III PZP 19/03

Uchwała z dnia 2 marca 2004 r. III PZP 19/03 Przewodniczący SSN Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wi- śniewskiego po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 marca 2004 r. sprawy z po- wództwa Katarzyny P., Małgorzaty C., Agnieszki W., Doroty P., Katarzyny K., Jakuba M., Dariusza P. przeciwko Sądowi Rejonowemu w K. o wynagrodzenie, na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego postanowieniem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 28 października 2003 r. [...] „Czy w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2002 r. wysokość wynagrodzenia referendarzy sądowych wyznaczona była przepisem par. 2 a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 marca 1999 r. w sprawie stanowisk i szczegółowych zasad wynagradzania urzędników i innych pracowników sądów i prokuratury oraz szczegó- łowych zasad odbywania stażu urzędniczego (Dz.U. Nr 26, poz. 237 ze zm.), -względnie czy wysokość tego wynagrodzenia była wyznaczona przepisem art. 151 par. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) ?” p o d j ą ł uchwałę: W okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2002 r. wysokość wynagrodzenia referendarzy sądowych określona była § 2a rozporządzenia Ministra Sprawie- dliwości z dnia 17 marca 1999 r. w sprawie stanowisk i szczegółowych zasad wynagrodzenia urzędników i innych pracowników sądów i prokuratury oraz szczegółowych zasad odbywania stażu urzędniczego (Dz.U. Nr 26, poz. 237 ze zm.) a nie art. 151 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.). 2 U z a s a d n i e n i e Powodowie Katarzyna P., Małgorzata C., Agnieszka W., Dorota P., Katarzyna K., Jakub M. i Dariusz P. wnieśli o zasądzenie od pozwanego pracodawcy Sądu Re- jonowego w Koszalinie wyrównania wynagrodzeń za pracę za okres od 1 stycznia 2002 r. do 31 grudnia 2002 r. w kwotach po 728,38 zł miesięcznie. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Kołobrzegu ustalił, że powodowie jako zatrudnieni przez pozwanego referendarze sądowi, otrzymali w okresie objętym sporem wyna- grodzenia miesięczne w kwocie po 3.000 zł brutto. W ocenie Sądu Rejonowego żą- dania powodów nie mogły zostać uwzględnione. Ustawa z dnia 14 grudnia 2001 r. zmieniająca ustawę - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawę o prokuraturze oraz ustawę o kuratorach sądowych (Dz.U. Nr 154, poz. 1787 ze zm.) wprowadziła dwie różne daty wejścia w życie nowych przepisów dotyczących wynagrodzenia refe- rendarzy sadowych. Zdaniem Sądu Rejonowego, w zestawieniu dwóch, pozornie sprzecznych uregulowań, nie można upatrywać wprowadzenia przez ustawodawcę dwóch różnych dat wejścia w życie przepisów płacowych dotyczących referendarzy, a następnie „wobec obowiązku interpretacji norm prawa pracy z uwzględnieniem ochrony interesów pracownika, wybrać datę korzystniejszą dla nich”. Nie jest to moż- liwe, gdyż art. 212 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszech- nych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) dotyczy daty wejścia w życie jej przepisów, a art. 205 tego Prawa przesuwa w czasie do końca 2002 r. stosowanie art. 151 § 1, regulującego wysokość wynagrodzenia referendarza. Normy te mają więc różny za- kres i różnych adresatów, nie można zatem mówić o ich równorzędności. Analiza rozwiązania wprowadzonego przez ustawodawcę (tłumaczonego powszechnie zna- nym stanem finansów państwa) nie może być oderwana od uzasadnienia projektu noweli z dnia 14 grudnia 2001 r. Wyraźnie wymieniono w nim referendarzy sądowych jako jedną z grup zawodowych resortu wymiaru sprawiedliwości w stosunku, do któ- rych miało nastąpić przesunięcie o rok nowych (korzystniejszych) regulacji płaco- wych. Jak wywiódł Sąd Rejonowy, „zawieszenie” albo „przesunięcie w czasie” stosowania obowiązujących uregulowań nie jest niestety obce polskiemu ustawodaw- cy. Ustawodawca, który z założenia powinien być racjonalny, bywa też i zmienny, czego obywatele Rzeczpospolitej Polskiej doświadczają na co dzień. Częste zmiany przepisów nie są niczym nowym w naszej rzeczywistości, co nie jest żadnym powo- dem, aby zjawisko to aprobować. Stan finansów państwa, jak to już wielokrotnie