III RN 100/01

Wyrok z dnia 13 czerwca 2002 r. III RN 100/01 Okoliczność, że zadanie wprowadzone do projektu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, sporządzonego na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym (jednolity tekst: Dz.U. z 1999 r. Nr 15, poz. 139 ze zm.), nawiązuje do treści miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego uchwalonego przed dniem 1 stycznia 1995 r., nie przesądza o celowości jego realizacji ani o tym, że zostało ustalone w sposób zgodny z wymaganiami zasady proporcjonalności, w tym także przy uwzględnieniu koniecznej ochrony interesów prawnych właścicieli. Przewodniczący SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2002 r. sprawy ze skargi Anny M. i Eugeniusza M. na uchwałę Rady Miejskiej w N.D.M. w przedmiocie zarzutów do projektu planu zagospodarowania przestrzennego, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 listopada 2000 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Naczelnemu Sądowi Admi- nistracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Anna i Eugeniusz M. wnieśli w trybie art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym (jednolity tekst: Dz.U. z 1999 r. Nr 15, poz. 139 ze zm.) zarzut przeciwko wyłożonemu do publicznego wglądu projektowi miej- scowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru M.-G. w N.D.M., sprzeciwiając się wytyczeniu poprzez ich nieruchomość, znajdującą się przy ul. W. w N.D.M., projektowanej w tym planie ulicy, ponieważ na przeznaczonym na ten cel 2 gruncie znajduje się budynek mieszkalny i gospodarczy, studnia głębinowa, szambo oraz garaże. Rada Miejska w N.D.M. uchwałą [...] z dnia 17 czerwca 1998 r. odrzu- ciła powyższy zarzut w całości, powołując się na przysługującą jej na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym oraz na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 1 - pkt 3 i pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 13, poz. 74 ze zm.) kompetencję w zakresie ustalania prze- znaczenia i zasad zagospodarowania terenu oraz sposobu zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty, a w uzasadnieniu swego stanowiska stwierdzając, że: po pierw- sze - przeprowadzenie projektowanej ulicy jest niezbędne dla prawidłowego rozwią- zania układu komunikacyjnego na terenie istniejącej i planowanej zabudowy miesz- kaniowej; po drugie - ustalone w projektowanym planie miejscowym funkcje terenu są związane z koniecznością zapewnienia dojazdów do istniejącej i planowanej za- budowy, zgodnie z obowiązującymi przepisami, w tym przeciwpożarowymi oraz z ko- niecznością prawidłowego przeprowadzenia niezbędnych sieci infrastruktury tech- nicznej. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższą uchwałę Rady Miejskiej w N.D.M. o odrzuceniu zarzutu Anna i Eugeniusz M. podnieśli dodat- kowo, że osiedle, w którym mieszkają, zostało zbudowane przed czterdziestu laty, są w nim ulice i każdy mieszkaniec osiedla ma dojazd do swojej działki i budynków. W odpowiedzi na skargę, zastępca burmistrza Miasta „w imieniu Miasta N.D.M.” wniósł o jej oddalenie, podnosząc przy tym, że plan ogólny zagospodarowania przestrzen- nego Miasta N.D.M. z 1987 r., zmieniony w 1994 r., również przewidywał budowę kwestionowanej w skardze ulicy, ale jego ustalenia okazały się niewystarczająco pre- cyzyjne z uwagi na skalę w jakiej go opracowano. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 30 września 1999 r. odrzucił powyższą skargę, jako wniesioną po terminie, a następnie postanowieniem z dnia 15 listopada 1999 r. odrzucił także wniosek skarżących o przywrócenie terminu do wniesienia tej skargi. Jednakże, w wyniku rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyj- nego w Warszawie, Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 12 lipca 2000 r. uchylił postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 listopa- da 1999 r. i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 listopada 2000 r. [...] oddalił skargę Anny i Eugeniu- sza M. na uchwałę Rady Miejskiej w N.D.M. z dnia 17 czerwca 1998 r. [...] w przed- miocie odrzucenia podniesionego przez nich zarzutu do projektu miejscowego planu 3 zagospodarowania przestrzennego dla obszaru M.