III PZP 5/02

Uchwała z dnia 5 lipca 2002 r. III PZP 5/02 Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie SN: Andrzej Kijowski, Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 2002 r. sprawy z powództwa Wiesława S. przeciwko P. Zakładom Urządzeń Okrętowych „W.” Spółka Akcyjna w G. o przywrócenie do pracy, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego posta- nowieniem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 14 lutego 2002 r. [...] „Czy obligatoryjne zawieszenie postępowania na podstawie przepisu art. 174 § 1 pkt 4 kpc obejmuje również postępowanie w sprawie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach; czy proces o przywrócenie do pracy należy prowadzić po ogłoszeniu upadłości przeciwko Syndykowi czy też upadłemu reprezentowanemu przez jego organy; czy wobec treści art. 60 Prawa upadłościowego dopuszczalne jest zasądzenie od upadłego odszkodowania z art. 45 § 2 kp przy założeniu, że to on jest stroną pro- cesu o przywrócenie do pracy ?” p o d j ą ł uchwałę: Ogłoszenie upadłości pozwanego pracodawcy nie powoduje konieczno- ści zawieszenia postępowania na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 KPC wówczas, gdy przedmiotem sporu jest wyłącznie roszczenie o przywrócenie do pracy. Postępowanie w takiej sprawie winno być kontynuowane przeciwko syndyko- wi. U z a s a d ni e n i e Wiesław S odwołał się od wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego wobec niego przez P. Zakłady Urządzeń Okrętowych „W.” S.A. w G. Pozew został złożony 2 11 czerwca 2001 r. Strona pozwana nie uznała powództwa. W toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji strona pozwana wniosła o zawieszenie postępowa- nia, podając, że wystąpiła z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. Wniosek o zawiesze- nie postępowania został oddalony postanowieniem z 19 września 2001 r., natomiast 12 października 2001 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Grudziądzu wydał wyrok, którym przywrócił powoda do pracy „na poprzednich warunkach z zachowaniem prawa do wynagrodzenia”. Sąd ten ustalił, że powód pracował u strony pozwanej od 1980 r., ostatnio w dziale remontowym, który w 2001 r. połączono z działem narzędziowni. Zarząd pozwanej Spółki nie wskazał kryteriów doboru pracowników do zwolnienia. Przełożony powoda przyjął jako kryterium umiejętności pracownika i wszechstron- ność prac, jakie mógł on wykonać. Nie określił, co spowodowało, że stosując to kry- terium wytypował powoda do zwolnienia. Sąd uznał, że kryteria doboru pracowników do zwolnienia nie były „wiarygodne, sprawdzalne i rzeczowe”, a osoby, które podej- mowały decyzje, nie potrafiły ich uzasadnić. Sąd ustalił, że pracodawca jest w trudnej sytuacji ekonomicznej i 1 października została ogłoszona jego upadłość. Sąd wziął też pod uwagę trudną sytuację powoda, będącego ojcem samotnie wychowującym dwoje niesamodzielnych dzieci i długi staż jego pracy u strony pozwanej. W apelacji strony pozwanej od tego wyroku został podniesiony zarzut naru- szenia art. 174 § 1 pkt 4 KPC. Rozpoznający apelację Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu uznał, że w sprawie występuje zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które ujął w postaci trzech pytań zamieszczo- nych we wstępnej części uchwały. Przedstawiając i analizując przepisy prawa upa- dłościowego, Sąd drugiej instancji wskazał, że majątek upadłego (który na skutek ogłoszenia upadłości stracił prawa zarządu majątkiem, korzystania z niego i rozpo- rządzania nim) stanowi masę upadłości. W skład masy wchodzi wszystko, co może być