by- 3 wało, staje się częstokroć wartością nadrzędną, której inne cele są podporządkowy- wane. Odroczenie podwyżek płac dla pracowników resortu wymiaru sprawiedliwości było jedną z oszczędności budżetowych w 2002 r., co dotyczyło sędziów, prokurato- rów, kuratorów sadowych oraz referendarzy. Rozszyfrowanie intencji ustawodawcy nie może być uczynione bez zastosowania wszystkich reguł interpretacyjnych, z uwzględnieniem celu nadrzędnego, to jest ochrony finansów publicznych. Jeśli wyna- grodzenie zasadnicze referendarza stanowi 75% wynagrodzenia sędziego sądu rejo- nowego w stawce podstawowej, a wejście w życie przepisów odnośnie do stawek awansowych i podwyżek dla sędziów zostało przesunięte o rok (do 31 grudnia 2002 r.), to nie mogło w związku z tym wzrosnąć wynagrodzenie referendarza, które w art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych „zatrzymano na poziomie dotychczaso- wym”. Skoro nie weszły w życie przepisy o stawkach awansowych sędziów, to nie mogły też wejść w życie regulacje z art. 151 § 1 Prawa o ustroju sądów powszech- nych w pierwotnym brzmieniu. Dla wprowadzenia takiego rozwiązania nie bez znaczenia był moment wejścia w życie Prawa o ustroju sądów powszechnych (1 paź- dziernika 2001 r.), w którym część przepisów stałaby się niewykonalna ze względu na krytyczną sytuację budżetową państwa. Stąd natychmiastowa konieczność uchwalenia zmian w ustawie z dnia 14 grudnia 2001 r., a zwłaszcza w jej art. 1 pkt 7 i art. 1 pkt 10, które odroczyły moment wejścia w życie wymienionych w nich przepi- sów. Dyspozycja art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych w brzmieniu nada- nym jej przez art. 1 pkt 7 ustawy nowelizującej nie budzi wątpliwości i należy ją odczytać jako „zawieszenie” stosowania art. 151 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych do dnia 31 grudnia 2002 r. Skoro tak, to wypłacane powodom w roku 2002 wynagrodzenia były zgodne z obowiązującymi przepisami, co prowadziło do oddalenia powództwa przez Sąd Rejonowy wyrokiem zaocznym z dnia 17 kwietnia 2003 r. Powodowie wnieśli apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji, w której za- rzucili między innymi naruszenie art. 2 i 7 Konstytucji w związku z art. 88 ust. 1 i 2 Konstytucji przez przyjęcie, że nowelizacja Prawa o ustroju sądów powszechnych weszła w życie, a także naruszenie art. 151 §1 w związku z art. 212 pkt 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych przez przyjęcie, że wobec ochrony finansów publicz- nych jako celu nadrzędnego, stosowanie normy art. 151 §1 tego Prawa zostało „zawieszone” do dnia 31 grudnia 2002 r. 4 Rozpoznając tę apelację, postanowieniem z dnia 28 października 2003 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie przedstawił roz- poznawane zagadnienie prawne. Sąd Okręgowy wywiódł, że powodowie opierają roszczenia na art. 151 §1 Prawa o ustroju sądów powszechnych. Przepis ten sta- nowi, że wynagrodzenie zasadnicze referendarza sądowego wynosi 75% wynagrodzenia zasadniczego w stawce podstawowej sędziego sądu rejonowego, powiększonego o należną składkę z tytułu ubezpieczenia społecznego. Po siedmiu latach pracy na stanowisku referendarza sądowego wynagrodzenie zasadnicze pod- wyższa się do wysokości 75% wynagrodzenia zasadniczego w stawce pierwszej awansowej sędziego sądu rejonowego, powiększonego o należną składkę z tytułu ubezpieczenia społecznego, a po dalszych siedmiu latach pracy - do wysokości 75% wynagrodzenia w drugiej stawce awansowej sędziego sądu rejonowego, powiększo- nego o należną składkę z tytułu ubezpieczenia społecznego. Nie budzi wątpliwości, że wynagrodzenie referendarza sądowego zostało „zaindeksowane” do wynagrodze- nia sędziego sądu rejonowego, co ma zapewnić odpowiednie relacje między tymi wynagrodzeniami, a także automatyzm wzrostu (spadku) wynagrodzenia referenda- rza stosownie do wzrostu (spadku) wynagrodzenia sędziego. Przepis ten w związku z nowelizacją art. 212 Prawa o ustroju sądów powszechnych, dokonaną ustawą z dnia 14 grudnia 2001 r., wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2002 r. Pomimo wejścia w życie art. 151 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych, wysokość