań z zakresu publicznej administracji samorządowej sprawowanej przez organy gminy (art. 5 ust. 5 oraz art. 36a ust. 1 – 5 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty w związku z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 13, poz. 74 ze zm.) i podlegają zaskarżeniu do Naczelnego Sądu Admi- nistracyjnego zgodnie „z art. 16 ust. 1 pkt 1 – 4 ustawy o NSA”. Te działania powinny być realizowane zgodnie z obowiązującymi procedurami prawnymi i w sposób za- pewniający każdemu obywatelowi na jednakowych zasadach dostęp do służby pub- licznej, w danym wypadku w szkole publicznej (art. 60 Konstytucji RP).W konkluzji swego wywodu Sąd Najwyższy uznał, iż „jeżeli te działania nie mają charakteru czynności cywilnoprawnych, to oznacza to, że jako akty lub czynności z zakresu ad- ministracji publicznej – podlegają kognicji Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 1 – 4 ustawy o NSA”, przy czym „dotyczy to także czyn- 5 ności podejmowanych przez komisję konkursową powołaną przez właściwy organ gminy w celu wyłonienia kandydata na stanowisko dyrektora publicznej szkoły pods- tawowej”. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela po- wyższego stanowiska, tylko przychyla się do zapatrywań, które w opozycji do moty- wów tego orzeczenia zostały sformułowane przez jednego z sędziów w zdaniu od- rębnym. Jego autor słusznie stwierdził, że wprawdzie czynności związane z powie- rzeniem stanowiska dyrektora publicznej szkoły podstawowej mają również pewne aspekty z zakresu publicznej administracji samorządowej, to jednak wyraźnie domi- nuje w nich charakter czynności ze sfery prawa pracy, zmierzających do nawiązania stosunku pracy na stanowisku dyrektora szkoły w drodze zgodnego oświadczenia woli pracodawcy i pracownika (art. 11 KP). Stosunek ten ma zobowiązaniowy cha- rakter i taką naturę wykazują też poprzedzające jego nawiązanie akty (czynności) postępowania konkursowego, nakierowane na wyłonienie osoby, która spośród moż- liwie licznej grupy jednakowo traktowanych kandydatów spełniałaby w najwyższym stopniu merytoryczne wymagania kwalifikacyjne, warunkujące zatrudnienie na da- nym stanowisku kierowniczym. Tezy tej nie jest w stanie podważyć okoliczność, iż wspomniane akty (czynno- ści) są podejmowane w ramach własnych zadań gminy przez jej organy, a tym bar- dziej przez działające jedynie z ich umocowania, specjalnie w tym celu powoływane komisje konkursowe. Staranna i sprawna realizacja przez gminę jej ustawowego obowiązku powierzenia stanowiska dyrektora publicznej szkoły podstawowej jedynie kandydatowi wyłonionemu w drodze konkursu nie wymaga zresztą tego, iżby organ gminy czy powołana przezeń komisja konkursowa występowały tu, zwłaszcza wobec uczestników postępowania konkursowego, z pozycji publicznoprawnego władztwa administracyjnego. Trzeba też pamiętać, że konkurs jako metoda obsadzania stano- wisk kierowniczych przy zatrudnieniu w służbie publicznej upowszechnił się dopiero w ustroju demokratycznego państwa prawnego i miał zapewnić obywatelom równy dostęp do tej służby (art. 60 Konstytucji RP), a więc być skądinąd zaprzeczeniem powszechnego w okresie PRL zjawiska tzw. nomenklatury, czyli istnienia grupy ludzi wyznaczanych przez instancje partyjne mocą ich politycznej władzy do pełnienia kie- rowniczych funkcji w państwowych przedsiębiorstwach ( czy nawet szerzej – uspo- łecznionych zakładach pracy ) oraz w urzędach i innych państwowych jednostkach organizacyjnych. Naiwnością byłaby jednak myśl, że koncepcja konkursu sama przez 6 się wykluczyła już pokusę i możliwość manipulowania jego wynikami. Dlatego silne uzasadnienie aksjologiczne przy wykładni przepisów ustawowych nie zawierających – jak w zakresie zastosowania przepisów ustawy o systemie oświaty - wyraźnej i jed- noznacznej kwalifikacji charakteru postępowania konkursowego ma dyrektywa trak- towania go jako przebiegającego w ramach stosunków pomiędzy prawnie równo- rzędnymi podmiotami, a więc stosunków o zobowiązaniowym charakterze, ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami, zwłaszcza dla forum i trybu rozpa- trywania sporów z tych stosunków. Chodzi tu o otwarcie dla tych sporów drogi przed sądem powszechnym, orze- kającym w trybie przepisów postępowania odrębnego w sprawach z zakresu prawa pracy. Ta kategoria pojęciowa obejmuje nie tylko sprawy o roszczenia ze stosunku pracy, lecz również sprawy o roszczenia z nim związane (art. 476 § 1 pkt 1 KPC). W tej drugiej grupie mieści się między innymi żądanie ustalenia legalności postępowa- nia konkursowego służącego wyłonieniu kandydata na określone stanowisko dyrek- tora publicznej szkoły podstawowej. Jest to bowiem roszczenie z przynależnych do przedmiotu prawa pracy sfery stosunków społecznych poprzedzających stosunek pracy, przy czym jako nawiązanie „dyrektorskiego” stosunku pracy należy traktować zarówno sytuację, gdy kandydat nie jest, jak też pozostaje już w danej szkole w za- trudnieniu na stanowisku „szeregowego” nauczyciela i kiedy to trzeba by mówić rów- nocześnie o przekształceniu, ustaniu, czy zawieszeniu tego stosunku. W tym miejscu warto też podkreślić, że upoważnienie sądu powszechnego do orzekania reformato- ryjnego i związana z tym kompetencja do czynienia samodzielnych ustaleń na pod- stawie własnego postępowania dowodowego, stwarza większą niż przed sądem ad- ministracyjnym szansę wykrycia i ujawnienia ewentualnych nieprawidłowości postę- powania konkursowego, a tym samym służy bardziej kompleksowej realizacji przez zainteresowanego jego obywatelskiego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2 Konsty- tucji RP oraz art. 39312 KPC w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz.189 ze zm.) orzekł jak w sentencji. ========================================