spieniężone i użyte do zaspokojenia wierzycieli. Ogłoszenie upadłości nie po- zbawia upadłego osobowości prawnej ani zdolności sądowej, upadły pozostaje wła- ścicielem przedmiotów objętych masą upadłości i wierzycielem wchodzących w jej skład wierzytelności. Zgodnie z art. 90 § 1 Prawa upadłościowego, syndyk obejmuje z samego prawa majątek upadłego, zarządza tym majątkiem i przeprowadza jego likwidację. Syndyk upadłości, prowadząc w dalszym ciągu przedsiębiorstwo upadłe- go, przejmuje wszystkie uprawnienia i obowiązki pracodawcy. Powołując się na po- gląd doktryny, Sąd stwierdził, że syndyk nie staje się jednak pracodawcą, którym po- zostaje upadły. Przedsiębiorstwo, jako zakład pracy, wchodzi w skład masy upadło- 3 ści. Pracodawcą jest upadły, a czynności w sprawach z zakresu prawa pracy doko- nuje syndyk. Roszczenie o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne i o przywróce- nie do pracy ma charakter majątkowy, ale niepieniężny. Zdaniem Sądu Okręgowego, wprawdzie roszczenia niepieniężne, zgodnie z przepisami Prawa upadłościowego, zamieniają się z dniem ogłoszenia upadłości w pieniężne, to w świetle prawa pracy pracownik może domagać się przywrócenia do pracy mimo ogłoszenia upadłości pracodawcy. Przepisy prawa pracy należy traktować jako szczególne w stosunku do przepisów Prawa upadłościowego. Art. 174 § 1 pkt 4 KPC stanowi, że sąd zawiesza postępowanie z urzędu, jeżeli w stosunku do strony zostało wszczęte postępowanie upadłościowe, a spór dotyczy przedmiotu wchodzącego w skład masy upadłości. Określenie „przedmiot” obejmuje nie tylko rzeczy, ale i wierzytelności i inne prawa majątkowe, stanowi synonim majątku (mienia). Powstała wątpliwość co do tego, czy w sprawie o przywrócenie do pracy w sytuacji, gdy już po wytoczeniu powództwa została ogłoszona upadłość pracodawcy, postępowanie powinno być obligatoryjnie zawieszone, została odmiennie rozwiązana w dwóch orzeczeniach Sądu Najwyższe- go: w wyroku z dnia 13 grudnia 1996 r. - I PKN 2/96 przyjęto, że obligatoryjne zawie- szenie obejmuje również postępowanie w sprawach o przywrócenie do pracy, nato- miast w wyroku z dnia 26 czerwca 1998 r, - I PKN 211/98 uznano, że ogłoszenie upadłości pracodawcy nie uzasadnia zawieszenia postępowania na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 KPC wówczas, gdy przedmiotem procesu jest wyłącznie żądanie przy- wrócenia do pracy. Komplikacji w udzieleniu odpowiedzi na wyłaniające się zagadnienie prawne upatrywał Sąd Okręgowy w możliwości zasądzenia odszkodowania w miejsce żąda- nego przywrócenia do pracy. Rozstrzygnięcie w tym zakresie zapada już po za- mknięciu rozprawy. Sąd rozważał też znaczenie, jakie może mieć dla udzielenia od- powiedzi konieczność zasądzenia wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy, a w konsekwencji uszczuplenia masy upadłości. Strony nie wypowiedziały się w kwestii będącej przedmiotem przedstawionego zagadnienia prawnego. Biorący udział w postępowaniu prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o udzielenie odpowiedzi twierdzącej na pierwsze pytanie i o odmowę udzielenia odpo- wiedzi na pozostałe pytania; jego zdaniem również w sprawie o przywrócenie do pracy należy zawiesić postępowanie w razie ogłoszenia upadłości pracodawcy. 