-G. w N.D.M. W uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że rozpatrując skargę na od- rzucenie zarzutów Sąd „jest zobowiązany do oceny kwestionowanego projektu planu w kontekście tego, czy w sprawie nie naruszono obiektywnego porządku prawnego. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia prawa, a tylko to mogło czynić skutecznym wniesione zarzuty. Za naruszenie prawa nie można uznać działań gminy w granicach przysługującego jej, z mocy art. 4 ust. 3 ustawy o zago- spodarowaniu przestrzennym, władztwa planistycznego, w ramach którego gmina ustala przeznaczenie i zasady zagospodarowania terenu”. Naczelny Sąd Administra- cyjny nie stwierdził także naruszenia procedury planowania, natomiast uznał, że w danym wypadku: „Podkreślić należy, iż zgodnie z już uchwalonym i obowiązującym planem ogólnym zagospodarowania przestrzennego miasta N.D.M. - Uchwała [...] Rady Miejskiej w N.D.M. z dnia 9.11.1994 r. (opublik. w Dzienniku Urzędowym Wo- jewództwa W.) - wydzielono pas terenu pod ulicę lokalną o szerokości 15 m w liniach rozgraniczających. Tymczasem w aktualnym projekcie planu, w stosunku do planu już obowiązującego, nastąpiło zawężenie o 7 m wydzielonych ulic wewnętrznych”. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie pismem z dnia 15 maja 2001 r. [...] wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 listopada 2000 r. [...], zarzucając rażące naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) oraz art. 2 ust. 1 i art. 9 ust. 1 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym, a także art. 2, art. 7 oraz art.. 64 ust. 1 i ust. 3 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono w szczególności, że: po pierwsze, żaden przepis ustawy o zagospoda- rowaniu przestrzennym, ani żadnej innej ustawy nie upoważnia organów gminy do traktowania zarzutów wnoszonych do projektu planu w trybie art. 24 ustawy o zago- spodarowaniu przestrzennym w sposób wyłącznie formalny i uznaniowy zarazem i to z powołaniem się na posiadane przez gminę „władztwo planistyczne”. Co więcej, „władztwa tego, rozumianego jako arbitralne i dowolne rozstrzyganie o prawach wła- ścicieli w ramach wniesionych przez nich zarzutów, nie można wywieść z treści art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy o samorządzie terytorialnym lub z innych przepisów ustawy, ani z art. 4 ust. 1 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym”. Przeciwnie, z art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym wynika obowiązek uwzględniania w zagospodarowaniu przestrzennym także wymagań dotyczących gwarancji prawa 4 własności. Po drugie, zaskarżona uchwała Rady Miejskiej w N.D.M. odrzucająca za- rzut wniesiony przez Annę i Eugeniusza M. nie odpowiada - w opinii rewizji nadzwy- czajnej - określonym w art. 24 ust. 3 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym wymaganiom w zakresie dotyczącym jej uzasadnienia faktycznego i prawnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym określa nie tylko zakres i sposo- by postępowania w sprawach przeznaczania terenów na określone cele i ustalania sposobu ich zagospodarowania, zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, lecz także ustala „zasady i tryb rozwiązywania konfliktów między interesami obywateli, wspólnot samorządowych i państwa w tych sprawach” (art. 1 ust. 1 ustawy o zago- spodarowaniu przestrzennym). Mając na uwadze konstytucyjne gwarancje prawa własności (art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP), ustawa