wynagrodzeń powodów w okresie od 1 stycznia 2002 r. do 31 grudnia 2002 r. była wyliczana na podstawie § 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 marca 1999 r. w sprawie stanowisk i szczegółowych zasad wynagradzania urzędników i innych pra- cowników sądów i prokuratury oraz szczegółowych zasad odbywania stażu urzędni- czego (Dz.U. Nr 26, poz. 237 ze zm.). Taka podstawa ustalania wynagrodzenia refe- rendarzy sądowych wynikała z art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych, który stanowi, że referendarz sądowy do dnia 31 grudnia 2002 r. zachowuje wynagrodze- nie ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych. Ta regulacja została również wprowadzona ustawą nowelizującą z dnia 14 grudnia 2001 r. Zdaniem Sądu Okręgo- wego, ustawą z dnia 14 grudnia 2001 r. wprowadzono przepisy, które są sprzeczne. Z jednej strony znowelizowano art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych, który stanowi, że wynagrodzenie referendarzy sądowych do dnia 31 grudnia 2002 r. usta- lane jest na podstawie przepisów dotychczasowych, z drugiej zaś strony zgodnie z art. 212 pkt 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych, od 1 stycznia 2002 r. wszedł w 5 życie art. 151 §1 tego Prawa, według którego wynagrodzenie zasadnicze referenda- rza sądowego zostało „zaindeksowane” do wynagrodzenia sędziego sądu rejono- wego. Sąd Okręgowy nie podziela stanowiska Sądu Rejonowego, że regulacje za- warte w art. 205 i art. 151 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych mają różny za- kres i adresatów, a ponadto można mówić o ich równorzędności. Wykładni przepisów płacowych nie można opierać na intencji ustawodawcy, który zamierzał przesunąć w czasie wprowadzenie korzystniejszych regulacji płacowych. Sąd Okręgowy zgadza się z poglądem powodów, że gdyby wolą ustawodawcy było odsunięcie w czasie wprowadzenia nowych reguł wynagradzania referendarzy sadowych, to przy nowelizacji art. 212 Prawa o ustroju sądów powszechnych, wyznaczyłby wejście w życie art. 151 § 1 na dzień 1 stycznia 2003 r. (przeniósłby ten przepis z punktu 1 do punktu 2 art. 212 tego Prawa). Zdaniem Sądu Okręgowego, nie można uwzględnić takiej techniki legislacyjnej, która nie wprowadza w sposób wyraźny klauzuli derogacyjnej (stwierdzającej uchylenie określonego przepisu), lecz w sposób dorozu- miany - przez wejście nowych przepisów odmiennie regulujących dane zagadnienie - pozbawia mocy obowiązującej przepisy wcześniejsze. Warunkiem zastosowania ta- kiej regulacji jest - zdaniem Sądu Okręgowego - „między innymi to, aby normy prawne nie były stanowione jednocześnie”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rzeczywiście zmiany Prawa o ustroju sądów powszechnych (szczegółowo opisane przez Sądy obu instancji) spowodowały poważne wątpliwości co do sposobu ustalenia wynagrodzenia referendarza sądowego w 2002 r. Zmiany te mają znacze- nie dla oceny zamiaru (woli) ustawodawcy, który został w trafny sposób odczytany przez Sąd pierwszej instancji. Niewątpliwie było nim utrzymanie wynagrodzenia refe- rendarzy w 2002 r. na dotychczasowym poziomie, a więc wynikającym z § 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 marca 1999 r. Nie może to jednak mieć decydującego znaczenia, gdyż istotna jest w pierwszym rzędzie treść przepi- sów obowiązujących w spornym okresie. Od 1 stycznia 2002 r. do 31 grudnia 2002 r. wynagrodzenie referendarzy sądowych było regulowane dwoma przepisami Prawa o ustroju sądów powszechnych. Zgodnie z art. 151 § 1 zdanie pierwsze tego Prawa, wynagrodzenie zasadnicze referendarza sądowego wynosi 75% wynagrodzenia zasadniczego w stawce podstawowej sędziego sądu rejonowego, powiększone o 6 należną składkę z tytułu ubezpieczenia społecznego. Według art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych referendarze sądowi do dnia 31 grudnia 2002 r. zacho- wują wynagrodzenie ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych. Pewne wątpliwości budzi użyte w tym przepisie słowo „zachowują”. Było ono użyte prawi- dłowo w pierwotnym tekście ustawy, gdyż odroczono wówczas wejście w życie art. 151 Prawa o ustroju sądów powszechnych, a więc konieczne było określenie, na