4 Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy interpretacji normy prawa proce- sowego. Rozważania należy rozpocząć jednakże od poszukiwania w prawie mate- rialnym odpowiedzi na pytanie o konsekwencje ogłoszenia upadłości pracodawcy dla roszczenia pracownika o przywrócenie do pracy. Roszczenie o przywrócenie do pracy jest roszczeniem majątkowym niepieniężnym. Podstawową kwestią do rozwa- żenia jest zatem pytanie, czy roszczenia tego dotyczy zamiana z mocy prawa (art. 32 § 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe, tekst jednolity: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) na roszczenie pieniężne. Twierdząca odpowiedź na to pytanie rozwiązywałaby rozwa- żane zagadnienie. Gdyby roszczenie o przywrócenie do pracy przekształcało się w roszczenie pieniężne (o odszkodowanie), to w sprawie o tak zmodyfikowanym z mocy prawa przedmiocie, konieczność zawieszenia postępowania nie budziłaby wąt- pliwości. Prawo upadłościowe zawiera normy odnoszące się do skutków upadłości dla różnych zobowiązań wiążących upadłego. Nie zawiera regulacji odnoszących się do stosunków pracy, w których upadły był stroną (pracodawcą). Stosunki te charakte- ryzują się istotną specyfiką. Nie do przyjęcia z punktu widzenia konstrukcji prawnej upadłości, ale także ze względów gospodarczych i społecznych, byłoby stwierdzenie, że wszystkie roszczenia majątkowe pracownicze (w tym wywodzone z trwających w dacie ogłoszenia upadłości stosunków pracy) przekształcają się w roszczenia pie- niężne. Wchodzące w skład masy upadłości przedsiębiorstwo upadłego, będące jed- nocześnie zakładem pracy, może pod określonymi prawem warunkami funkcjonować przez dłuższy czas. Specyfika stosunków pracy wiążących upadłego znalazła po- czątkowo wyraz w przepisach Prawa upadłościowego, w którym uregulowano wiele przypadków wpływu upadłości na zobowiązania wiążące upadłego, takie jak umowy sprzedaży, komisu, zlecenia, agencyjna, użyczenia, najmu itd. Zgodnie z art. 45 Prawa upadłościowego, obowiązującym do 1 stycznia 1994 r. (uchylonym przez ustawę z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewy- płacalności pracodawcy, Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1, obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r., Nr 9, poz. 85 ze zm.) umowy o pracę nie rozwiązują się z powodu ogłosze- nia upadłości pracodawcy, mogą być jednak przez syndyka rozwiązane z zachowa- niem ustawowych terminów wypowiedzenia, chociażby umowa była zawarta na czas oznaczony - § 1, natomiast pracownikowi służyło w pierwszym miesiącu od daty 5 ogłoszenia upadłości pracodawcy prawo rozwiązania umowy za tygodniowym wypo- wiedzeniem, chociażby umowa była zawarta na czas oznaczony - § 2. Obecnie kon- sekwencje ogłoszenia upadłości pracodawcy dla trwających w tym momencie sto- sunków pracy uregulowane są w przepisach prawa pracy takich jak Kodeks pracy (art. 411 ), a także ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwią- zywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.) i ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy. Skoro ogło- szenie upadłości pracodawcy nie powoduje ex lege przekształcenia wywodzonych z trwającego stosunku pracy majątkowych a niepieniężnych roszczeń pracownika w roszczenia pieniężne, to wobec braku wyraźnego przepisu, nieuprawniony jest po- gląd, w myśl którego takiemu przekształceniu ulegałoby roszczenie o przywrócenie do pracy. Trzeba bowiem przyjąć, że wpływ upadłości pracodawcy na stosunki pracy został uregulowany odrębnie i regulacje z dziedziny prawa pracy mają pierwszeń- stwo przed ogólnymi przepisami prawa upadłościowego. Te rozważania prowadzą do wniosku, że w sprawie o przywrócenie do pracy spór nie dotyczy przedmiotu należą- cego do masy. Do masy zaliczony mógłby zostać tylko „przedmiot” w postaci rosz- czenia odszkodowawczego, w które - bez woli powoda - przekształcić by się musiało roszczenie o przywrócenie do pracy, a do