ta naka- zuje uwzględnianie w zagospodarowaniu przestrzennym również w niezbędnym za- kresie ochrony prawa własności (art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy o zagospodarowaniu prze- strzennym). Znajduje to wyraz także w odniesieniu do zasad i trybu opracowywania i uchwalania tzw. miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, mającego walor prawny przepisów miejscowych (art. 7 ustawy o zagospodarowaniu prze- strzennym w związku z art. 87 ust. 2 Konstytucji RP). Sprawowanie kompetencji w zakresie zapewnienia ładu przestrzennego na terenie gminy, w tym także w zakresie sporządzania i uchwalania miejscowych pla- nów zagospodarowania przestrzennego, należy do tzw. zadań własnych gminy (art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym - jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm. w związku z art. 12, art. 18 i art. 26 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym). Jeśli mowa jest w tym kontekście o tzw. władztwie planistycznym organów gminy, to oznacza ono z jednej strony - obowiązek uwzględnienia w niezbędnym zakresie i wyważenia oraz przestrzennej koordynacji realizacji zarówno celów i zadań publicznych (ponadlokalnych i lokalnych), jak i inte- resów indywidualnych (zwłaszcza prawnie chronionych), a z drugiej strony - równo- cześnie oznacza to obowiązek skrupulatnego przestrzegania prawnie (ustawowo) określonych zasad i trybu procedury planowania, które służyć powinny zapewnieniu możliwie najbardziej efektywnej realizacji celów planowania przestrzennego, a więc nie mogą być one traktowane jako wymagania wyłącznie ściśle formalne. I tak, w 5 szczególności na zarządzie gminy, jako organie właściwym do sporządzenia projektu planu zagospodarowania przestrzennego oraz do przedstawienia go radzie gminy do uchwalenia, stosownie do obowiązującej procedury sporządzania tego planu, spo- czywa obowiązek pisemnego zawiadomienia o terminie wyłożenia projektu miejsco- wego planu zagospodarowania przestrzennego do publicznego wglądu indywidualnie także „właścicieli lub władających nieruchomościami, których interes prawny może być naruszony ustaleniami planu” (art. 18 ust. 2 pkt 5 lit. a ustawy o zagospodarowa- niu przestrzennym), a to w celu umożliwienia im ewentualnego wniesienia tzw. za- rzutów, jeżeli uznają oni, że ustalenia przyjęte w projekcie planu naruszają ich interes prawny lub uprawnienia (art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o zagospodarowaniu prze- strzennym). Zarząd gminy obowiązany jest je rozpatrzyć i przedstawić radzie gminy informację, jeżeli nie zamierza uwzględnić w projekcie planu określonych zarzutów (w całości lub w części) wraz uzasadnieniem faktycznym i prawnym swego stanowi- ska w tej kwestii, odrębnie w odniesieniu do każdego zarzutu (art. 18 ust. 2 pkt 8 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym). W oparciu o tak przygotowaną przez zarząd gminy dokumentację, rada gminy rozpatruje indywidualnie każdy zarzut do projektu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, który nie został uwzględniony przez zarząd gminy, a następnie podejmuje ona uchwałę w sprawie przyjęcia lub odrzucenia zarzutu, przy czym w każdym wypadku nieuwzględnienia zarzutu uchwała rady gminy powinna posiadać uzasadnienie faktyczne i prawne za- jętego przez nią stanowiska (art. 18 ust. 2 pkt 9 i pkt 10 w związku z art. 24 ust. 3 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym). Uchwałę rady gminy o odrzuceniu za- rzutu (w całości lub w części) wnoszący zarzut może zaskarżyć do sądu administra- cyjnego (art. 24 ust. 4 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym), który kontrolując zgodność z prawem procedury rozpoznawania zgłoszonych zarzutu, bada także i to, czy uzasadnienie uchwały rady gminy o nieuwzględnieniu zgłoszonego zarzutu od- powiada wymaganiom ustawowym. Tym samym Naczelny Sąd Administracyjny sprawuje kontrolę nad sposobem sprawowania przez organy gminy przysługujących im kompetencji w zakresie planowania przestrzennego. W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że skarżący wnieśli w trybie art. 24 ust. 1 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym zarzut do projektu miejscowe- go planu zagospodarowania przestrzennego opracowanego dla obszaru M.