III PZP 4/02

Uchwała z dnia 4 kwietnia 2002 r. III PZP 4/02 Przewodniczący SSN: Barbara Wagner (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Piotra B. przeciwko Zakładom Apa- ratury Chemicznej „A.M.” Spółka Akcyjna w O. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozpra- wie w dniu 4 kwietnia 2002 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 24 stycznia 2002 r. [...] 1. czy pracownik, któremu pracodawca wypowiedział umowę o pracę jako już kolejnej osobie w związku ze zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych w trybie indywidualnym, winien zostać zaliczony do grupy pracowników z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracow- nikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie nie- których ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 z późn. zm.), o ile w okresie 3 miesięcy od dokonanego wobec niego wypowiedzenia doszło do zwolnienia grupowego ? 2. przy pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie, nadto – czy wyczerpanie trybu konsultacji z art. 38 kp wobec takiego pracownika zastępuje tryb z art. 2-4 tej ustawy ?” p o d j ą ł uchwałę: Rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.) na podstawie art. 10 tej ustawy nie traci charakteru indywidualnego przez fakt, że w okresie wy- powiedzenia pracodawca rozpoczął zwolnienia grupowe. 2 U z a s a d n i e n i e Pozwana Spółka zamierzała rozwiązać z Piotrem B. umowę o pracę ze względu na zmiany organizacyjne. W dniu 16 czerwca 2000 r. reprezentujący intere- sy powoda związek zawodowy sprzeciwił się wypowiedzeniu. W tym czasie prowa- dzone były ze wspólną reprezentacją związkową rozmowy na temat konieczności zwolnień grupowych w zakładzie. W dniu 9 sierpnia 2000 r. uzgodniono, że porozu- mienie w tej sprawie zostanie zawarte 14 września 2000 r. W dniu 30 sierpnia 2000 r. strona pozwana wypowiedziała powodowi umowę o pracę na podstawie art. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), podając jako przyczynę rozwiązania stosunku pracy zmniejszenie zatrudnienia. W umówionym terminie zawarto porozu- mienie w sprawie zwolnień grupowych, które następowały od września 2000 r. Według Sądu, okres trzech miesięcy, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych, powinien być, stosownie do art. 110 KC i art. 112 KC w związku z art. 300 KP, traktowany jako okres ciągły. Liczy się on, jak przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 1994 r., I PRN 63/94 (OSNAPiUS 1995 nr 3, poz. 36), od daty pierwszego wypowiedzenia dokonanego w ramach zwolnień grupowych. Sąd ma jednak wątpliwości czy bieg kolejnego okresu 3 miesięcy po- zwala rozpocząć dopiero zakończenie tak wyznaczonego terminu, czy też ów kolejny okres może rozpocząć bieg jeszcze w czasie poprzedniego terminu. Innymi słowy, "czy okres 3 miesięcy może być liczony wstecz i częściowo pokrywać się z 3 mie- sięcznym okresem liczonym od pierwszego wypowiedzenia". Przy odpowiedzi prze- czącej "ilość wypowiedzeń w poszczególnych następujących po sobie okresach 3 miesięcy, mogłaby normy zwolnienia grupowego nie przekraczać", przy odpowiedzi pozytywnej - przekroczyłaby. Sąd zdaje się skłaniać ku tej drugiej możliwości. Jego zdaniem, trzymiesięczny okres "winien służyć jedynie jako rama czasowa dla usta- lenia grupowego zwolnienia". Nie mógłby być traktowany jako okres kalendarzowy, ale "tylko jako miara czasu - swoista "matryca" - sprawdzająca czy w ciągu wypowie- dzeń nie dochodzi do zwolnień grupowych z art. 1 ust. 1 ustawy". Gdyby okres trzech miesięcy liczyć od zwolnienia indywidualnego niewiele poprzedzającego zwolnienia grupowe, to mieściłoby się ono w tym okresie. Umożliwiłoby to kontrolę ilości zwalnianych pracowników i zapewnienie im dalej idącej ochrony niż w przypadku 3 zwolnień indywidualnych. "Liczenie tego terminu możliwe byłoby w obie strony, nie tylko od pierwszego wypowiedzenia w ciągu wypowiedzeń indywidualnych z przy- czyn ekonomicznych ale też od ostatniego takiego wypowiedzenia, niezależnie od tego czy w ocenie pracodawcy formalnie nastąpiły one z przyczyn indywidualnych czy grupowych". Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasa- dach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących pra- codawcy zawiera legalną definicję zwolnienia grupowego. Elementami tej definicji są: przyczyny zwolnienia (ekonomiczne, organizacyjne, technologiczne, produkcyjne, likwidacja pracodawcy lub ogłoszenie jego upadłości), liczba zwolnionych pracowni- ków (w zależności od wielkości zakładu pracy - 10% załogi lub co najmniej 100 pra- cowników) oraz jednorazowość wypowiedzeń lub ich dokonanie w okresie trzech miesięcy. Ponieważ ustawa nie określa sposobu liczenia owego trzymiesięcznego okresu, należy przyjąć, że zastosowanie mają obowiązujące w tym zakresie reguły powszechne. Podzielając stanowisko, że terminem początkowym biegu okresu trzech miesięcy jest data pierwszego wypowiedzenia dokonanego w ramach zwol- nień grupowych, okres trzech miesięcy przewidziany w art. 1 ust. 1 ustawy o zwol- nieniach grupowych obejmuje trzy kolejne miesiące i kończy się w dniu, który datą lub nazwą odpowiada dniowi początkowemu (art. 112 KC). Powstaje wszakże pytanie od kiedy wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę z przyczyn dotyczących pracodawcy może być traktowane już jako grupowe, a do kiedy ma charakter jeszcze indywidualny. Taką cezurę mogłyby stanowić: termin - rzeczywisty (faktyczny) lub ustawowy - zawiadomienia organizacji związkowych o konieczności zwolnień grupowych (art. 2 ust. 1), termin rozpoczęcia rokowań w celu zawarcia porozumienia określającego zasady postępowania w sprawach dotyczą- cych pracowników objętych zamiarem zwolnienia z pracy (art. 4 ust. 1) albo termin zawarcia porozumienia lub wydania regulaminu zwolnień grupowych (art. 4 ust. 1 - 4). Ponieważ porozumienie w sprawie zwolnień grupowych powinno określać „zasa- dy postępowania w sprawach dotyczących pracowników objętych zamiarem zwolnie- nia z pracy, a w szczególności kryteria doboru pracowników do zwolnienia, kolejność i terminy dokonywania wypowiedzeń”, dopiero jego zawarcie konkretyzuje realizację 4 uprzednio jedynie planowanych (zamierzonych) zwolnień i uprawnia pracodawcę do ich rozpoczęcia. Pierwszym zwolnieniem w ramach zwolnienia grupowego jest wo- bec tego pierwsze wypowiedzenie umowy o pracę dokonane przez pracodawcę po zawarciu porozumienia z zakładowymi organizacjami związkowymi na podstawie art. 4 ust. 1 lub 2 albo regulaminu wydanego przez kierownika zakładu pracy na podsta- wie art. 4 ust. 3 lub 4 ustawy. Przepisy ustawy z 28 grudnia 1989 r. nie zakazują pracodawcy kilkakrotnego przeprowadzenia zwolnień grupowych. Może to być uzasadnione np. w sytuacji, gdy zmiany organizacyjne lub produkcyjne powodujące konieczność zmniejszenia za- trudnienia w ograniczonym zakresie nie zapobiegły upadłości zakładu, a w konse- kwencji dalszym wypowiedzeniom umów o pracę. Pracodawca może więc skorzystać z instytucji zwolnień grupowych wielokrotnie. Nie wynika też z obowiązujących prze- pisów, iżby kolejne zwolnienia grupowe nie mogły się rozpocząć przed zakończe- niem zwolnień poprzednich. Jednak każde zwolnienia grupowe muszą być poprze- dzone przewidzianą prawem procedurą, a pierwsze wypowiedzenie dokonane po zawarciu porozumienia kończącego tę procedurę rozpocznie nowy okres trzech mie- sięcy. Tak więc owe okresy trzymiesięczne mogą następować po sobie - bezpośred- nio lub po przerwie; mogą też częściowo na siebie zachodzić. Maksymalny ustawowy okres trzech miesięcy do dokonania wypowiedzeń w ramach zwolnień grupowych, równoważący jednorazowość zwolnień, jest okresem sztywnym i zamkniętym. Dlatego wypowiedzenia z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. dokonane przed jego terminem początkowym (dies a quo) i po terminie końcowym (dies ad quem) są zwolnieniami indywidualnymi (art. 10 ustawy). Inny jest tryb i terminy konsultacji, inny częściowo jej przedmiot, inny zakres podmiotowy konsultowania zamiaru. Odmiennie ukształtowana została także szczególna ochrona trwałości stosunku pracy. Zwolnienia indywidualne i grupowe nie muszą ze sobą kolidować. Konieczność zwolnień grupowych może powstać później niż potrzeba rozwiązania umowy o pracę z konkretnym pracownikiem. Pracodawca, nawet po zawiadomieniu organizacji związkowych, może odstąpić od zwolnień gru- powych. Wreszcie, jak w rozpoznawanej sprawie, rokowania zapoczątkowane for- malnym zawiadomieniem organizacji związkowych o konieczności zwolnień grupo- wych mogą poprzedzać konsultacje nieformalne, co powoduje przeciąganie się za- warcia porozumienia w czasie, pomimo że formalnie powinno być ono zawarte „w terminie nie dłuższym niż 30 dni od zawiadomienia”. 5 Inną jest kwestia, czego Sąd jednak nie podniósł, możliwości obchodzenia przepisów o zwolnieniach grupowych poprzez rozwiązanie umów o pracę z niektó- rymi pracownikami przed rozpoczęciem zwolnień grupowych lub po ich zakończeniu albo poprzez zwolnienie z pracy takiej liczby pracowników, która kwalifikowałaby je jako zwolnienie grupowe, gdyby nie wydłużenie okresu ich dokonania ponad trzy miesiące. W grę może wchodzić w takich razach także ocena wypowiedzeń indywi- dualnych w aspekcie nadużycia do nich prawa. Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na przedstawione do rozstrzyg- nięcia zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w uchwale. ========================================