takiego twierdzenia brak jest podstaw. Przeciwko uznaniu roszczenia o przywrócenie do pracy za „przedmiot” wchodzący w skład masy upadłości bez takiego przekształcenia przemawia bowiem sama istota postępowania upadłościowego. Roszczenie takie nie nadaje się do umieszczenia na liście wierzytelności i zaspokojenia w trybie określonym w rozdziale VIII Prawa upa- dłościowego. Warto przy tym zwrócić uwagę na konsekwencje zawieszenia postę- powania na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 KPC. Może ono zostać podjęte przeciwko syndykowi tylko w wypadku, gdy w postępowaniu upadłościowym sędzia komisarz nie uznał tej wierzytelności albo gdy na skutek sprzeciwu sąd odmówił jej uznania (art. 161 § 2, art. 165 Prawa upadłościowego). Dopiero po zakończeniu lub umorze- niu postępowania upadłościowego możliwe jest dochodzenie od upadłego roszczenia dotyczącego nieuznanej w tym postępowaniu wierzytelności. Wszystkie te rozważa- nia prowadzą do wniosku o braku podstaw do zawieszenia postępowania w sprawie o roszczenie o przywrócenie do pracy wówczas, gdy w toku postępowania ogłoszona została upadłość pracodawcy. Konkluzji tej nie zmienia możliwość zasądzenia przez sąd odszkodowania zamiast dochodzonego przez pracownika przywrócenia do 6 pracy. Przedmiot sporu w rozumieniu art. 174 § 1 pkt 4 KPC wyznacza roszczenie powoda, a możliwości uwzględnienia przez sąd roszczenia alternatywnego nie mają znaczenia dla określenia przedmiotu sporu. Dla udzielenia odpowiedzi nie ma też znaczenia prawo do wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy wynikające z art. 47 KP. Roszczenie pracownika o to wynagrodzenie powstaje z chwilą podjęcia pracy w wyniku przywrócenia orzeczonego przez sąd. Chwila powstania roszczenia wyznacza dłużnika, nie jest nim upadły, lecz masa upadłości. Konsekwencje proce- sowe ogłoszenia upadłości nie mogą zatem obejmować tego roszczenia. Pozostaje zatem do rozwiązania problem, przeciwko komu ma się toczyć po- stępowanie w sprawie o przywrócenie do pracy po ogłoszeniu upadłości pracodawcy. Zgodnie z art. 20 § 1 Prawa upadłościowego, na skutek ogłoszenia upadłości upadły traci z samego prawa zarząd majątkiem stanowiącym masę upadłości, zarząd ten obejmuje - w myśl art. 90 tego Prawa - syndyk. Dotyczy to oczywiście także zakładu pracy wchodzącego w skład majątku upadłego. W konsekwencji syndyk wykonuje - w ramach zarządu - obowiązki pracodawcy. Z tego względu i zgodnie z art. 59 Prawa upadłościowego postępowanie w sprawie o przywrócenie do pracy od chwili ogło- szenia upadłości może się toczyć jedynie przeciwko syndykowi. Zakład pracy pozo- staje własnością upadłego; w sensie materialnoprawnym upadły pozostaje też pra- codawcą. W procesie następuje natomiast - jak to jest określane w doktrynie - pod- stawienie procesowe (zastępstwo pośrednie), polegające na tym, że zastępca działa na rzecz zastąpionego, ale w imieniu własnym i jako podmiot podstawiony ma legi- tymację procesową, której pozbawiony jest podmiot, będący stroną w znaczeniu materialnym, w miejsce którego zachodzi podstawienie (tak: W. Broniewicz: Stano- wisko syndyka upadłości w procesach z jego udziałem, PiP 1993 nr 2, str. 41 - 49). Z tych przyczyn należy uznać, że od chwili ogłoszenia upadłości postępowanie w sprawie o przywrócenie do pracy może się toczyć tylko przeciwko syndykowi. Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści podanej w sentencji. Bezprzedmiotowe stało się - wobec zajętego stanowiska - udzielenie od- powiedzi na trzecie z pytań przedstawionych przez Sąd Okręgowy. ========================================