-G. w N.D.M., sprzeciwiając się wytyczeniu przez ich nieruchomość, znajdującą się przy ul. W. w N.D.M., nowej ulicy i wskazując w jego uzasadnieniu, że: (a) na przeznaczo- 6 nym na ten cel gruncie znajduje się aktualnie należący do nich budynek mieszkalny i gospodarczy, studnia głębinowa, szambo oraz garaże, a ponadto (b) w skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego na uchwałę Rady Miejskiej w N.D.M. o odrzu- ceniu ich zarzutu dodatkowo podnieśli, że na terenie zbudowanego przed czterdzie- stu laty osiedla, w którym mieszkają, wytyczone są już i urządzone ulice i każdy mieszkaniec osiedla ma dojazd do swej działki oraz do swego budynku mieszkalne- go. Tymczasem, w uzasadnieniu uchwały [...] Rady Miejskiej w N.D.M. z dnia 17 czerwca 1998 r., mocą której odrzucony został zarzut skarżących, brak jest jakiego- kolwiek nawiązania i ustosunkowania się do wskazanych w uzasadnieniu tego za- rzutu konkretnych okoliczności faktycznych. Nie podejmując w ogóle dyskusji z za- rzutem podniesionym przez skarżących, uzasadnienie powyższej uchwały Rady Miejskiej w N.D.M. o odrzuceniu ich zarzutu ogranicza się jedynie do wskazania na ogólne cele, których realizacji ma służyć przyjęta koncepcja projektu planu zagospo- darowania przestrzennego (a - budowa nowej drogi jest niezbędna „dla prawidłowe- go rozwiązania układu komunikacyjnego na terenach istniejącej i planowanej zabu- dowy mieszkaniowej i pozostaje utrzymane na całej długości wg przebiegu wyzna- czonego w projekcie planu”; b - „ustalone w planie funkcje terenu związane są z ko- niecznością zapewnienia dojazdów do istniejącej i planowanej zabudowy zgodnie z obowiązującymi przepisami, w tym ppoż. oraz prawidłowego przeprowadzenia nie- zbędnych sieci infrastruktury technicznej, w tym kanalizacji, z uwzględnieniem aspektów ekonomicznych”; c - „ustalanie przeznaczenia i zasad zagospodarowania terenu oraz sposobu zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty należy do zadań własnych gminy zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym”). Ponadto, w odpowiedzi na skargę, burmistrz Miasta N.D.M. wskazał dodatkowo na to, że już ogólny plan zagospodarowania przestrzennego Miasta N.D.M. z 1987 r., który został następnie zmieniony w 1994 r., przewidywał także urządzenie ulicy, któ- rej wytyczenie jest obecnie kwestionowane przez skarżących. W tej sytuacji, należy stwierdzić, że zaskarżona uchwała [...] Rady Miejskiej w N.D.M. z dnia 17 czerwca 1998 r. - na co zresztą trafnie zwraca uwagę rewizja nadzwyczajna - nie czyni za- dość wymaganiu ustawowemu określonemu w art. 24 ust. 3 ustawy o zagospodaro- waniu przestrzennym, bowiem w istocie nie zawiera ona niezbędnego uzasadnienia faktycznego i prawnego rozstrzygnięcia o odrzucenia tego zarzutu. Wbrew bowiem poglądowi prawnemu wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Naczelne- go Sądu Administracyjnego to, że w rozpoznawanej sprawie organy gminy N.D.M. 7 podejmowały swe działania w ramach przyznanych im kompetencji w zakresie pla- nowania przestrzennego oraz to, że w sensie ściśle formalnym nie naruszyły w tym względzie procedury planowania określonej w art. 18 ust. 2 ustawy o zagospodaro- waniu przestrzennym (chodzi w tym zakresie o tzw. praworządność formalną), nie przesądza jeszcze o legalności ich działania. Bowiem W sytuacji, gdy w konsekwen- cji niewłaściwego sporządzenia uzasadnienia