ja- kiej podstawie będą ustalane wynagrodzenia referendarzy. Po wejściu w życie art. 151 Prawa o ustroju sądów powszechnych ten przepis określał wynagrodzenie referendarzy, a więc nie było potrzebne inne określenie podstawy tego wynagrodze- nia. Logicznie należy więc art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych interpreto- wać inaczej niż w pierwotnym tekście ustawy. Od 1 stycznia 2002 r. należy go rozu- mieć jako czasowe określenie wynagrodzenia referendarzy w 2002 r., a więc słowo „zachowują” rozumieć jako „otrzymują”. Inaczej przepis ten nie miałby logicznego sensu. Między art. 151 Prawa o ustroju sądów powszechnych, a tak rozumianym art. 205 tego Prawa występuje tożsamość przedmiotu regulacji, gdyż oba te przepisy określają sposób ustalania wynagrodzenia referendarza sądowego. Przepis art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych jest ograniczony w czasie, gdyż dotyczy tylko 2002 r., a więc w tym znaczeniu jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 151. Nadto, art. 205 jest przepisem przejściowym, a więc jego regulacja z istoty dotyczy funkcjonowania innych przepisów ustawy (w tym przypadku art. 151) w zamkniętym okresie po wejściu ustawy w życie. Jako przepis szczególny wyłącza więc stosowa- nie przepisu ogólnego, w tym przypadku przez wskazany w nim okres. Można więc mówić o czasowym zawieszeniu działania przepisu ogólnego. Nie jest przy tym nie- zbędne, aby przepis szczególny był równocześnie przepisem późniejszym (jak uważa Sąd drugiej instancji). Wykładnia logiczno-językowa prowadzi więc do wnio- sku, że w 2002 r. wynagrodzenie referendarza sądowego ustalane było poprzez art. 205 Prawa o ustroju sądów powszechnych na podstawie przepisów dotychczaso- wych (§ 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 marca 1999 r.), a działanie art. 151 było czasowo wyłączone (zawieszone). Wykładnię tę wspiera nie tylko wzgląd na jednoznaczny zamiar ustawodawcy, ale także wykładnia systemowa i funkcjonalna. Wynagrodzenie referendarza zostało powiązane („zaindeksowane”) z wynagrodzeniem sędziego sądu rejonowego, w tym także z wynagrodzeniem w stawkach awansowych. Skoro wejście w życie przepisów o stawkach awansowych 7 sędziów zostało przesunięte w czasie, to zasadne jest wnioskowanie o takim samym przesunięciu wejścia w życie nowych zasad wynagradzania referendarza. Czasowe zawieszenie funkcjonowania przepisów dotyczących wynagrodzenia pracowników sfery budżetowej, w tym zwłaszcza pracowników wymiaru sprawiedli- wości, było w przeszłości wielokrotnie stosowane, a także poddane ocenie w orzecz- nictwie Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego. Nie było ono uznawane za sprzeczne z Konstytucją (zasadami niedziałania prawa wstecz, zaufania do państwa prawnego, ochrony praw nabytych), jeżeli następowało na przyszłość z odpowiednim okresem vacatio legis (por. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 stycznia 1992 r., K 15/91, OTK 1992 cz. I, poz. 8; PiP 1993 nr 2, s. 98 z glosą C. Jackowiaka; z dnia 8 listopada 1994 r., P 1/94, OTK 1994 nr 2, poz. 37; Przegląd Sejmowy 1995 nr 1, s. 278 z glosą P. Sarneckiego; z dnia 14 marca 1995 r., K 13/94, OTK 1995 cz. 1, poz. 6; z dnia 11 września 1995 r., P 1/95, OTK 1995 nr 1, poz. 3 oraz orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1993 r., I PZP 3/93, OSP 1994 nr 2, poz. 35 z glosą J. Trzcińskiego; z dnia 12 kwietnia 1994 r., I PRN 12/94, OSNAPiUS 1994 nr 4, poz. 61; z dnia 21 czerwca 1994 r., I PRN 38/94, OSNAPiUS 1994 nr 10, poz. 163; z dnia 27 września 1994 r., I PRN 36/94, OSNAPiUS 1995 nr 2, poz. 18; z dnia 9 listo- pada 1994 r., I PRN 96/94, OSNAPiUS 1995 nr 11, poz. 130; z dnia 3 lutego 1995 r., I PRN 87/94, OSNAPiUS 1995 nr 12, poz. 147; z dnia 21 lutego 1995 r., I PZP 2/95, OSNAPiUS 1995 nr 17, poz. 214; z dnia 10 maja 1996 r., I PZP 11/96, OSNAPiUS 1996 nr 21, poz. 318; z dnia 11 lipca 1996 r., I PRN 103/96, OSNAPiUS 1997 nr 6, poz. 93; z dnia 13 marca 1997 r., I PKN 55/97, OSNAPiUS 1997 nr 13, poz. 235; z dnia 11 września 2001 r., III ZP 15/01, OSNAPiUS 2001 nr 24, poz. 707). Z tych względów podjęto uchwałę jak w sentencji. ========================================