uchwały [...] Rady Miejskiej w N.D.M. z dnia 17 czerwca 1998 r., które nie odpowiada wymaganiom określonym w art. 24 ust. 3 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym, skarżący faktycznie pozbawieni zo- stali możliwości rzeczywistego (realnego) skorzystania z gwarantowanej im ustawo- wo ochrony interesów prawnych, bowiem organy gminy skorzystały z przysługującej im kompetencji do odrzucenia zarzutu w sposób niezgodny z wymaganiami obowią- zującego prawa (czyli z naruszeniem wymagań tzw. praworządności materialnej). Przy czym, powołana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Ad- ministracyjnego okoliczność, że „zgodnie z już uchwalonym i obowiązującym planem ogólnym zagospodarowania przestrzennego miasta N.D.M. - Uchwała [...] Rady Miejskiej w N.D.M. z dnia 9.11.1994 r. (opubl. w Dzienniku Urzędowym Wojewódz- twa W.) - wydzielono pas terenu pod ulicę lokalną o szerokości 15 m w liniach roz- graniczających. Tymczasem w aktualnym projekcie planu, w stosunku do planu już obowiązującego, nastąpiło zawężenie o 7 m wydzielonych ulic wewnętrznych”, nie może mieć w danym wypadku znaczenia już z tej przyczyny, że uprzednio obowią- zująca (do dnia 31 grudnia 1994 r.) procedura planowania przestrzennego przewidy- wała jedynie możliwość składania przez zainteresowanych wniosków do projektów miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego wyłożonych do publicznego wglądu (art. 30 ust. 3 i ust. 4 ustawy z dnia 12 lipca 1984 r. o planowaniu przestrzen- nym - jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 17, poz. 99 ze zm.), natomiast nie dopusz- czała możliwości skorzystania z drogi prawnej przez każdego, w tym także przez właściciela nieruchomości, którego interes prawny lub uprawnienie zostało naruszo- ne poprzez ustalenia przyjęte w projekcie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. W tej sytuacji, okoliczność, że aktualnie wprowadzone do projektu planu miejscowego zagospodarowania przestrzennego, opracowanego już w czasie obowiązywania ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym z 1994 r., ustalenie (za- danie) nawiązuje do treści miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego uchwalonego przed dniem 1 stycznia 1995 r., sama przez się ani nie przesądza co do zasady o celowości jego realizacji, ani też o tym, że nawet w wypadku, gdy jego 8 realizacja jest celowa, zostało ono ustalone w sposób zgodny z wymaganiami zasa- dy proporcjonalności, w tym także przy uwzględnieniu koniecznej ochrony interesów prawnych właścicieli. Trafne okazały się więc podniesione w rewizji nadzwyczajnej zarzuty narusze- nia art. 24 ust. 1 i ust. 3 w związku z art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym, a w konsekwencji także art. 2 i art. 7 w związku z art. 64 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP, skoro w rozpoznawanej sprawie Rada Miejska w N.D.M. w uza- sadnieniu uchwały [...] z dnia 17 czerwca 1998 r. o odrzuceniu zarzutu do projektu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego w ogóle nie ustosunkowała się do okoliczności, na jakie wskazali skarżący właściciele nieruchomości, w celu wykazania potrzeby odstąpienia od założonej w projekcie planu koncepcji wytyczenia ciągu komunikacyjnego (ulicy) na danym terenie, a to z uwagi na obowiązujące na gruncie prawa polskiego, także w zakresie planowania przestrzennego, gwarancje ochrony interesów prawnych i uprawnień osób trzecich, w tym w szczególności prawa własności. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483) oraz art. 39313 § 1 KPC w związku z art.10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospo- litej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępo- wania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz.189 ze zm.) orzekł jak w sentencji. ========================================